Close
Duke shfaqur rezultatin -19 deri 0 prej 2

Tema: Demont

  1. #1
    Ushtar i larte Maska e Neteorm
    Antarsuar
    04-01-2011
    Vendndodhja
    127.0.0.1
    Mosha
    31
    Postime
    1,687
    Postimet n Bllog
    2

    Demont

    Emri:  demon_10.jpg

Shikime: 129

Madhsia:  26.8 KB

    DEMONT SI IMAZHE KUPTIMFORMUESE MIDIS

    4. 1 Tabus dhe s lejueshmes

    4. 2 Midis morales dhe shthurjes

    4. 3 Kohs dhe hapsirs

    4. 5 Jets dhe vdekjes

    4. 6 Relativizmi i koncepteve t jets dhe vdekjes

    4. 7 Midis s mirs dhe s keqes

    4. 1 Tabus dhe s lejueshmes

    Ndr shum popullsi primitive, n mbar botn, emri i nj njeriu sht pjes e vetes. Mendohet se ashtu sikundr mund t lidhet magjia pr ta dmtuar dik duke marr disa fije floksh ose copa t thonjve t tij, po ashtu mund ti bhet edhe nj e keqe duke prdorur emrin e tij. Prandaj emri sht dika q duhet t ruhet me kujdes. Kshtu shpjegohet emri tabu nga autoritetet n kt fush. Tabuja[1] sht dika e zakonshme n Ballkan[2]. do tabu duhej t ishte nj ndales ku shoqria gjente nj interes t caktuar.

    Ort, figura n mitologjin e Shqipris Veriore, kryesisht n Veri t lumit Drin.Ort e maleve kan qen nj lloj zanash q thirreshin me emra prkdhels si Qofshin t Bardha, Ato t mirat, Ato t lumturat, pa ua prmendur emrin. Kjo figur popullore femr sht e barasvlershme me fatitet e Shqipris Jugore. Baroni Franc Nopa e lidh kt term me Oreadat, nimfat e maleve, t lashtsis greke. do njeri ka orn e vet mbrojtse. Madje edhe kuajt, pulat, pllumbat, dhit e shkmbit, burimet dhe thesaret mund t ken ort e tyre mbrojtse. Kur lind fmija, ort mblidhen natn rreth nj zjarri t madh dhe vendosin far vetish ti japin. Ky kuvend i rreth 300 orve drejtohet nga nj or jashtzakonisht e bukur, e cila qndron para tyre n nj shkmb t lart. Syt e saj jan si xhevahir plot shkeqim dhe shprehja e fytyrs i ndryshon sipas shkalls s fatit q do ti blatohet fmijs. Nse ndaj personit ora lshon ndonj piskam, fijet e fatit t tij do t priten, ai do t jet orprer. Ort e njerzve trima jan t bardha, fatebardha, q i ndihin e i msojn mjeshtrin si t shrojn t tjert, kurse ato t frikacakve jan t zeza, fatezeza. Ja si Kuteli i prshkruan ort: Zbardh drit, errt nat. Ort se ndalin hapin vese pr t pir uj krojeve, vese pr t mbledhur lule lugjeve. Natn tjetr i ze n fush t Jutbins. Aty, n mes t fushs, qnkej nj blir i madh me deg shum, t hapura rreth e rrotull. Zanat qndrojn ta kalojn natn nn kt blir, n dritn e hns. Dy pushojn e qetohen, njra rri buz kroit: mendohet, vigjllon[3].

    Kur nj person bn mkat ose kryen ndonj veprim t lig, ora e tij kthehet e zez. Ka edhe or t verdha. Mirpo, ndryshe nga zanat ndrikulla, ort jan vdektare dhe vdekja e tyre mund t sjell vdekjen e atyre q kan n ngarkim.

    Ort, emrat e vrtet t t cilave jan tabu dhe mund t shfaqen n trajta t ndryshme, pr shembull si kuaj ose si gjarprinj, etj. Ato mund t jetojn edhe n strehet e atis s shtpis t atij q kan n ngarkim. Pr kt, arsye, fmijt qortohen q t mos e bjn ujt e holl afr shtpis, n mnyr q ort t mos bezdisen. Kur pulat kakarisin e bjn potere natn n oborrin e shtpis, pr to thuhet se kan par orn. Ka qen zakon q t zott e shtpis t kolliteshin kur kalonin npr oborr, me qllim q ort ta merrnin vesh se ai ndodhet aty.

    N mitologjin shqiptare ka ekzistuar prfytyrimi pr disa krijesa femrore q jan quajtur zana. Aty ku sht ruajtur kulti i zans, njerzit nuk e zn n goj emrin e saj duke e quajtur mkat nj gj t till. Kshtu, pr ta emrtuar e pr ta prmendur ata prdorin eufemizma si: Shtojzovallet, T Lumet, Fatmirat, T Bardhat, etj. Ato nuk mund t shihen prej kujtdo dhe ndonjher godasin njerzit n mnyr misterioze. Sipas ktij prfytyrimi, kto qenie mitike i gjejm t prshkruara edhe n veprn e Kutelit me emrin T Bardhat: Asaj kohe, kur flisnin dallandyshet edhe kocomonjt, kur T Bardhat rrmbenin njerz dhe i shpinin n male me gur edhe kur kuajt kishin krah edhe fluturonin si shpesri, t shumta ishin bott e Theofilit./.../

    N pranver, kur elte molla e qershia mbushej fshati rng me T Bardha, q loznin valle, natn me hn, aty nr kopshte t lulzuar[4].

    Ort prgjithsisht jan pa form e t padukshme, jan dika si ajr, mjegull, frym, qenie shpirtrore, por n prrallat popullore ato paraqiten edhe si gjarpr, si nj vajz e vogl e bukur[5].

    N ciklin e poezis epike Muji e Halili, dy ora t mira i rrijn te kryet Mujit t plagosur. Ato ia mbulojn plagt me gjarprinj dhe e rrethojn me kafsh t egra, n mnyr q shpirti t mos i largohet nga trupi i plagosur rnd. N Shqiprnin e Mesme mendohej se ort ndodheshin kudo dhe mund t prgjonin bekimet e mallkimet e njerzve, t cilat ato shpejtonin ti prmbushnin. N Shqipri ka shum shprehje t tjera t zakonshme me or.

    N kt cikl Ora trajtohet si nj figur mbinjerzore dhe quhet nj: totem ku prekja, prishja e qetsis s tyre apo znia n goj e emrave t tyre ishte nj tabu, me kt term jan quajtur dhe quhen edhe sot e ksaj dite. Sipas Freudit: Totemi zakonisht sht nj kafsh, e padmshme, ose e rrezikshme dhe e frikshme, rradhher nj bim ose nj forc e natyrs (shiu, uj). Totemi shprehet ai, sht engjll mbrojts dhe ndihmse (t tilla jan edhe Zanat n Eposin e kreshnikve) e antarve. Antart e totemit kan detyrn e shenjt q t mos e vrasin totemin e tyre dhe t mos ushqehen me mishin e tij[6].

    Shtojzovallet zakonisht jan t padukshme dhe mund t shihen nga qeniet njerzore vetm kur ato hapin perden e padukshme para syve t tyre. Ato jan krijesa t vogla, meshkuj e femra dhe kan bukuri t jashtzakonshme. Ka raste kur ndrmjet krijesave njerzore dhe shtojzovalleve bhen martesa, por vajza shtojzovalle mund t kapet e t mbahet nga burri vetm n qoft se ky i jep asaj rrobat e veta pr ti veshur.

    Shtojzovallet edhe kto jan figura n mitologjin e Shqipris Veriore.

    Shtojzavallet duan kng e valle, rrin zakonisht n bjeshk dhe n pyjet e dendura dhe quhen edhe shtozote. Fjala shtojzovallja, q vjen nga shtoj, zot dhe valle, dmth. Zoti ua shtoft valln, e q haset ndryshe shtojzorreshtat, Zoti ua shtoft rreshtat, sht pa dyshim nj eufemizm pr ndonj fjal tabu m t hershme, ndoshta pr zana, me t cilat duket se shtojzovallet kan shum gjra t prbashkta. Kto krijesa t bukura me fuqi t mbinatyrshme jetojn n pyje t dendura e n kullota bjeshksh, ku e kalojn kohn me kng e me valle. Ato jan n gjendje t qndrojn pezull n ajr dhe, natn, tjerrin fillin e jets s njeriut.

    Zanat, q n Shqiprin Jugore hasen n trajtn zrat, jan shtojzovallet e malit t letrsis gojore shqiptare, t ngjashme me vila-t[7] e sllavve t jugut. Ato jetojn afr gurrash e prrenjsh n alpet e Shqipris Veriore e t Kosovs, ku do mal thuhet se ka zann e vet. Ato prfytyrohen si vasha t bukura, muza t maleve, q kndojn, mbledhin lule dhe lahen upllak n gurrat alpine.

    Lugetrit ngrihen nga varri do nat, prve t shtuns, shkojn te shtpit e t afrmve dhe t t njohurve, u thyejn xhamat e dritareve, u prdhunojn grat. Si fantazma, ato jan t pamposhtshme dhe nuk mund t vriten gjat kuturisjeve t tyre natn, mirpo, nse kapen brenda varrit, mund t digjen pr vdekje[8]. Lugetrit hahen me hnn dhe mundohen ta rrmbejn ose ta glltitin.

