Ja gabimi i SHBA dhe Anglis me Enver Hoxhn, Paskal Milo: Pse aleatt e lan Shqiprin n ann sovjetike

Emri:  paskal-milo-anglezet-ana-sovjetike.jpg

Shikime: 177

Madhsia:  31.7 KB

Historiani i njohur, profesor Paskal Milo, shprehet n studimin e tij se edhe Partia e Legalitetit, e cila fillimisht u mbshtet nga misioni britanik n Shqipri, doli prfundimisht nga fokusi i tyre kur u kuptua qart se edhe Legaliteti bashkpunonte me pushtuesit gjerman.

Por, dokumentet arkivore nuk mungojn pr t vrtetuar prpjekjet e shumta t britanikve, t cilt nuk dshironin t njihnin n Shqipri vetm Lvizjen Antifashiste Nacionallirimtare si t vetmen forc q ishte ven kundr pushtuesve nazist, t cilt pas lufts me t drejt do t kishin detyrimin q t qeverisnin vendin.

Madje n Kongresin e Prmetit, Enver Hoxha, sipas misionit britanik, kishte pranuar q t bashkpunonte me Abaz Kupin, nse ai do t ndrmerrte veprime luftarake kundr gjermanve. Por, profesor Milo ndan edhe prgjegjsin e aleatve anglo-amerikan n Shqipri, t cilt prcaktuan deri diku edhe formn e regjimit t pas lufts n Shqipri dhe ndikimin e plot t tij nga ana sovjetike dhe jo ajo perndimore.

Politika britanike dhe amerikane nuk u befasuan nga tendencat prosovjetike t fitimtarve t lufts n Shqipri. Ata gjykuan n mnyr klasike se qeverisja e re komuniste do t lejonte hapsira demokratike pr alternativa t tjera politike dhe se do t mund t ndikonin q vendi t mos rrshqiste prfundimisht n orbitn sovjetike.

Por u gabuan dhe prgjegjsia e tyre qndron mes vullnetit e kompromisit pr t ln Shqiprin n ann sovjetike t ndarjes s sferave t influencs dhe injorimit q i bn duke nnvlersuar rndsin e saj, shkruan profesor Milo.

PASKAL MILO

LEGALITETI

Lvizja e Legalitetit e formuar si organizat politike dhe ushtarake n vjesht t vitit 1943, u ngjiz e trhoqi vmendjen rreth dy figurave politike: mbretit Zog n emigracion dhe Abas Kupit, si pasuesi i tij n Shqipri. Zogu jasht vendit vazhdonte ende t konsiderohej si nj kart rezerv pr t ardhmen, por pa shum shpresa. Abas Kupi me nj t kaluar antifashiste dhe anti-italiane shihej nga britanikt si nj alternativ prball FN-s ose t paktn si nj faktor frenues i tij n luftn pr pushtetin e ardhshm.

Oficer nga m t mirt e SOE-s ( Meklin, Smajli, Emeri, Kemp, etj.) u atashuan pran Kupit, edhe pr shkak t bindjeve t tyre konservatore dhe i dhan nj mbshtetje jo t vogl. Kemp e konsideronte nj patriot t vrtet me influenc t konsiderueshme. Dokumente t tjera britanike t viteve t Lufts njohin meritn e tij q n bashkpunim me disa oficer britanik e shqiptar t tjer u prpoq t organizonte rezistencn kundr pushtuesve italian n vitin 1941.

Por, prtej ktij vlersimi, n Forin Ofis n fund t Lufts mendonin se ishte pothuajse e sigurt se ai prfundimisht ndihmoi ose t paktn nuk pengoi gjermant n fushatn e tyre t fundit kundr F.N. n 1944.

Amerikant nuk patn lidhje me Abas Kupin. Ata e gjykonin dhe e vshtronin nga larg, n fillim me syzet britanike, por m von n pavarsi t plot prej tyre. Deri n korrik 1944 ata nuk kishin mbajtur qndrime t tyre zyrtare ndaj tij. Kur n qershor korrik u shfaq projekti i bashkpunimit midis F.N. dhe Legalitetit me sponsorizim t fort britanik, sekretari i Departamentit t Shtetit, Hall, u deklarua se favorizojm nj marrveshje jo politike midis Kupit dhe L.N. pr veprim t prbashkt kundr gjermanve.

