Gjuhtari Xhevat Lloshi: Duhet hartuar nj Fjalor i ri pr Gjuhn Shqipe dhe nj kopsht pr albanologt

Gjuhtari edhe studiuesi i njohur pas vlersimit me mimin 22 Nntori n Maqedonin e Veriut rrfen prpjekjet pr alfabetin e shqipe dhe bn apel shtetit q t ngrej nj institucion, ku t punohet pr nj fjalor t ri t gjuhs shqipe.



Gjuhtari dhe studiuesi Xhevat Lloshi u vlersua gjat ditve t Kongresit t Manastirit n Maqedonin e Veriut me mimin 22 Nntori. Pr kt vlersim shtetror q ka n qendr mirnjohjen ndaj intelektualve, t cilt kan dhn kontribut n avancimin e bashkjetess mes kulturave t ndryshme n Maqedonin e Veriut, profesori rrfen se ndihet i nderuar.

Nga periudhat historike t shqipes tek Kongresi i Manastirit pr Alfabetin dhe m tej i Drejtshkrimit n vitin 1972, Lloshi, si bashkpuntor shkencor i Fjalorit t gjuhs shqipe t botuar n Tiran m 1980, sot pas 40 vitesh ndalet dhe tek rndsia e hartimit t nj Fjalori t ri pr Gjuhn Shqipe dhe nj kopsht pr albanologt m t shquar.

Profesor urime pr mimin 22 Nntori n Maqedonin e Veriut. Por, far i shton puns suaj ky vlersim?

E ndiej veten t nderuar pr kt mim, por mendoj se mimi duhet vendosur n nj kuadr m t gjer. N Maqedonin e Veriut, prej disa vitesh sht themeluar nj Institut i Trashgimis Kulturore edhe Shpirtrore, q e drejton Sknder Hasani. Prej tyre sht br nj pun, pr t nxjerr n drit kto vlera. Kshtu ndodhi, pasi Kongresi i Ditve t Manastirit nuk u b n vendin ton. Instituti para disa vitesh themeloi nj forum shkencor, q sht Java e Albanologjis nga 14 deri n 22 Nntor. N kt forum ftohen albanolog nga treva t ndryshme shqipfolse, q t mbajn kumtesa pr kto shtje. N kt mnyr Kongresi i Manastirit ka dhn mundsin q t zhvillohet kjo veprimtari pr kulturn shqiptare. Prandaj u propozua q t jepet dhe ky mim shtetror i bazuar n baz t rregullave t shtetit t Maqedonis s Veriut. N kto rrethana, un e ndiej veten t nderuar, ku vjet ishin tre autor. Ndrsa kt vit un dhe akademiku Aliu Aliu. Nderi sht se prfshihemi n nj tradit kulturore historike shqiptare, q ka rndsi jo thjesht pr momentin kur u b, por edhe pr ditt e sotme. E para, sepse u vendos ky alfabet q kemi sot. Kongresi i Manastirit prcaktoi bashkimin edhe frymn e prbashkt t shqiptarve, frymzimin e prbashkt t shqiptarve pr Pavarsin e Shqipris. Ata shtruan shtjen, si do t bhet vendimi pr Shpalljen e Pavarsis? Me alfabet do t shkruhet? Me nj alfabet q e kan vendos vet shqiptart. Kongresi shtroi nj ide t madhe t prbashksis s shqiptarve, t kulturs shqiptare q vetm katr vjet m von do t ndodhte. Kongresi i Manastirit u realizua m nj komision q u ngrit befas. Kishte disa shekuj q bheshin prova t ndryshme. do shqiptar, kur ka br nj alfabet origjinal, ka br prpjekje pr ta pas alfabetin shqiptar me shkrim. T gjitha kontributet e t huajve dhe t shqiptarve, e kishin t qart, se cili sht sistemi fonetik i shqipes s shkruar, edhe cilat duhet t ishin shkronjat pr kt. Kongresi i Manastirit ishte nj prfundim shkencor i nj rruge t gjat t Gjuhs Shqipe. Pasi u prcakta alfabeti, shtja q u diskutua ishte Drejtshkrimi, me kt u mor Komisia Letrare e Shkodrs, Kongresi i Lushnjs, dhe erdhm tek viti 1972 tek Kongresi i Drejtshkrimit.

Si u mbshtet, Kongresi i Drejtshkrimit t Gjuhs Shqipe (1972) nga t gjith shqiptart?

Pas vitit 44 jan br disa variante, derisa erdhm tek 65-a, kur kjo trajt e prgjithshme e drejtshkrimit pr shqipen u mbshtet gjersisht n Kosov. Nj komb, nj gjuh letrare. U b nj konsult n Kosov dhe u b e mundur q ky drejtshkrim t mbshtetet nga t gjith shqiptart. Ishte pun e nj rruge t gjat, q pavarsisht kundrshtimeve, sot kemi nj prodhim t shkruar t jashtzakonshm n gjuhn shqipe, q vrteton se zgjidhjet q jan gjet nga Kongresi i Manastirit deri n ditn e sotme, i shrbejn ksaj gjuh q pasuron edhe lvrohet do dit.

Nga delegatt e Kongresit t Manastirit, ju keni botuar nj libr pr Gjergj Qirjazin. Prse keni zgjedh kt emr?