    Kukudhi, figur e besimeve popullore, e prfytyruar si njeri, i cili n ngjallje t tij sht shum i keq dhe pas vdekjes ngrihet natn nga varri e tremb njerzit[9].

    Aktiviteti intuitiv do t konsistont kshtu n kt funksion dyfish bashkrendits t hapsirsis dhe t kohsis[10].

    I madhi i dreqit ish katallan i zi si pisa, me sy t kuq si kullumbria, me brir t prdredhur, me buz si dy petulla...Rrinte aty n shpell rrethuar me maok e me buf si dreq q ish-edhe ngrohej n tym[11].

    4. 2 Morales dhe shthurjes

    Tregimi Qysh e gjeti Ago Jakupi rrugn e zotit shohim nj frym moralizuese, po t njjtn gj e shohim edhe tek novela E madhe sht gjma e mkatit. Ndrmjet dy krijimeve, pavarsisht prafris si kompozim i grshtuar i morales dhe letrares, bien n sy menjher edhe nuancat:

    S pari: Tat Tanushi, heroi i novels, sht njeri i Perndis, si t thuash shrbtor i zellshm i saj, kurse Ago Jakupi, personazhi i tregimit t gjat, tani nga fundi i jets sht vn n krkim t udhs pr t Zoti.

    S dyti: Tat tanushi i prket besimit kristian, ndrsa Ago Jakupi atij mysliman. Prekja e rrafsheve t besimit fetar si prmas shpirtrore, megjith ndryshimet dhe bashkjetesn unikale n trojet shqiptare, sht nj tipar i pranishm n letrat shqipe qysh me fillesat e saj.

    S treti: Tata vuan kryerjen e mkatit t mishit, t lasht sa vet gjallimi, nga tjetr, Ago Jakupi gjurmon ta mbyll n prkorje nj jet me jo pak virtyte.

    Njeriu q n gjallje kishte br shum mkate, krime, n vdekje nuk e tret dheu dhe ngjallet lugat, frikson njerzit, sjell fatkeqsi, dmton pasurit e t tjerve. Sipas mitologjis kur lugati fle me gruan e tij, nga ky bashkim del nj fmij vampir q sht i vetmi q ka fuqin ta vras n tok lugatin. Nse lugatin e gjuajn me arm, n at vend n tok mbeteshin disa pika gjak lugati. Me t njjtat tipare dalin lugetrit edhe n veprn e Kutelit: Po edhe djali i Dafes sbinte posht. E ruajti nat Xmen (gruan e ngjallur lugat) kur po bisedonte me grari dhe i ra me thik.. E pran tij, ku kish qen Xmja, u gjend i zi, si gjak lugati[12]. Ose: Si ra e vdiq, nuk shkoi shum e u ngjall lugat. U ngjall lugat nga malli i Dafins. Ditn rrinte n varr me t vdekurit, natn n shtpi te e shoqja[13].

    Te Gogoli kemi djallin i cili kishte vjedhur hnn: N kt mnyr, posa q i paudhi e fshehu hhn n xhep, pllakosi anemban nj terr aq i madh sa zor t gjeje rrugn pr n pijetore, pa le pr t dhjaku. Shtriga, kur e pa veten n terr, lshoi nj britm. Ather ia behu i paudhi hipur mbi nj fshes t vogl, e kapi pr dore dhe zuri ti pshpriste n vesh ato gjra q i pshpriten zakonisht tr seksit femror[14].

    4. 3 Kohs dhe hapsirs

    N prozn e ktyre shkrimtarve, q ne kemi marr pr objekt studimi, mnyra e trajtimit t kohs sht nj nga komponentt m t rndsishm pr tu trajtuar. Koha, si nocion i vendosur n sfern letrare fiton t tjera ngjyresa artistike dhe semantike. N Fjalorin estetik, gjejm kt prkufizim pr kohn:

    Prderisa personazhet n do vepr letrare jan t vendosur n nj koh t caktuar, madje vet vepra e lidh ekzistencn e saj me nj koh t caktuar, koha paraqet nj rndsi t veant pr estetikn dhe artin, aq m tepr q, pr kt t fundit, ajo ndrhyn edhe si mjet artistik me mundsi t mdha pr gjithfar manovrimesh. Faktori koh luan rol edhe n ruajtjen edhe transformimin e veprs[15].

    Pr ta prqendruar vmendjen n prozn e Kuteli, Gogolit dhe Tugenievit, marr shkas nga ajo ka L. Matoshi ka shkruar pr kohn se: Koha nuk sht prmas e shkrimtarit, por e lexuesit[16].

    Koha n letrsi mund t paraqitet edhe n forma t tjera, aq sa jo m kot K. Rrahmani me nj formulim t gjetur mjaft mir prej tij sht shprehur se: Koha di t bj lojra t bukura[17]. Kurse Kuteli n prfytyrimin pr kohn jep kt prshkrim: Po kukumjaka si sht, moj nn? Si t jet, atje qoft, me syt si pufka. Del natn e sjell vdekje npr t mjern shpesri. Ditn rri n hatuj a ne Guri i lakuriqkave[18].

    Tek M. Kuteli kjo lloj forme e paraqitjes s kohs sht mjaft e prdorur. Sa pr ilustrim pr kt rast, do t mjaftohemi, t prmendim disa fragmente t shkputura nga tregimi Gjonomadh e Gjatollinjve: iu shti n ndrr sikur, ndrra t ngatrruara, iu duke sikur, nj gjum n humbtir q e shpinte n ndrra, zgjohet nga thirrma e vet npr ndrr dhe, nj z i zvarritur iu b sikur[19].

    Kta shmbuj mjaftojn pr t thn, se n prozn e tij Kuteli e zhyt personazhin n nj hapsir pa skaj dhe e vendos n nj koh ku ai ssht n gjendje t dalloj kufijt mes asaj q sht reale dhe asaj q ssht reale, sepse sht i prfshir n nj koh t pamatshme. Pr kt ai prdor nj mjet mjaft produktiv si sht ndrra, ku vet ndrra sht nj gjendje kur njeriu e prjeton at q sheh n ndrr si t ishte e vrtet, sepse i ka humbur gjurmet e kohs. N t njjtn mnyr sht paraqitur koha edhe tek proza e Gogolit, duke e prdorur ndrrn si nj mjet artistik pr kndvshtrimin e tij t kohs q ai e sheh si lojn me t ciln ai bn t doj. Shembuj q vrtetojn kt gj jan tek tregimi i tij Manteli: A e shihte ai kt apo nuk e shihte? ndrr ishte kjo apo zgjndrr, Kur u zgjua e tt ngjarja e nats iu duk si ndrr[20].

    Sipas K. Hoxhs: Gogoli duke prthyer kohn dhe hapsirn prmes metafors dhe ndrrs s keqe t realitetit, shfaqet si nj reformator i madh edhe n rrafshin europian t letrsis. Sillni ndrmend Metamorfozn e F. Kafks si nj paralele e Hunds s Gogolit apo qoft edhe artin e A. Kamys dhe D. Buxatit pr ta prekur kt ndjesi. Ndjesi, e cila t kujton parimin e enve komunikuese[21]. M konkretisht n novelat e Gogolit gjen fraza t tipit: Ktu e pes vjet m par, Asokohe kujtoj se, O zot sa e sa kujtime[22].

    Kuteli, Gogoli dhe Turgenievi i jepin kohs nj funksion mitik t palimitizuar, prgjithues dhe gati t panjohur para veprs s tyre n letrsin shqipe, por edhe n letrsin ruse. Moderniteti i ktij miti qndron para s gjithash n pranin e ndryshimit, lvizjs dhe n qndrimin ndaj kohs, n limitet kohore q prfshijn disa mijravjear. Te tregimet e Kuteli si: E madhe gjma e mkatit, Nat muaji maj, I gjalli dhe i vdekuri, Zbulesa e dyt e Pjetr Kulirs, Rin-Katrinza mund t konceptojm nj koh shum t gjat dhe t gjer, apo nj hapsir t pamatshme[23].

    Ai vet rrfenjte se kish par me syt e tij nj lugat, aty ne Lumi. Shkrepi sa shkrepi si me zjarr, ferr m ferr dhe pastaj, kur e ndjen e iu turr qent e Mulla Zyberit, plasi si nj pllofk shtogu, se u orr n ferr. Gjith asaj nate nuk fjeti Llambi nga frika (se lugat ky, vjen e t mbyt![24].

    Koha, shndrrohet nga nj kategori objektive n subjektive: Przierja e realitetit me vegimet e bots subjektive- qoft kur sht fjala thjesht pr ndrra-i ngatrron rrafshet epike. Miti i Metamorfozs na ndihmon t dallojm lidhjen e kohs relative t periodicitetit biologjik dhe stinor me kohn absolute t bashkngjitur e cila bashkon t vdekurit e t gjallt e t gjitha gjeneratave[25]. Tek E madhe gjma e mekatit gjejm kt transformim t kohve:

    Nga asti i shembjes ditt u bn jav, javt u bn muaj, muajt vjete. Dhe vjetet u mblodh u bn shekuj. N kaq gjm koh u ngrehn e u shembn kshtjella, u ngritn e ran pushtete, ardh e shkuan breza. As faqja e toks dhe as shtate e ujrave nuk mbetn t pandryshuar. Kish nj dshir ay: vdekjen. Po vdekja q godiste t gjith njerzit n ditn e shnuar pr secilin, e linte at t paprekur[26].