N korrik u diskutua edhe pr nj takim t mundshm n Bari me ndrmjetsim t aleatve midis Abas Kupit dhe Enver Hoxhs. Por kryetari i Legalitetit nuk u tregua bashkpunues, u prpoq si prher q t qndronte mes aleatve dhe gjermanve. N ver 1944 ai ishte plotsisht i angazhuar pr t krijuar qeverin e re kolaboracioniste me n krye aleatin e tij Fiqiri Dine. Kjo qeveri nuk mund t krijohej pa plqimin e autoriteteve pushtuese gjermane.

N gusht n Departamentin e Shtetit u arrit n prfundimin se Partia e Legalitetit sht kompromentuar seriozisht nga mosdashja e saj pr t luftuar gjermant dhe nga marrdhniet e saj intime me qeverin kuislinge. Po i njjti mesazh arriti n kt koh n Uashington edhe nga kshilltari politik amerikan Mrfi (Murphy) n Komandn e Forcave Aleate t Mesdheut, i cili shkruante pr Kupin se tani sht duke marr mbshtetje gjermane n formn e transportit t municioneve dhe t furnizimeve ushqimore dhe se ka evidenc n rritje se ai sht duke bashkpunuar me gjermant.

N fillim t shtatorit 1944, Harry Fultz raportonte n zyrat qendrore t OSS-it se Abas Kupit i sht dhn m shum rndsi nga sa meriton, se Kupi nuk sht politikan. Ai ka nj reputacion ushtarak t fryr, por aftsi t pakt ushtarake si nj organizator ose teknicien. Kupi nuk e justifikoi besimin dhe mbshtetjen e madhe t SOE-s. Ai e komprometoi veten me bashkpunimin e fsheht por edhe t dukshm me gjermant. Faktet ishin t shumta dhe prpjekjet e Meklinit, Smajlit etj., pr ta trhequr qoft edhe n akte simbolike lufte kundr gjermanve dshtuan.

Armiku i Kupit nuk ishin gjermant, por Divizioni i par partizan q po deprtonte pr n veri t Shqipris dhe q rrezikonte zhdukjen e tij si faktor tradicional influence n zonn Kruj Mat. Ai bri t shurdhr veshin ndaj kmbnguljes britanike pr tu hedhur n veprime simbolike kundr gjermanve dhe vuri n pozit t vshtir edhe aleatt e mbshtetsit e tij Meklin dhe Smajli. Kupi e mbushi kupn. Londra urdhroi n fund t shtatorit 1944 trheqjen e oficerve t ndrlidhjes prej tij. Amerikant ishin me koh t mendimit se Kupi ishte thjesht humbje kohe pr kauzn aleate.

SINOPTIKA ALEATE PR PUSHTETIN E ARDHSHM

Politika britanike dhe amerikane, duke ndjekur dinamikn e rezistencs antifashiste n Shqipri dhe t aktorve kryesor t saj, n vern e vitit 1944 u ndodhn para nevojs pr t mbajtur nj qndrim t ri ose nj rishikim t pjesshm t saj. F.N. kishte krijuar qeverin e prkohshme n Prmet q n muajin maj dhe krkoi njohjen e saj nga aleatt. Gjithashtu pasi prballoi ofensivn gjermane t qershorit, forcat e U.N.L kaluan n nj ofensiv n veri t Shqipris.

Britanikt dhe m pak amerikant u prpoqn nga njra an t frenonin e t mbanin nn kontroll ofensivn partizane n veri, por nga ana tjetr bn nj prpjekje t fundit e t zgjatur pr t nxitur Ballin Kombtar e Legalitetin pr tu aktivizuar kundr gjermanve. N 5 qershor 1944 n Prmet, n takimin me misionin britanik, Enver Hoxha kishte pranuar q n rastin kur Abas Kupi do t jepte prova konkrete t disa veprimeve luftarake kundr gjermanve, F.N. L do t ishte i gatshm q t bashkpunonte me t.

Britanikt refuzuan ta njohin qeverin e prkohshme t Prmetit dhe po kshtu edhe amerikant. Ata ushtruan presion mbi Enver Hoxhn prmes Komands Aleate t Mesdheut, duke e krcnuar edhe me ndrprerjen e furnizimeve ushtarake pr t mos vazhduar operacionet n veri t vendit me frikn e shprthimit t lufts civile. Tensionet duket sikur u fashitn n fund t korrikut e fillim t gushtit, kur nj delegacion i Shtabit t Prgjithshm t U.N. u ftua n Bari dhe bisedoi me prfaqsues t Komands Aleate dhe u nnshkruan edhe disa marrveshje. Por marrveshjet nuk u respektuan.