N Kongresin e Manastirit shqiptart shkuan me mendim t qart, se duhet q t jepnin nj alfabet t pranueshm pr t gjith shqiptart. Duke studiuar dokumentet, m del se jo vetm Kongresin e organizoi klubi Bashkimi, por n kt klub rolin kryesor e luante Gjergj Qirjazi. Programin, ftesn, t gjitha idet e ktij Kongresi me shkrim i ka shkruar Gjergj Qirjazi, q jo rastsisht ditn e par t kongresit e hapi Gjergj Qirjazi. Edhe aty u vendos q n krye t Kongresit t vihej kryetar Mithat Frashri se ai prfaqsonte alfabetin e Stambollit, q kishte prhapjen m t gjer deri n at koh n shkrimet shqipe. Edhe pastaj me nj mendim t shklqyer, pavarsisht kontradiktave, por q rezultati ishte i prbashkt, ata ngritn nj komision me 11 veta, q n krye ishte Gjergj Fishta. Kemi nj kompleksitet. Nga ana tjetr, ideja e bashkimit kishte dy aspekte. Nj an aspekti i bashkimit t forcave t dialekteve t ndryshme t shqipes dhe nga ana tjetr bashkimi i shqiptarve, q prkisnin besimeve t ndryshme fetare. sht simbolike, q kryetar ishte nj mysliman, kryetar i komisionit nj katolik nga Shkodra, edhe Gjergj Qirjazi ishte protestant. Nuk ka qen asgj e rastsishme. Ishte do gj e prkryer. Kjo ide ka nis q me shoqrin e Stambollit. Jo rastsisht abetaren e Stambollit e kishin hartuar Sami Frashri, Pashko Vaso, dhe Jani Vreto. Pashko ishte katolik, Samiu mysliman edhe Vreto ortodoks. Ata kishin ndoshta edhe t tjer q mund t shkruanin m mir se Vreto. Por donin q t arrinin simbolizonin edhe bashkimin e shqiptarve.

Edhe nse ndalim tek periudhat historike t gjuhs shqipe, cilat jan ato?

Periudhat historike t shqipes jan t njjta me gjuht e tjera t Europs. Lartsimi m i mir pr shqipen sht q gjuha shqipe sht n nivelet e gjuhve europiane. Jo pr mendimin tim, por shkenca shqiptare, duke prfshir arkeologjin, muzikn etj., kan arrit n prfundimin se shqiptart jan vazhdim i nj grupi fisesh t Iliris Jug-Perndimore, t cilt nga shekulli i gjasht deri n shekullin e nnt, prjetuan nj periudh q e quajm etnogjeneza. Nga ilir u shndrruan n arbresh. Ky ishte nj proces q ka ndodh me t gjith popujt e tjer t Evrops. Ky popull, arbresht vazhdon me kt emr deri n shekullin e XVII-t. Kur pastaj pas nj identiteti t ri q e krijoi lufta e Sknderbeut e ndrroi edhe emrin, se emri arbresh n kt shekull nuk arrinte q ti mbulonte t gjith. N shekullin XVIII ne dalim me emrin shqiptar. Pr mendimin tim, kshtu kemi nj rrjedh nga Ilirt, tek arbresht, tek shqiptart e sotm. Nga nj shqipe e vjetr, tek nj shqipe e mesme e deri tek shqipja e re, q sht shqipja e sotme.

Diskutime t shumta edhe pak prpjekje kemi vn re edhe n hartimin e nj Fjalori t ri t Gjuhs Shqipe. far do t propozonit?

Un mendoj, se fjalori sht nyja qendrore e punimeve pr gjuht n koht e sotme. Popujt, kombet, kudo n bot kan studime, gramatika etj. Por vepra q bhet e prditshme pr t gjith njerzit sht fjalori. Por kemi nj gj se, fjalori pasurohet do dit. Nse ne botuam nj fjalor n 1980, kjo sdo t gjith se prej 40 vitesh skan ndryshuar mjaft gjra. Prandaj sht e nevojshme q t punohet m tej pr n mnyr shkencore fjalorin e gjuhs shqipe. Por pr fat t keq, nuk kemi asnj institucion q t merret me kt pun. Prandaj shteti shqiptar, punonjsit e shtetit kan nevoj q t merren me fjalorin e gjuhs. Nuk ka vend n Europ, q t mos ket nj institucion q t mos merret me fjalorin. Ka edhe institucione private, q bjn nj pun shum t mir. Nse shteti se bn kt pun, u bj thirrje njerzve, q kan nj ndjenj t lart kombtare, t shpenzojn shum lek, q ti japin ktij vendi nj produkt shum t rndsishm.

Nj propozim juaj, sht edhe pr nj muze pr albanologt...

sht menduar q t ndrtohet nj Bibliotek e re n qytet, ku un mendoj t kt nj kopsht q tu kushtohet albanologve dhe t kemi emra t shquar q ti shikoj do vizitor, q do t shkoj n bibliotek.

Edhe s fundmi, far keni n duar?

S fundmi, kam prfunduar nj libr q i kushtohet Vshtrimit stilistik t veprave kryesore t letrsis shqipe. Por, po punoj edhe pr ribotimin e veprave t Sami Frashrit n 6 vllime, duke sjell gjra t reja. Nga ana tjetr kam botuar pes vllime me botimet e Kristoforidhit, tani botoj edhe t gjashtin.

Shqiptarja