    Te Kuteli shohim konceptin e kohs s mbyllur q shfaqet dhe n lidhjen e ngjarjeve me muajt e me stint cikloke, q prsriten dhe tek tregimet si: Vjeshta e Xhelabin beut, Nat muaji Shnmitr, Nat kolozhegu, Nat marsi, Nat prilli, Nat qershori, Nat vjeshte e tret, Nat muaji maj[27].

    Eliade prqendrohet te dy koncepte themelore: te ai i Kohs dhe i Hapsirs, duke vn n spikam se: Pr njeriun religjioz as koha as hapsira nuk jan homogjene dhe t prhershme[28]. do rrfim mitik sht rikthim n rrfimin e Kohs, t ciln Eliade e quan ab initio. T rrfyerit mitik i prgjigjet shpalljes s nj sekreti (fshehtsie), sepse personazhet mitik nuk jan qenie njerzore- ata jan perndi ose heronj mitik, nuk jan qenie njerzore- ata jan perndi ose heronj iluminist, prandaj veprimet e tyre prmbajn sakramente, t cilat nuk do t mund ti njihte po t mos i ishin shpallur.

    At q e kemi thn m lart pr konceptin e kohs dhe t hapsirs mitike, deri n nj mas do ti shkonte edhe prralls. Mirpo prralla sht nj form, e cila kryesisht rrfen ngjarje me nj domethnie t konsideruar m t rndsishme ngjarjen se sa personat, t cilt e prjetojn[29].

    Shtojzavallet jan krijesa t bukura me fuqi t mbinatyrshme jetojn n pyje t dendura e n kullota bjeshksh, ku e kalojn kohn me kng e me valle. Ato jan n gjendje t qndrojn pezull n ajr dhe natn tjerrin fillin e jets s njeriut.

    Sipas Viliem Baskomin (illiam Bascom) prrallat jan narracione t prozs, t cilat konsiderohen fiksion. Ato nuk pranohen si dogm apo si histori edhe pse rrfehen vetm pr zbavitje, kan edhe funksione t tjera t rndsishme. Ndodhia mund t vendoset n do koh dhe hapsir[30].

    4. 4 Jets dhe vdekjes

    N Shqipri e besojn shum magjin, shprehet Edith Durham[31]. Ajo luan nj rol t madh n jetn e njerzve q jetojn n nj gjendje t prhershme, kur u duhet t mbrojn veten nga veprimet e forcave t kqija dhe pr t fituar forcat e mira. Me magji merren si burrat, ashtu edhe grat. Magjistaren e quajn shtrig. Shtriga figur e krijimeve popullore, e prfytyruar si plak e keqe dhe e shmtuar, q ha njerz dhe bn magjira t liga[32]. Kuteli shkruan kshtu: Nj dit na vjen ngc - ngc, me stap n dor, ajo shtriga e zez, plak-guxhamag, gufall, e al, si gjith shtrigat e bots. Duart i ka si masha, tr gdhenj, tr lesh; gishtrinjt i ka si dhmb sfurku me ca thonj si t dacit t egr, syt...Jo, ta lm me kaq, se na del natn nga vatra, si hije, e na z tartakuti. Kjo (e djegt zjarri) na paskej pasur nj pasqyr t zez q i shikonte t gjitha e dinte se bhej n bot[33].

    Gogoli e jep figurn e shtrigs dhe t djallit n kt form: Ndrkaq shtriga u ngrit aq lart sa s largu ngjante vetm si ndonj vurrat e zez. Por kudo q shfaqej ajo vurrat, yjt zhdukeshin n qiell njri pas tjetrit, nuk shkoi shum dhe shtriga mblodhi nj shumic prej tyre. Nga prpara vinte jo si vendas, por si i huaj: turiri i ngusht, q i vrtitej pa pushim dhe nuhaste do gj prreth, kmbt i i kishte aq t holla, nga pas i varej nj bisht, bisht aq i holl dhe aq i gjat, mjekra prej cjapit prfund turirit, nga brirt e vegjl q i dukeshin n kok dhe nga lkura e zez si ajo e ndonj oxhakpastruesi, mund ta gjeje me mend se ai nuk ishte ndonj i huaj, por djalli vet, t cilit nata e fundit i kishte mbetur pr ti futur njerzit e mir n rrugn e mkatit. T nesrmen, sapo t binin kambanat e para pr lutjet e mngjesit, ao do t mblidhte bishtin nn shal dhe do t rendte n strofkn e vet, pa kthyer kokn prapa[34].

    Smundjet dhe dhimbjet, q nuk shkaktohen nga nj plag, zakonisht besohet se jan pasoj e magjive q u jan br. Shtrigat jo vetm shkaktojn smundje me ann e magjis, por edhe thithin gjakun e njerzve e ua shterin jetn pak nga pak. Shtriga kur ngopet me gjak del jasht n errsir dhe e vjell. Nj fakt t till e gjejm t tregimi i Gogolit: Kukudhi: Njrit magjistarja me pamjen e nj mullari bari i qe afruar mu te dera e shtpis; tjetrit i kishte vjedhur shapkn ose ibukun; shum vajzave t fshatit u kishte prer grshetin; t tjerave u kishte pir nga disa kova me gjak[35].

    Po ta ndiqni nga pas pa ju diktuar, duhet t merrni ca gjak me nj monedh argjendi, ta mbshtillni dhe ta mbani si hajmali. Ajo do tju mbroj nga t gjitha shtrigat q pijn gjak. Ato q ndryshojn n paraqitjet e prbashkta jan forcat e errta t cilave u vishen smundjet ose vdekja: fajtori, her sht nj shtrigan, her sht shpirti i nj t vdekuri, her jan forca pak a shum t prcaktuara ose t dalluara; ajo q mbetet e ngjashme ose mund t thuhet e njjt, sht lidhja midis smundjes dhe vdekjes, nga njra an dhe nj fuqie t padukshme, nga ana tjetr[36]. Nj fakt t till na e jep Kuteli dhe Turgenievi n tregimet e tyre: Po krkoj, i tha at barin e magjis. Po kshtu i tha me z t mbytur, shum t mbytur: barin e magjis. Un pandenja se t vdekurit mund ti shohsh vetm t shtunn e t vdekurve. T vdekurit mund ti shohsh kur t duash, u prgjegj me z t plot Iliusha, i cili, si mu duk mua, i njihte m mir nga t tjert t gjitha bestytnit e fshatit[37].

    Kuteli na jep nj mjedis tipik shqiptar duke folur pr ngjizjen e magjive: Tani, nga frika e lugatit, udha q shkon rposh varreve sht e shkret. Vozitin vetm qent e shtrigat e fshatit, n ort e tmerrshme kur zien magjit. N hn t re magjistricat hyjn n varre kaluar mbi maok t egr e marrin dhe e eshtr t vdekuri pr t mbyllur e pr t elur, pr t lidhur e pr t zgjidhur, pr t mbrthyer e pr t zbrthyer. E si mbarohet puna, dalin lugetrit me thes n kok e ia krisin valles me daulle e zurna, sa dridhet e vdes do gj e gjall q ndodhet aty pran[38].

    Magjia, kulti i shpirtrave ose kafshve, adhurimi i perndive, mitologjia, bestytnit e do lloji, duken shum t ndrlikuara nse do t merren vemas, por trsia sht tejet e thjesht. Njeriu sht e vetmja kafsh, veprimi i t cilit sht i pasigurt, q ngurron dhe ecn verbrisht[39], q formson projekte me shpresn pr tia arritur dhe frikn pr t mos arritur qllimin. sht i vetmi q ndihet subjekt ndaj smundjes dhe i vetmi q di se duhet t vdes. T tjerat n natyr jetojn n nj qetsi t prkryer.

    Ja si shprehet Kuteli: Me t vrtet, gjyshja kish ca sy t fort, t zinj, t fshehur thell midis qepallave t gjata, si shtija, dhe strehs s vetullave: t vinte n gjum kur t donte. Me nj t shikuar e nj t gogsitur! Ajo dinte t yshtura me fije fshese e koqiska kripe t hedhura n zjarr dinte; magjira nuk dinte. E as q donte t dgjonte. Me t yshtura shronte ata q kishin rn m sy, ata q kishin qen orgraisur n ndonj streh a n ndonj hije arre e t tjera t ksaj dore[40].