Balli Kombtar dhe Legaliteti u prpoqn t fitonin koh dhe si do t pohohej m von edhe n Forin Ofis, u b e qart se ata m shum synonin t luftonin organizatn komuniste t F.N. se sa tu rezistonin gjermanve dhe meqense disa prej grupeve t Ballit Kombtar bashkpunonin me gjermant, ne trhoqm mbshtetjen ton prej tyre dhe ia dham at t gjith F.N.ǔ.

N fund t shtatorit fillim i tetorit 1944 britanikt dhe amerikant t zhgnjyer prfundimisht nga Balli Kombtar dhe Legaliteti vendosn t largohen nga politika mdyshse q u ishte imponuar, ose q ata shpresonin se do t ishte m e dobishme pr t ardhmen e Shqipris. sht e drejt mnyra se si gjykuan e vepruan deri n at koh. Por, ata patn iluzione dhe e kuptuan von se Balli Kombtar e Legaliteti e donin fitoren n tavolin dhe se n emr t antikomunizmit t tyre at do tua sillnin britanikt dhe amerikant.

Shtetet e Bashkuara dhe Britania e Madhe kishin br aleanc me Rusin e Stalinit dhe kishte arritur marrveshje t mdha historike, duke shpresuar nj bot m t mir n paqe e pa luftra. Ato nuk ushqenin asnj iluzion se do t ndryshonte natyra e regjimit sovjetik pas Lufts. Ndonse Shqipria nuk kishte asnj pesh e rol parsor n Luft, ato respektuan ata q luftuan kundr armiqve t prbashkt, ndonse mund t mos ishin dakord me bindjet e tyre politike. Shpresuan se n rrug e sipr do t mund t ndikonin e ta ndryshonin Shqiprin.

N fund t shtatorit-fillim t tetorit politika britanike dhe amerikane ndaj Shqipris morri kthesn. Forin Ofis pasi ka diskutuar gjat prcaktoi politikn e ardhshme ndaj Shqipris. N dokumentin britanik t 2 tetorit 1944 shprehimisht thuhej se interesat tona n Shqipri jan absolutisht t kufizuara, por sigurisht nuk dshirojm ta shohim vendin t kaloj n orbitn ruse. Ne duhet megjithat t synojm n forcimin e pozits ton n F.N. tani me qllim q pas Lufte ne mund t jemi n gjendje t influencojm qeverin e F.N.ǔ.

Britanikt ishin kontradiktor. Nga njra an krkojn t ndikojn n rrjedhn e zhvillimeve t ardhshme n Shqipri dhe nga ana tjetr nuk njihnin qeverin e prkohshme t Prmetit. Madje, Forin Ofis dshmoi dritshkurtsi n vlersimin e situats n vend kur n dokumentin e msiprm prmendte edhe rikthimin e mbretit Zog si nj alternativ e mundshme n rastin e dshtimit t qeveris s F.N.. Antar t misioneve britanike n Shqipri n kt koh paralajmronin q sa m shpejt q t jepet njohja zyrtare F.N., qeveris hije, aq m t mundshme do ta ket qeveria e Madhris s Tij t jet e aft q t rrit influencn e saj mbi t. Gjat gjith muajit tetor 1944 n Forin Ofis u rrahn mendime pro dhe kundr pr shtjen e njohjes n fillim t qeveris s prkohshme t Prmetit dhe pasi u formua edhe t qeveris q doli nga mbledhja e 2-t e Kshillit t Prgjithshm t F.N. n Berat n 20 tetor.

Nj pikpamje ishte ajo e kshilltarit politik britanik n Kazerta Broad, sipas t cilit ne duhet t lem F.N. t vij te ne dhe jo t prpiqemi t konkurrojm me qeverin sovjetike n kt faz ne nuk kemi interesa britanike pr t mbrojtur n Shqipri dhe ne nuk do ti prmirsojm punt duke vrapuar pas Enver Hoxhs. Forin Ofis nuk u pajtua me kt qasje pr F.N., por i kthehu prgjigje Broad-it se sht e rndsishme q ne duhet t prpiqemi pr t vendosur nj far shkalle influence mbi t se ne mund t rrezikojm duke pritur pr t q t vij te ne.