    Xhindi si djalli kan hyr n mitologjin shqiptare nga sfera e feve monotiste, zakanisht kta jetojn n prrenj duke br zhurm e potere dhe duke u rn daulleve mbase kt do t thot edhe kjo pjes e bess s Muajit q mbaron me vargun Zira, tok, prjashta n nat t vorrit. Kuteli e prshkruan kshtu: Dgjova si npr ndrr mulla Sulin q tha: Ky djal paska ograisur nj ndajnat ne pragu i shtpis, se paska shkelur djalin e nj xhindeshe jeshile. Gjyshja ia preu e i tha: Padashur, efendi, padashur. Ja, m plain kta t dy, se djali... e di, moj motr, ia priti mulla Suli dhe e shikoi q mbi xhamet e syzeve, po xhindesha sht zemruar shum e ngul kmb: nuk e lshoj, nuk e lshoj!po t kish qen xhindesh e verdh a e kuqe, bnim si bnim, ia gjenim radhn, mik pas miku, se kshtu e kan kto pun...Mirpo xhindesha jeshile sht shum abrazhe. T shohim se do t thot i madhi i xhindeve jeshile, se un do ta thrres q sonte n shtpi e do ti flas[41].

    4. 5 Relativizmi i koncepteve t jets dhe vdekjes

    Nj tjetr element mjaft prezent n krijimtarin e Kuteli, Gogolit dhe Turgenievit sht edhe vdekja. Nj dukuri kjo, pr t ciln kan shkruar shum shkrimtar t tjer, por tek tek kta autor merr nj prmas tjetr pr nga mnyra e t perceptuarit dhe e t prjetuarit t saj. Problemi i kulluar letrar i finales, n realitet ka si adekuat problemin e vdekjes. Fillim-fundi dhe vdekja jan t lidhura pandarazi me mundsin pr t kuptuar realitetin jetsor si dika t kuptimsuar. Kontradita tragjike ndrmjet pafundsis s jets si e till dhe mbarimsis s jets njerzore, sht vese nj dukuri e veant e nj kontradite akoma m t thell ndrmjet kodit gjenetik q gjendet jasht kategoris s jets dhe t vdekjes dhe qensis individuale t organizimit[42].

    Vet vdekja sht nj dukuri, prej s cils askush prej nesh nuk mund t jet indiferent sa her q flitet apo shkruhet pr t. Jo vetm q shkakton tensione, frik, dhimbje apo spastrim, katarsis ose shptim pr disa t tjer, por vdekja n letrsi bhet edhe nj element, q zotron nj fush semantike mjaft t gjer. Kjo sht ajo q kam konstatuar n rrfenjat e ktyre tre shkrimtarve.

    T prmendsh vdekjen, pr disa njerz sht sikur tu kesh sjell vdekjen n ato momente, sepse e shohin at si fundi pr t gjitha dhe as q mendojn pr nj jet tjetr pas saj. Ndrkoh, q pr nj kategori tjetr njerzish sht ndryshe, sepse sipas tyre vet vdekja sht nj lindje e nj jet tjetr, q ne ende nuk mund t pretendojm se e njohim, por thjesht e parashikojm prmes fantazis dhe imagjinats apo dshmive se si ajo mund t jet, por pa hedhur pyetjen, nse ka apo jo nj jet tjetr pas vdekjes fizike.

    Misteri i pazakont kutelian si artthnie, n nj far mnyr, e gjen shpjegimin n sugjerimin e I. Calvinos, kut thot: N universin e pafund t letrsis hapen gjithnj rrug t reja pr tu zbuluar, shum t reja ose shum t vjetra, stile dhe forma q mund t ndryshojn imazhin ton t bots[43].

    Npr kto val idesh noton proza e ktyre tre shkrimtarve, pr t cilt po flasim.

    Nj raport t ngusht me vdekjen e gjejm edhe n prozn e tyre, vetm se mnyra e paraqitjes dhe e konceptimit t saj sht e ndryshme. Tek t tre vdekjet jan shum t pranishme n trsin e syzheut artistik, por n forma, variante dhe natyra t ndryshme.

    Kujtojm, q n rrfenjat e ktyre tre shkrimtarve vdekjet e personazheve jan t njpasnjshme dhe gjurmt e saj jan mjaft t thella dhe q rezultojn t tilla pr nj koh t gjat n vazhdimin e linjs artistike t syzheut dhe t vet botkuptimit ideor dhe prmbajtsor t t gjith mesazhit, q vepra jep n trsi.

    Prmendim Gogolin kur shkruan se: si kishte vdekur e bija ajo, se vdekja e t atit e kishte br at q t, dhe m pas ai vdiq, m pas t vdekurn e shpun n kish, ja kshtu, sepse ka vdekur, Ka katr dit q sht varrosur dhe, e m n fund dha shpirt, n tregimin Kukudhi[44].

    T tregimi i tij Vdekja, Turgenievi e prshkruan kshtu: Vdekja e t ndjerit Maksim m bri t mendohem thell. Sa e uditshme sht vdekja e fshatarit rus! Qndrimi i tij prball vdekjs nuk mund t quhet as indiferenc, as munges ndjenje. Aty vdes sikur t prmbushte ndonj ritual: i qet edhe i thjesht[45].

    Njkohsisht edhe tek Kuteli vdekjet jan mjaft t pranishme n tekst. Sipas mitologjis shqiptare, t vdekurit nuk jan inaktiv, ata hanin, pinin, dgjonin, prandaj pr ta tregohej kujdes si psh: u ohej ushqim n varre jo vetm n prvjetor po edhe n festa t ndryshme. Kshtu te tregimi Lugetrit e fshatit ton kur vapin varrin e Zef Kanxhallozit, e gjejn at kmb mbi kmb duke pir duhan. Po t kujtojm t njjtn tablo te Eposi i Kreshnikve, kur Mujit pasi i hapin varrin gjendet kmbkryq duke pir duhan, do t bindeshim se kto elemente mitike q gjenden n veprn e Kutelit, origjinn e kan nga folklori, t cilin autori jo vetm e kishte pr zemr, por edhe i kishte kushtuar nj pjes t madhe t kohs e veprimtaris s tij[46].

    Kujtojm tregimin Vjeshta e Xhelabin Beut kur ai shkruan: Sa m shum zgjaste lufta aq m shum kishte t vrar, sepse burrat hidheshin si t verbr n kraht e vdekjes, ai kishte vdekur pr pun xhelepi dhe dyfeku se/.../

    atje kish varreza, shum t vdekurve, se fshatart e kishin zakon t vdisnin me shumic, m fort se fmijt[47].

    Gjithashtu, edhe kur ai shkruan: I ati vdiq dhe e la jetim me katr motra, q duheshin pajosur e martuar,/.../ aty pran kishte t vrar, kush t prmbysur, kush i shtrir prdhe, kush mbledhur kutulla, i kish zn vdekja e m pas, U vran, u vran,/.../ dhe vdiq ashtu si vdes e gjith bota: u shtri n rrogoz, n mulli, shkoi t bluaj n botn tjetr,/.../ dhe vdiq nga frika[48].

    Teksti na tregon, se vdekjet jan t shpeshta n prozn e ktyre tre shkrimtarve, aq sa edhe kritika e ka dalluar kt element t rndsishm e me shum pesh n prozn e tyre, sa shpeshher ky element sht br edhe objekt studimesh apo analizash t thella.

    Nj ndr ta sht A. Ui i cili sht shprehur se: Shum tregime t Kutelit mbarojn me vdekje t natyrshme t heronjve, por n to ska dshprim, pesimizm, sepse vdekja konsiderohet prej tyre si nj ngjarje e natyrshme e ksaj bot[49].

    Dy personazhet e tregimit I vdekuri dhe i gjalli, pr t vdekurin q i bn vizit mikut n botn e t gjallve dhe pr t gjallin q ia kthen vizitn mikut n botn e t vdekurve. Prmenda episodin kur ky i dyti, pas vizits disadititshe te miku i vdekur, kthehet n botn e tij dhe nuk gjen asgj nga sa kish ln, mbasi n kt bot ndrkoh kishin kaluar shekuj. Kt ia pati sqaruar edhe miku i bots tjetr, tek i pati thn: Ktu koha rrjedh shpejt se jemi t lumtur, atje ngadal se jini t mjer, por ai nuk e pati besuar, shprehet A. Plasari[50]. Kjo sht pjesrisht e vrtet, sepse ne vrejm edhe nga shembujt m lart, se personazhet e Kutelit e pranojn vdekjen si t natyrshme, madje edhe si nj shpagim, q njeriu duhet t paguaj pr vendin ku ka jetuar, por smund t themi se ska dshprim. Ata thjesht i fortson vdekja e t afrmve pr t qn t prgatitur se si duhet ta prballojn jetn e tyre. Ndoshta, kjo vjen edhe si fryt i temperamentit t fort t shoqris shqiptare. Njeriu vdes gjithmon pr dika ose pr dik, pasi vetm vdekja na i plotson kushtet e dshmis, por roli i t vdekurit i takon vetm shkrimtarit thot A. Plasari[51].

    Shembulli m i mir pr kt jan raportet, q personazhet e Kutelit vendosin me vdekjen kur thon se: Helbete njerz jemi e vjen dita q edhe vdesim se vdekjen e kemi borxh, po buka sht buk, Ata se kishin vn kurr vdekjen n kandar, si qen drojtur kurr asaj[52].

    Megjithat, vdekja n rrfenjat e Gogolit paraqitet me ngarkesa m t forta emocionale dhe me nj figurativitet m t lart. Kjo ide q un po hedh, vjen si pasoj e disa frazave n prozn e tij, t cilat mua m jan dukur mjaft pikante dhe simbolike, q e argumentojn fuqishm mendimin tim. N kt kontekst kam parasysh ktu frazat si: Si peshk q i ngulin pirunin, Nj shtpi guri me dy kate, shtpia ku jeton edhe vet zotria, zotria flokverdh me sy t kaltr, Nj qiri i tretur mbi parmakun e nj kafeneje me kafe t zz[53]. Fraza kto, t shkputura nga novela t ndryshme, q tregojn se vdekja pr personazhet e Gogolit (kur themi personazhet e Gogolit kemi parasysh vet Gogolin) prball vdekjes kan m tepr indinjat, zhgnjim nga bota q i rrethon dhe ndjenja e tyre sht m e hidhur krahasuar me at q shfaqin personazhet e Kutelit n rrfenjat e tij.

    Vdekja tek novelat e Kutelit pritet nga personazhet si pjes e jets, pavarsisht dhimbjes q ajo shkakton, kurse tek Gogoli dhe Turgenievi vdekja merr konture m t forta dhe m goditse pr personazhet, e cila bn q edhe lexuesi t pritet ta prjetoj n t njjtn mnyr si ata. Ndrtimi linear i kulturs e bn problemin e vdekjes njrin prej dominanteve n sistenim e kulturs. Vetdija religjioze sht rruga e kaprcimit t vdekjes vdekja vdekjen korrigjon[54].

    Shembujt e shkputura m lart nga proza e Gogolit shfaqin mjaft qart pikvshtrimin, q Gogoli ka pr pasvdekjen, sepse prej tyre del hapur ideja, se pasi njeriu vdes shkon n qiellin e kaltr aty ku sht edhe shtpia e vet zotit, pran t cilit qndrojn t gjith t deceit. Vdekje, e cila sht e zz dhe e hidhur njsoj si fakeja.

    Kurse Turgenievi n lidhje me vdekjn shprehet kshtu: Mjerisht duhet t shtoj se atij viti vdiq Paveli, Po shpinin nj t vdekur n varr, Kam vn re ngahera,-vazhdoi karrocjeri,-se sht shnj e keqe kur takon n rrug nj t vdekur, Sapo q i vdekuri shkoi m tutje dhe turma hyri prsri n rrug, gruaja ja krisi prsri atij vajtimi q ta bnte zmrn cop, Vdekja merr vet me dorn e saj at q i takon, Pas tri dit vdiq, M von, pas vdekjs t s zonjs, q sdihet se qysh ndodhi, Edhe Gornostajev Pantelei vdiq. T gjith vdiqn, t gjith!, Fshatari ka vdekur tani, po n kmb t tij sht djali i madh, Tani na erdhi asti i vdekjes[55].

    Pr nj vetdije t till, vdekja bhet zgjidhje e t gjitha enigmave dhe zgjidhje e t gjitha hallkave[56].

    Kur sht fjala pr vdekjen n letrsi sht me vnd t kujtojm A. Plasarin, i cili thot se: Mungesa m e madhe sht mungesa, domethn vdekja. Shkak dhe pasoj, thelb i jets, si e shkuar dhe e ardhme, si prgjigje q vjen prpara pyetjes, si ajo q lejon vendosjen e harmonis drejt s cils pritet jeta[57].

    Vdekja tek kta tre shkrimtar jo vetm q sht e pranishme, por i ka humbur kufijt me jetn apo e thn m qart, bota e t gjallve dhe e t vdekurve grshtohet aq mir sa vshtir se mund t dallosh kufijt mes tyre.

    Vdekja sht gjithmon purifikim dhe arrin at q jeta krkon shprehet M. Hamiti[58]. T Kuteli, Gogoli dhe Tuigenievi, vdekja shihet prmes syve t jets dhe vet jeta duket se i ka fillesat prej rrugs q prshon vdekja.

    N pamje t par, duket sikur sht nj loj fjalsh, por n fakt e vrteta artistike sht kshtu. Vizioni i ktyre t treve ushqehet nga ideja, se bota sht ndrtuar n nj mnyr t till, ku nse sdo t kishte vdekje sdo t kishte lindje, qoft edhe anasjelltas. Jeta dhe vdekja jan n funksion t njra-tjetrs. Duke prmendur mendimin e Roland Bartit se ta interpretosh nj tekst nuk do t thot tia japsh atij nj domethnie, por t kundrtn e ksaj t mosh se far pluraliteti e konstituon at[59].

    Nj shembull i mir do t ishte rasti kur Kuteli tek novela E madhe sht gjma e mkatit shkruan: Ma bj hallall bukn o vlla n kt dhe at bot[60].

    Nj gj t till e gjejm edhe n prozn e Gogolit kur tek Manteli shkruan se: as e gjall dhe as e vdekur, vajtn i zgjuan dy t vdekurit, Njeriu u varros pr s gjalli, e vdekura u ngrit n kmb, kufoma krciste dhmbt[61].

    Vum n dukje, se n prozn e ktyr tre shkrimtarve vdekja sht nj element me pesh, q paraqitet gjithmon si paralele e prhershme e jets.

    N tekst ka edhe raste kur shkrimtari pr t mos thn fjaln vdekje shprehet n forma t tjera si: Kto erra m kan hyr n shpirt e nuk do t m dalin gjersa t m vn at pllokn e varrit dhe m pas, dhe mbylli syt pr nga hera, shkuan atje ku do t shkojm t gjith kur t na vij rradha shkruan Kuteli tek E madhe sht gjma e mkatit[62].

    N disa raste personazhit i luten vdekjes dhe jo jets, si me Tat Tanushin kur zoti e l t gjall, si nj mnyr pr ta ndshkuar pr mkatet q ai ka br, sepse ka kundrshtuar at q zoti ka vendosur pr t dashurn e tij. Vdekja shfaqet shumfaqshe dhe shumprmasore.

    Vdekja pritet m qet dhe m natyrshm nga personazhet e Kutelit dhe Turgenievit, kurse tek Gogoli ndjehet m shum zemrimi ndaj zotit, frika nga trishtimi, q vdekja ka shkaktuar, dhimbja dhe mungesa q ajo sjell kur ata humbasin njerzit q duan.

    N. Krasniqi shprehet se: Letrsia e Kutelit as nuk mbrohet dhe as nuk kundshtohet, por prballon vdekjen, madje vihet n ndjekje t saj[63]. Shembujt q paraqitm pak m lart e vrtetojn shum mir kt.

    Vdekja n prozn e tyre nuk sht vetm vdekje trupore apo fizike e njeriut, por prdoret edhe n aspekt t tjera si psh: qetsin e vdekur nga Gogoli tek Manteli apo kur u kthye nuk e pyeti m asnjeri aq sa fjala mbeti e vdekur tek I gjalli dhe i vdekuri nga Kuteli, ose Ja...ja po vjen vdekja, ja ku sht, t tregimi Vdekja e Turgenievit.

    Shembuj kto, ku vdekja merr kuptime t tjera ose m mir t themi, shembuj t cilt tregojn se vdekja sht prdorur edhe si epitet.

    Nuk ka si t mos prmendim, se kt raport t jets me vdekjen, t grshetimit e t prishjes s kufijve mes bots s t gjallve t vdekurve, e ndihmon shum edhe prdorimi i elementit fantazmagorik.

    Vdekja tek kta shkrimtar paraqitet edhe prmes figurave gjysmtoksore dhe gjysmhyjnore, t cilat realizojn kt shkrirje mes ktyre dy botve q vshtir se mund ti ndash nga njra-tjetra.

    Realiteti i Peterbugut sht tjetr, sa konkret aq edhe fantazmogorik e i parrokshm. Arti i Gogolit i kaprcen kufijt e natyrshem t realizmit, ai kap prmasa t tjera deri n at koh t pakapshme, duke u shndrruar n shkoll pr nj plejad t shklqyeshme shkrimtarsh rus. Do t mjaftonte qoft nj tregim i vetm, si Manteli, q ai t mbetej i pavdekshm, shprehet kritiku dhe profesori i letrsis ruse, Korab Hoxha[64].

    Mund t themi me plot gojn, q vdekja tek proza e ktyre tre shkrimtarve luan nj rol t rndsishm. Ajo shfaqet n forma dhe natyra t ndryshme dhe jo rrallher shoqerohet me elemente t fantazmagoris, q shprehin nj fantazi t zhvilluar t shkrimtarve dhe t njjtn gj ngjallin edhe pr lexuesin.

    Element, t cilt t futin n nj bot t errt, pa skaj, pa form, pa hapsir, pa koh, pa ligje t s prditshmes dhe t s zakonshes, q t bjn t ndjesh njkohsisht edhe frik edhe knaqsi estetike. Ja pse, kta shkrimtar jan kaq t mdhenj pr ne.