Britanikt informuan amerikant pr kt qasje t tyre dhe krkuan t ecej me t njjtin hap. Departamenti i Shtetit vet ishte n dilem n shtjen e njohjes t qeveris shqiptare t prkohshme. Nj studim i tij i fillimit t tetorit paraqiste 16 argumente pr mos njohjen e saj dhe 20 argumente n favor t saj. Qndrimin zyrtar amerikan pr kt shtje n 5 tetor e shprehu sekretari i shtetit Hall, i cili udhzonte se pas trheqjes s gjermanve nga Shqipria, kushtet do t bjn t mundur formimin e shpejt t nj qeverie t prkohshme prfaqsuese t gjer n prputhje me vullnetin e popullit shqiptar.

Uashingtoni dhe Londra u konsultuan edhe pr nj ftes t mundshme t Enver Hoxhs n Itali pr t biseduar me gjeneralin Willson, por vetm pr shtje ushtarake. Amerikant ishin t bindur se Enver Hoxha n radh t par ishte i interesuar pr shtjen e njohjes s qeveris s tij dhe t furnizimeve ushtarake dhe vshtir t pranonte t vinte pa i vendosur n tavolin ato. Kto dyshime uan n prfundimin se ftesa pr Hoxhn ishte e paprshtatshme t bhej n kt koh.

Ende pa u liruar vendi n Londr ishte konsoliduar mendimi se qeveria e re shqiptare e sapoformuar n Berat ishte e dominuar nga komunistt. Antart e ksaj qeverie ishin t njohur mir nga misionet britanike n Shqipri dhe kishin pasur mundsin t drgonin n Bari, por edhe n Forin Ofis informacione t detajuara rreth tyre.

Pr dy apo tre prej tyre nnvizohej nj ndjenj pro britanike, por pr shumicn me n krye Enver Hoxhn nuk vihej n dyshim orientimi i tyre pro sovjetik. Ky vlersim mbizotroi n Forin Ofis n gjykimin edhe t krkess q kryetari i qeveris s re shqiptare, Enver Hoxha, u kishte br qeverive t s tri Fuqive t Mdha, Shteteve t Bashkuara, Britanis s Madhe e Bashkimit Sovjetik, por edhe qeverive t vendeve t tjera pr njohje.

Qeveria britanike edhe n tetor-nntor 1944 vazhdoi t nnvizoj prparsin e interesave t saj n Shqipri n raport me Fuqit e tjera t Mdha. Njkohsisht, i njihte vetes dhe t drejtn pr t thn fjaln e para pr shtjet shqiptare pavarsisht se shprehej pr interesa shum t kufizuara n kt vend. Mbi kt baz ajo n fillim t nntorit 1944 iu drejtua qeverive t Shteteve t Bashkuara e Bashkimit Sovjetik rreth krkess pr njohje q kishte br qeveria shqiptare. Duke e vlersuar situatn n Shqipri konfuze, qeveria britanike propozonte q t mos njihej qeveria e prkohshme e dal nga F.N..

Departamenti i Shtetit nuk u ngut q t kthente prgjigje ve pas gati tri javsh. Ishte nj prgjigje e studiuar dhe e argumentuar dhe q bnte diferenc me qndrimin britanik. N thelb Departamenti i Shtetit bashkohej me propozimin e Forin Ofis pr t mos i dhn njohje qeveris s re shqiptare. Por nuk qndroi me kaq, e la t hapur njohjen n nj t ardhme jo t largt, n momentin kur autoritetet qeverisse shqiptare do t ken kontrollin de facto t vendit. Njohja de jure do t mund t bhej ather kur qeveria shqiptare do t demonstronte se ajo sht jo-fashiste n karakter, se ajo ka vendosur autoritetin e saj n t gjith vendin, se ajo prfaqson vullnetin e popullit dhe sht e prgatitur t plotsoj detyrimet e saj ndrkombtare.

Shqipria n fund t vitit 1944 ndodhej mes optimizmit q ngjalli lirimi i vendit nga pushtimi nazifashist dhe dilemave t orientimit pr t ardhmen e saj. Politika britanike dhe amerikane nuk u befasuan nga tendencat prosovjetike t fitimtarve t lufts n Shqipri. Ato gjykuan n mnyr klasike se qeverisja e re komuniste do t lejonte hapsira demokratike pr alternativa t tjera politike dhe se do t mund t ndikonin q vendi t mos rrshqiste prfundimisht n orbitn sovjetike. Por u gabuan, prgjegjsia e tyre qndron mes vullnetit e kompromisit pr t ln Shqiprin n ann sovjetike t ndarjes s sferave t influencs dhe injorimit q i bn duke nnvlersuar rndsin e saj.

Balkanweb