    4. 6 S mirs dhe s keqes

    N kulturn artistike popullore, mitologjia demonologjike, n t ciln prfshihen rrfime pr shpirtra t kqij, kuedra, prbindsha, llami, gjigant z nj vend t veant. N kt kuptim demonologjia prfshin rrfimet pr qeniet mitologjike t shmtuara me forc t mbinatyrshme. Qeniet mitologjike qiellore, si trajtohen n tregimet e Kuteli, Gogoli dhe Turgenievit, zbresin n tok, bhen toksor. Engjlli, simbol i s mirs mitike, qndron pran njeriut t mir apo bhet njeri i urt. Me emrin e tij pagzohen edhe njerzit[65]. Kuteli thot: Lre, ti, se ia marrim ne kocomiut. Na i sjell ngjllushi natn. Kjo m ngushlloi pak. Po jo s gjithash, se kisha pasur natn nj grusht pare t bardha npr duar e mi kish tretur mngjesi[66].

    Djalli ose dreqi, sht simbol i s keqes. Si qenie mbinatyrore, prfytyrohet zakonisht si njeri me brir, me thundra e me bisht; mishrimi i s keqes dhe i ngasjes pr pun t liga, shpirti i keq, dreqi, shejtani[67].

    Ti, plak, do t rrish n mes t shapatanve e qoftlargve me brir e me kmb dhie, q do t t shpojn me dobec; un do t rri n mes t engjllushkave me krah. Edhe vet do t bhem engjllushk, do t fluturoj lule m lule, si flutur[68].

    Prmes tregimeve dhe rrfenjave del nga prroi e vepron n rrafsh. Qndron pran njerzve t kqinj. Merr edhe trajta t njeriut t keq, apo keqbrs. Ndodh edhe t futet n trup t njeriut t njeriut. Thuhet: Tash, pak ka dreqn npr prroje. Kan hyr n trup t njerzve[69]. Dhe Turgenievi jep kt prshkrim: Ta shikosh si sht br tani! Thon se nj koh ka qn nj vajz shum e bukur. E shmtoi ay xhindi i ujit. Si duket xhindi nuk e pandente se njerzit do ta nxirrnin kaq shpejt nga lumi. Ay e trhoqi n fund t lumit edhe e shmtoi[70].

    T Gogoli djalli merr pjes n jetn e njeriut, po ashtu edhe t Kuteli vrejm t njjtn situat:Djalli u prmblodh sakaq dhe u zvoglua aq shum sa iu fut fare leht n xhep[71].

    Ti krkon?- e pyeti dreqi i madh njerin. Ky u drodh e u prdrodh, si mos m keq. E jo nga zjarri q i dilte dreqit nga syt, as nga zjarri i maokve e i bufve, po sepse brenda tij bhej luft midis s mirs e s ligs. Zgjati pastaj dorn- nj dor t that e leshtore, (dor dreqi)- edhe e kapi dreqin tradhtar edhe e flaku n zjarr e tym, sa ky u lebetit me tmerr t madh. Ti n vend t m sjellsh njerz, m merr! Ti sje pr mua, se rreh t bhesh engjll i bardh![72].

    Konflikti n prrallat e Kutelit prftohet nga ndeshja ndrmjet dy forcave antagoniste, kategori t njohura n prralln ton, n mes s Mirs dhe s Keqs, s Bukurs e s Shmtuars, t Voglit e t Madhit, ku prher fiton i pari mbi t dytin. Ato mishrohen n personazhe si Xinxilua, Trndelinua, Ariu i Madh, e Bukura e Detit, Talloshi etj. Ata veprojn n nj atmosfer t vrtet prrallore, q dshmojn pr nj fantazi t begat, po dhe n mjedise reale, ku zbulohet bota e kafshve e shpendve, e drurve dhe e bimve, flora dhe fauna shqiptare, pr t cilat autori ka dituri t gjra e t sakta.

    Pr kukumjaka mos m fol n shtpi, se sht tres. Dhe un sfola m. Prse t flisja pr nj shpes q sillte vetm t kqija![73].

    Proza e shkutr e Kutelit bashkon n nj njsit dhe prbrsat e trajts s qenies q mbart n prmbajtjen e vet shpirtin e mir ose t keq. Te ky shpirt gjejm kuptimet personale t shkrimtarit si nj rrug t jets n krkim t s vrtets s humbur. Kjo e vrtet zbulohet po t kaprcehen shndrrimet e thjeshta dhe, prmes principit t Metamorfozs shfaqet koncepti i rritjes si progresion, i degradimit (Vjeshta e Xheladin Beut, i ringjalljs (Letrat e ndajnats, Lugetrit e fshatit ton).

    Motivi invariant prrallor i udhtimit n botn tjetr, prdorur n rrfimin: I vdekuri dhe i gjalli, sht nj tjetr mnyr pr t kshilluar shrim moral ndaj plagve q ka hapur historia.

    Sipas nj invarianti t njohur prrallor, i miri drgon lajmtarin, me nj pllosk vere n dor, pr t ftuar pjesmarrsit n dasmn e t birit dhe, rastsisht, ky i fundit derdh pikat e fundit t vers mbi nj varr n nj kryqzim rruge duke ftuar kshtu, pa dashje, t vdekurin q, edhe pse i vdekur, respekton karakterin e shenjt t ftess.

    Atyre moteve skish t pasur e t vobekt vese me fjal, se pr t rrojtur, gjith bota rronte si n gji t Perndis e me vllazri si n nj[74].

    Ashtu si e do rregulli, i vdekuri ia kthen ftesn t gjallit, duke e ftuar n botn e prtejme. Kur filloi lufta dhe shpirti dhe trupi i tij ishin t brengosur fort[75], ai vendos t mbaj fjaln dhe shkon n botn e t vdekurit. Braktis trupin n bregun e nj lumi t kaltr pr t shkuar m tej dhe u ndje aq her m i lumtur sa flet kishin t gjitha ato pemt e atij vendi, u suall mbi ujrat e kaltra brenda tyre, pastaj me t vrtet u shtuan prtej gazet edhe lumturit. Kur kthehet t marr trupin e tij q e lith me tok e q errson lumturit, ka kaluar shum koh (500 vjet sepse n botn e prtejme koha rrjedh shpejt se jemi t lumtur, atje ngadal se jini t mjer); dhe ai, i shtyr nga malli i ksaj bote me helme kthehet n botn e t gjallve dhe ja se far gjen: As gjyrm nga shtpia e tij e nga muret q e rrthonin. Pyet ktej, pyet andej, gjeti gjyrma nga nip strnipt e tij. T tjert ishin ngritur nga ky vend e kishin kaluar male e dete, q t mbeten t lir. Ata q kishin mbetur, ishin ndar e prar e vriteshin shoq me shoq. As gjyrm nga gazet e e lumtrit e s kaluars[76].

    Situatat narrative t rrfimeve t Kutelit, ndryshe nga situatat e prrallave, nuk vihen n shrbim t funksioneve t personazheve. Zakonisht, rrfimi i Kutelit i zgjedh ngjarjet dhe i v n shrbim t nj logjike historiko-kronologjike. Kshtu tek I pasuri q ish i varfr fort, lufta mes t mirs dhe t keqes nuk zgjidhet nga ndonj veprim tipik i personazhit, por sipas tekniks s parabols.

    Ky u drodh e u prdrodh, si mos m keq. E jo nga zjarri q i dilte dreqit nga syt, as nga zjarri i maokve e i bufve, po sepse brenda tij bhej luft midis s mirs e s ligs[77].

    Nj figur tjetr mitologjike sht Lugati, nj njeri i ringjallur dhe simbol i s keqes e i friks.

    Figura e Dragoit sht prezente n disa tregime t Kutelit. Ata jan me pamje njeriu, por kan forc mbinatyrore. Bashkpunojn m Or e Zana dhe luftojn me kuedrn q n kt rast simbolizon mikun, pra t mirn.

    Si figur e mitologjis shqiptare paraqitet edhe qyqja e cila me vajin e vet zakonisht paralajmron dika t keqe, t kobshme. Sorra gjithashtu me krrokamen e vet paralajmron dika t trishtueshme.

    Vetm qyqja e kuqe kukat n nj rrem t that dhe knga e saj kumbon kobshm valtheve t lugjeve:- Kuku, Kuku!- shprehet Kuteli[78].

    N fjalorin e Elsies, shpjegohet se lugat bhet njeriu i lig, koprraci, ose prfituesi dhe njeriu me veti t tilla besohet se kthehet prap natn pr tiu br dme njerzve. N kt rast besimi lidhet me normat e shoqris dhe me ndshkimin pr cilsit e kqija t njeriut krahas besimit pr ngritjet nga varri t njeriut jo t mir, pra krahas figurs s Lugatit, fantazia popullore ka krijuar figurn tjetr vampirin. Sipas shpjegimit t rrfimtarit vampiri sht forca q i kundrvihet Lugatit dhe ky nuk sht dikush tjetr, por djali i lugatit t cilin e ka br me gruan e vet pas vdekjes[79].

    Lufta me t keqen gjithmon e ka shtyer njeriun ta personifikoj forcn q do ti kundrvihej dhe vetm duke ia vn prball birin e tij, sht besuar se sht shkatrruar e keqja, n kt rast lugati si personifikim i saj.


    [1] Fjala tabu, q do t thot ndalim, sht sipas pohimeve t studiuesve me origjin polineziane.

    [2]Durham, Edith: Brenga e Ballkanit dhe vepra t tjera pr Shqiprin dhe shqiptart, Naum Veqilharxhi, Tiran, 1998, fq. 517.

    [3] Kuteli, Mitrush: Tregime t mome shqiptare, Mitrush Kuteli, Tiran, 2005, fq. 102.

    [4] Kuteli, Mitrush: Vepra letrare 2, Naim Frashri, Tiran, 1990, fq. 180.

    [5] Tirta, Mark: Mitologjia ndr shqiptar, Msonjtorja, Tiran, 2004, fq. 182.

    [6] Sigmund, Freudi: Totem dhe Tabu, Dituria, Tiran, 2003, fq. 10.

    [7] Suta, Blerina: Eposi i At Gjergj Fishts prball eposeve t shkrimtavve romantik sllavojugor, Onufri, Tiran, 2007, fq. 137.

    [8] Fjalori (FGJSH) i gjuhs shqipe, Tiran, 2006, fq. 503.

    [9] Akademia e Shkencave e Shqipris, Instituti i Gjuhsis dhe i Letrsis: Fjalor i gjuhs shqipe, Tiran, 2006, fq. 503.

    [10] Kroe, Benedeto: Estetika si shkenc e shprehjes dhe e gjuhsis s prgjithshme, Apollonia, Tiran, 1998, f. 5.

    [11] Kuteli, Mitrush: Vepra letrare 2, Naim Frashi, Tiran, 1990, fq. 222.

    [12] Kuteli, Mitrush: Vepra letrare 2, Naim Frashri, Tiran, 1990, fq. 310.

    [13] Po aty, fq. 312.

    [14] Gogoli, Nikolaj: Tregime dhe novela, Naim Frashri, Tiran, 1990, fq. 54.

    [15] aushi, Tefik: Fjalori i Estetiks, Ombra, Tiran, 2005, fq. 139.

    [16] Matoshi, Liman: Seminari mbi Kulturn, Gjuhn dhe Letrsin Shqipe, Universiteti i Prishtins, Fakulteti i Filologjis, Prishtin, 2005, fq. 153.

    [17]Rrahmani, Kujtim: Seminari mbi Kulturn, Gjuhn dhe Letrsin Shqipe, Universiteti i Prishtins, Fakulteti i Filologjis, Prishtin, 2005, fq. 165-168.

    [18] Kuteli, Mitrush: Vepra letrare 2, Naim Frashri, Tiran, 1990, fq. 80.

    [19] Kuteli, Mitrush: Tregime t zgjedhura, Naim Frashri, Tiran, 1972, fq. 212.

    [20] Gogoli, Nikolaj: Tregime dhe novela, Naim Frashri, Tiran, 1987, fq. 512-517.

    [21] Hoxha, Korab: 200 vjetori i lindjes s Gogolit, Universiteti i Tirans, Departamenti i Letrsis, Tiran, 2009, fq. 23.

    [22] Gogoli, Nikolaj: Tregime dhe novela, Naim Frashri, Tiran, 1987, fq. 459.

    [23] Plasari, Aurel: Kuteli midis t gjallve dhe t vdekurve, Apollonia, Tiran, 1995, fq. 45.

    [24] Kuteli, Mitrush: Vepra letrare 2, Naim Frashri, Tiran, 1990, fq. 202.

    [25] C-L-Strauss: Mendimi i egr, Pej, 1999, fq. 43.

    [26] Kuteli, Kuteli: E madhe gjma e mkatit, Apollonia, Tiran, 2000, fq. 34.

    [27] Ui, Alfred: Pes t mdhenjt e letrsis shqipe n optikn e nj rileximi, Vatra, Shkup, 2003, fq. 158.

    [28]Gashi, Osman: Miti dhe kufijt e letrsis (Miti dhe koha), Seminari Ndrkombtar pr Gjuhn, Letrsin dhe Kulturn Shqiptare, Prishtin, 2006, fq. 127.

    [29]Gashi, Osman: Miti dhe kufijt e letrsis (Miti dhe letrsia), Seminari Ndrkombtar pr Gjuhn, Letrsin dhe Kulturn Shqiptare, Prishtin, 2006, fq. 130.

    [30] Mustafa, Myzafere: Prralla dhe Miti, Seminari Ndrkombtar pr Gjuhn, Letrsin dhe Kulturn Shqiptare, Prishtin, 2006, fq. 335.

    [31]Durham, Edith: Brenga e Ballkanit dhe vepra t tjera pr Shqiprin dhe Shqiptaret, Naum Veqilharxhi, Tiran, 1998, fq. 500.

    [32] Akadmia e Shkencave e Shqipris, Instituti i Gjuhsis dhe i Letrsis: Fjalor i gjuhs shqipe, Tiran, 2006, fq. 1059.

    [33] Kuteli, Mitrush: Tregime t mome shqiptare, Naim Frashri, Tiran, 1990, fq. 442.

    [34] Gogoli, Nikolaj: Tregime dhe novela, Naim Frashri, Tiran, 1987, fq. 52.

    [35] Gogoli, Nikolaj: Tregime dhe novela, Tregimi: Kukudhi, Naim Frashri, Tiran, 1987, fq. 220.

    [36] Bergson, Henri: Burimet e moralit dhe fes, Shtpia e Librit & Komunikimit, Tiran, 2002, fq. 115.

    [37] Turgenievi, Ivan: Kujtimet e nj gjahtari, Ndrmarrja Shtrrore e Botimeve, Tiran, 1955, fq. 105.

    [38] Kuteli, Mitrush: Vepra letrare 2, Naim Frashri, Tiran, 1990, fq. 300.

    [39] Bergson, Henri: Burimet e moralit dhe fes, Shtpia e Librit & Komunikimit, Tiran, 2002, fq. 162.

    [40] Kuteli, Mitrush: Vepra letrare 2, Naim Frashri, Tiran, 1990, fq. 130.

    [41] Kuteli, Mitrush: Tregime t mome shqiptare, Prralla E Bukura e Detit, Naim Frashri, Tiran, 1990, fq. 372-373.

    [42]Llotman, Juri: Kultura dhe bumi, prktheu nga origjinali Agron Tufa, Shtpia e Librit & Komunikimit, Tiran, 2004, fq. 213.

    [43]Calvino, Italo: Leksione Amerikane, Dritro, Tiran, 2000, fq. 49.

    [44] Gogoli, Nikolaj: Tregime dhe novela, Naim Frashri, Tiran, 1987, fq. 210.

    [45] Turgenievi, Ivan: Kujtimet e nj gjahtari, Ndrmarrja Shtetrore e Botimeve, Tiran, 1955, fq. 207.

    [46] Meminaj, Mariglena: Veori t metods krijuese n prozn e Mitrush Kutelit, Maluka, Tiran, 2005, fq. 55.

    [47] Mitrush, Kuteli: Tregime t zgjedhura, Naim Frashri, Tiran, 1972, fq. 147.

    [48] Kuteli, Mitrush: Tregime t zgjedhura, Naim Frashri, Tiran, 1972, fq. 159.

    [49] Ui, Alfred: 5 t mdhenjt e letrsis shqipe n optikn e nj rileximi, Vatra, Shkup, 2003, fq.151.

    [50] Plasari, Aurel: Letrsia dhe muret, Enti Botues Zri i Rinis, Tiran, 1993, fq. 74.

    [51] Plasari, Aurel: Kuteli mes t gjallve dhe t vdekurve, Apollonia, Tiran, 1995, fq. 95.

    [52] Kuteli, Mitrush: E madhe sht gjma e mkatit, Apollonia, Tiran, 2000, fq.42.

    [53] Gogoli, Nikolaj: Tregime dhe novela, Naim Frashri, Tiran, 1987, fq. 432.

    [54]Llotman, Juri: Kultura dhe bumi, prktheu nga origjinali Agron Tufa, Shtpia e Librit & Komunikimit, Tiran, 2004, fq. 215.

    [55] Turgenievi, Ivan: Kujtimet e nj gjahtari, Ndrmarrja Shtetrore e Botimeve, Tiran, 1955, fq. 195-200.

    [56]Llotman, Juri: Kultura dhe bumi, prktheu nga origjinali Agron Tufa, Shtpia e Librit & Komunikimit, Tiran, 2004, fq. 215.

    [57] Plasari, Aurel: Kuteli mes t gjallve dhe t vdekurve, Apollonia, Tiran, 1995, fq. 45.

    [58]Hamiti, Muhamet: Seminari mbi Kulturn, Gjuhn dhe Letrsin Shqipe:, Fakulteti i Filologjis, Universiteti i Prishtins, Prishtin, 2005, fq. 93.

    [59] Barti, Roland: Aventura Semiologjike, Rilindja, Prishtin, 1987, fq. 5.

    [60] Mitrush, Kuteli: E madhe sht gjma e mkatit, Apollonia, Tiran, 2000, fq. 44.

    [61] Gogoli, Nikolaj: Tregime dhe novela, Naim Frashri, Tiran, 1987, fq. 523.

    [62] Kuteli, Mitrush: E madhe sht gjma e mkatit, Apollonia, Tiran, 2000, fq. 299.

    [63] Po aty, fq. 300.

    [64] Hoxha, Korab: 200 vjetori i Gogolit, Universiteti i Tirans, Departamenti i Letrsis, Tiran, 2009, fq. 25.

    [65]Rukiqi, Mehmet: Mitologjia n krijimtarin popullore anekdotike, Seminari Ndrkombtar pr Gjuhn, Letrsin dhe Kulturn Shqiptare, Prishtin, 2006, fq. 396.

    [66]Kuteli, Mitrush: Vepra letrare 2, Naim Frashri, Tiran, 1990, fq. 73.

    [67]Akademia e Shkencave e Shqipris, Instituti i Gjuhsis dhe i Letrsis: Fjalor i gjuhs shqipe, Tiran, 2006, fq.200.

    [68] Kuteli, Mitrush: Vepra letrare 2, Naim Frashri, Tiran, 1990, fq. 154.

    [69] aushi, Tefik: Fjalori i Estetiks, Onufri, Tiran, 1998, fq. 246.

    [70] Turgenievi, Ivan: Kujtimet e nj gjahtari, Tregimi Luadhi i Biezhs, Ndrmarrja Shtetrore e Botimeve, Tiran, 1955, fq. 109.

    [71] Gogoli, Nikolaj: Tregime dhe novela, Naim Frashri, Tiran, 1987, fq. 88.

    [72] Kuteli, Mitrush: Vepra letrare 2, Naim Frashri, Tiran, 1990, fq. 223.

    [73] Kuteli, Mitrush: Vepra letrare 2, Naim Frashri, Tiran, 1990, fq. 80.

    [74] Kuteli, Mitrush: Tregimi I vdekuri dhe i gjalli, Vepra letrare 1, Naim Frashri, 1990, fq. 42.

    [75] Suta, Blerina: Pamje t modernitetit n letrsin shqipe, Onufri, Tiran, 2004, fq. 106.

    [76] Kuteli, Mitrush: Tregimi I vdekuri dhe i gjalli, Vepra letrare 1, Naim Frashri, 1990, fq. 51.

    [77] Kuteli, Mitrush: Tregimi I pasuri q ish i varfr fort, Vepra letrare 2, Naim Frashri, Tiran, 1990, fq. 223.

    [78] Kuteli, Mitrush: Tregime t mome shqiptare, Mitrush Kuteli, Tiran, 2005, fq. 201.

    [79]Dushi, Arbnora: Miti dhe rrfimi gojor personal, Seminari Ndrkombtar pr Gjuhn, Letrsin dhe Kulturn shqiptare, Prishtin, 2006, fq. 375./Rovena Nata.

  2. #2
    Ushtar i larte Maska e Neteorm
    Antarsuar
    04-01-2011
    Vendndodhja
    127.0.0.1
    Mosha
    31
    Postime
    1,687
    Postimet n Bllog
    2

    Pr: Demont

    Cilt jan demont?

    Pikpamja e Bibls

    Cilt jan demont?

    FANTAZMA, vampir, lugat, xhinde dhe demon—jan krijesa frymore, tek t cilt njerz t feve t ndryshme kan besim dhe i shohin si keqdashs, mirdashs ose t dyja bashk. T tjer nuk besojn fare te frymrat, pasi mendojn se jan thjesht bestytni ose pjell e imagjinats. far thot Bibla pr kt?

    Bibla mson se vet Krijuesi sht Frym dhe se t tilla ishin edhe krijesat e tij t para. N Fjaln e Perndis quhen engjj. (Gjoni 4:24; Hebrenjve 1:13, 14) Pr m tepr, Bibla prmend frymrat e liga, q ndonjher i quan demon. (1 Korintasve 10:20, 21; Jakovi 2:19) Por ajo nuk mson se i krijoi Perndia demont. Ather, cilt jan dhe si erdhn n ekzistenc ata?

    ‘Engjj q mkatuan’

    Perndia i bri krijesat frymore me vullnet t lir, n gjendje t zgjidhnin vet nse do t bnin t mirn apo t keqen. Mjerisht, pasi u krijua njeriu, nj numr i panjohur engjjsh zgjodhn t bnin t keqen duke u rebeluar kundr Perndis.

    Krijesa frymore e par dhe m famkeqe q u rebelua kundr Perndis, u b Satana. [Ai] nuk qndroi i vendosur n t vrtetn,—tha Jezu Krishti. (Gjoni 8:44) far e shtyu Satanain t kthehej kundr Perndis? Filloi t dshironte adhurimin q i prkiste ekskluzivisht Krijuesit dhe m von veproi sipas asaj q donte, duke u br nj perndi rival. Kshtu zgjodhi t bhej Satana, q do t thot kundrshtar. Shekuj m von, para Prmbytjes s kohs s Noes, engjj t tjer u bashkuan me Satanain, braktisn pozitn qiellore q t merrnin trupa njerzor e t jetonin n tok. (Zanafilla 6:1-4; Jakovi 1:13-15) Kur ndodhi Prmbytja, ‘engjjt q mkatuan’ i lan trupat njerzor dhe, me sa duket, u kthyen n sfern frymore. (2 Pjetrit 2:4; Zanafilla 7:17-24) Me kalimin e kohs kta u quajtn demon.—Ligji i prtrir 32:17; Marku 1:34.

    Tani engjjt e pabindur u gjendn n nj situat shum t ndryshme nga ajo para rebelimit. Te Juda 6 lexojm: Engjjt q nuk e mbajtn vendin e tyre fillestar, por e braktisn vendbanimin e tyre t duhur, [Perndia] i ka ruajtur me vargonj t prjetshm n errsirn e dendur pr gjykimin e dits s madhe. Po, Perndia nuk i la demont t gzonin privilegjet e mparshme n qiell, por i hodhi n ‘thellsit e errsirs s dendur’, nj vend i figurshm, q do t thot se jan krejt t shkputur nga kuptueshmria frymore.

    Mashtron gjith tokn e banuar

    Edhe pse, me sa duket, u sht ndaluar t marrin srish trupa njerzor, demont ende kan shum fuqi dhe ndikojn n mendjen dhe jetn e njerzve. N fakt, Satanai me hordhit e tij demonike po mashtron gjith tokn e banuar. (Zbulesa 12:9; 16:14) Si? Kryesisht me an t msimeve t demonve. (1 Timoteut 4:1) Kto msime t rreme, shpesh me natyr fetare, i kan verbuar mendjet e miliona vetave q t mos kuptojn t vrtetn pr Perndin. (2 Korintasve 4:4) Ja disa shembuj.

    ● Besimi se shpirti i t vdekurve jeton. Me an t vegimeve, zrave dhe intrigave, demont i mashtrojn njerzit, q t besojn se t gjallt mund t komunikojn me t vdekurit. Pr m tepr, ky mashtrim dinak bn q disa njerz t besojn gnjeshtrn se shpirti jeton ende pas vdekjes. Megjithat, Bibla e thot qart: T vdekurit s’jan t vetdijshm pr asgj. (Eklisiastiu 9:5, 6) Ata zbresin n vendin e heshtjes, prandaj nuk mund t lvdojn Perndin.—Psalmi 115:17. *

    ● Mungesa e normave morale. E gjith bota dergjet nn pushtetin e t ligut,—thuhet te 1 Gjonit 5:19. Satanai dhe demont e prdorin fuqin duke shfrytzuar median dhe mjete t tjera, q t nxitin mendimin e lig se njerzit duhet t’u binden lirisht dshirave m t ulta t trupit. (Efesianve 2:1-3) Si rrjedhoj, imoraliteti i do lloji, prfshir zvetnimin seksual, sht mjaft i prhapur sot. Madje kjo sjellje shihet si normale, kurse normat biblike shpesh shihen si demode ose fanatike.

    ● Prhapja e spiritizmit. Apostulli Pavl takoi nj shrbtore q kishte nj demon falli me an t t cilit u sillte shum fitime zotrinjve t saj me zanatin e parashikimit. (Veprat 16:16) Ngaq e dinte nga i vinte fuqia e mbinatyrshme, Pavli nuk donte ta dgjonte. Prve ksaj, nuk donte t fyente Perndin, q i sheh si t pshtira t gjitha format e spiritizmit—ku prfshihen astrologjia dhe lutjet q u bhen frymrave.—Ligji i prtrir 18:10-12.

    Mbrohuni nga demont

    Si t mbroheni nga frymrat e liga? Bibla prgjigjet: Nnshtrojuni Perndis dhe kundrvijuni Djallit, e ai do t ik nga ju. (Jakovi 4:7) I bindemi ktij urdhri kur jetojm n prputhje me msimet e Bibls, i vetmi libr i shenjt q demaskon plotsisht Satanain, demont dhe ‘intrigat e Djallit’. (Efesianve 6:11; 2 Korintasve 2:11) Gjithashtu, Bibla na tregon se frymrat e liga dhe t gjith ata q kundrshtojn Perndin, nuk do ta ken t gjat. (Romakve 16:20) Vetm t drejtt do t banojn n tok dhe t paqortueshmit do t mbeten n t,—thuhet te Proverbat 2:21.

Tema t Ngjashme

  1. Demont Hakmarrjes q prndjekin Blushin
    Nga pirro10 n forumin Tema e shtypit t dits
    Prgjigje: 4
    Postimi i Fundit: 21-11-2016, 20:39
  2. Besimtari Dhe Demont.
    Nga daniel00 n forumin Komuniteti protestant
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 22-02-2009, 04:51

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •