Amri dhe Erna

N vitet pesdhjet, qendra e t internuarve n Tepelen mishronte tiparet m karakteristike t nj kampi shfarosjeje, veanrisht pr t miturit dhe t moshuarit. Ata vite zie buke pr mbar Shqiprin, atje prjetoheshin me vshtirsi t shumfishuara nga faktor t tjer. Familjet e t arratisurve politik flakeshin pa asnj lloj prgjegjsie n at ferr telash me gjemba, ku mbijetesa i besohej rastsis.
Pozicioni gjeografik i vendit, ku ishin ngritur kapanont-haure prej drrasash t vjetra, ishte zgjedhur n shrbim t s keqes. Gjat vjeshts dhe dimrit nga gryka e lumit pran frynte nj er e acart, e cila ndikonte ndjeshm n uljen e temperaturs s asaj zone t rrethuar nga malet.
Drrasat e vjetra gjith vrima gozhdsh t shkulura, me t cilat ishin ndrtuar krevatet kolektiv tip dyshemeje me dy kate, zhvillonin tartabiqen (imkn) si nj parcel e rendimentit t lart. Ky parazit gryks nuk ngopej s thithuri gjakun e t internuarve anemik duke u vrar gjumin, vetm gjat t cilit ata mund ta harronin prkohsisht mjerimin q prjetonin.
Uji i ftoht e shum grryes i intensifikonte m tej krizat e zis s buks. T pushtuar organikisht prej nj urie kronike, fmijt e kampit t Tepelens pr do mbrmje qanin me dnes, derisa i zinte gjumi prej drobitjes. Pr ti dhn fund ktij kori t prvajshm, policia urdhroi dy t rinj t internuar t maskoheshin me nj rrob n kok e ti trembnin fmijt me gjeste kanosse. Mirpo pasojat e ktij veprimi qen fatale qysh natn e par. Tre fmij, t lebetitur nga frika, u smurn rnd. Njri prej tyre vdiq. Pas ksaj drame, fmijt u lan t lir ta shfrenin lirisht sikletin e uris kronike.
Ndrkoh vdekshmria mes t miturve mori prmasa shqetsuese edhe pr vet regjimin mizor, q i flijonte pa shkak. Me nj vendim qeveritar, fmijt nn moshn 12 vje mund t liroheshin nga internimi, nse nj i afrt i tyre n jetn e lir dilte garant pr ta, n munges t prindrve. Pr shkak t lufts s klasave edhe brenda fisit, nuk qen t shumt fmijt q u shptuan telave me gjemba n ata vite tmerri.
Baza ushqimore e t internuarve ishte bollguri i prishur npr magazinat e ushtris, i cili nuk prdorej m prej saj, mbasi ishte plot me miza t vogla e krimba. Jepeshin gjithashtu 400 gram buk misri n dit pr pleqt e fmijt dhe 600 gram pr t internuarit q shkonin n pun t detyruar.
Bollguri i zier n kazan t prbashkt, me krip e pa vaj, u ndahej t internuarve dy her n dit: n mngjes dhe n dark. Dyndja e ktyre fatkeqve t uritur n ekstrem e bnte t pamundur ndarjen e bollgurit pa pjesmarrjen e policis s vrazhd t kampit. Polict brtisnin, shtynin, godisnin pa mshir, por rregulli ishte i vshtir t mbahej. Asgj nuk mund ta ndal n luftn pr mbijetes nj qenie t krcnuar nga fikja organike, pr shkak t stomakut t boshatisur n vazhdimsi. Pamja e rrqethshme e dyndjes s t uriturve drejt kazanit me gjelln bajate, q nxirrte avull, ishte ilustrimi m i mir i konstatimit t Hygoit si ekspert i mjerimit: Mbi popujt, mbretrit; mbi mbretrit, lufta; mbi luftn, uria.
Askujt nuk i binte ndrmend ta pastronte pjatn mjerane t aluminit me supn e bollgurit, mbi t cilin lundronin krimba e miza. Askush nuk e mposhtte dot tundimin pr ta rrufitur sa m par prmbajtjen banale t pjats s aluminit gjith pore t zeza, q shtrngonte n duart e dridhura, edhe kur supa ishte ende e nxeht. Madje prdorimi i lugs ishte luks i teprt n ato rrethana, ku do i internuar kishte n dor dika t pamjaftueshme pr t ngrn vetm dy her n 24 or.
T sakrifikuarat e mdha t ktij ferri toksor ishin nnat me fmij. Ndonse punonin gjith ditn, pr t transportuar dru me krah nga pylli matan lumit, ato ishin t detyruara t kursenin dika nga racioni i tyre i dobt prej 600 gramve buk misri t premtuara (n fakt nuk jepeshin kurr 600 gram), pr tua dhn fmijve t tyre n mbrmje, kur nuk i zinte gjumi me barkun bosh. Natyrisht, vuajtjes s madhe fizike t ktyre nnave heroike u shtohej edhe dhembja e mpreht shpirtrore, duke par fmijt e tyre t'ua rrmbente uria nga kraht.
Nj nat me stuhi t janarit 1953, nj nn trimresh krutane arriti t arratisej prej kampit, s bashku me djalin 14 vjear. T bllokuar pr shkak t dbors, ata u kapn natn tjetr prej forcave t ndjekjes. Me urdhr t DPB t Tepelens, komanda e kampit vendosi tiu bnte nj linim shembullor para t internuarve nns me djalin adoleshent. T dyve ua kishin prangosur duart pas shpine. Para se t nisnin ndshkimin e tyre fizik, polict lidhn me nj cop litar rreth nj metr t gjat prangat e nns me ato t t birit. Goditjet me shkop fillimisht nuk qen me egrsin e zakonshme. Spektakli i kobshm duhej t zgjaste para syve t ndezur t prfaqsuesve t DPB dhe t oficerve t komands s kampit.
Ndonse goditjet mbi nnn nuk vonuan t forcoheshin, ajo shtrngonte dhmbt, pa nxjerr asnj tingull nga goja. Ndrsa djali, i traumatizuar nga po ndodhte n sy t t internuarve dhe oficerve e policve t shumt, nuk rezistoi dot gjat. N do goditje, ai rnkonte dhe prpiqej t bhej kruspull. Nj shkop n krci i krijoi shum dhimbje dhe djali klithi oh, naaan!.
Nna stoike vazhdonte ti duronte pa nxjerr z shkopinjt e fort, q tashm i kishin grisur vende-vende bluzn. Pr t mos ta shqepur gojn e tiu bnte qejfin uniformave t terrorit, ajo kishte kafshuar aq fort buzn e poshtme, saq po i rridhte gjak prej saj. Por ajo ishte nn dhe, si e till, mund t prballonte me guxim goditjet fizike, por jo smbimin e zemrs. Duke dgjuar thirrjen e djalit n siklet, zri i saj doli si nj rnkim i mbytur: biiir!. Ajo u hodh me trup mbi djalin, pr ta mbrojtur nga goditjet e mtejshme.
Largojeni bushtrn e trbuar!, urdhroi nnkryetari i DPB q ishte i pranishm.
Goditjet mbi nnn u intensifikuan, ndrsa njri prej policve e kapi fort tek t dy shpatullat, pr ta shkputur prej t birit. Mirpo dhmbt e saj kishin mbrthyer me t gjith forcn, q liron organizmi i nns n astin e nj dhimbjeje t mpreht shpirtrore, jakn e xhakets s djalit dhe nuk shkputej prej saj.
Qrojeni! ulriti nnkryetari i DPB, i shprfytyruar.
Nj shkop i fort n kok e lau n gjak fytyrn e nns trimresh, q rnkoi mbyturazi me dhmbt t fiksuar tek jaka e t birit.
Turma e t internuarve i ktheu kraht spektaklit makabr dhe, pa urdhr, u drejtua pr tek kapanont. Pran viktims mbetn vetm xhelatt e prgatitur pr krimin n inkubatort ideologjik t partis.
*
Nuk vonoi shum dhe kampin e kapi epidemia e skorbutit. Shumica e t internuarve mezi e shikonin rrugn edhe n mes t dits, ndrsa kur perndonte dielli duhej ti mbante dikush pr krahu gjat ecjes. Kjo gjendje e vuri n pozit t vshtir policin e kampit, sepse nuk mund t zbatoheshin dot veprimet e parashikuara n rregulloren e brendshme me njerz q nuk shikonin nga syt. T internuarit e smur nuk arrinin t rreshtoheshin.
Komanda e kampit dha alarmin n M P t Brendshme pr pamundsin e ushtrimit t disiplins s rrept q krkohej. Pr shndetin e krcnuar seriozisht t t internuarve ata nuk mbanin asnj lloj prgjegjsie. Humbja e jets s nj t internuari nuk kushtonte m tepr se fleta e letrs, ku prshkruheshin prmbledhtas rrethanat e vdekjes, natyrisht t manipuluara. Shndeti i armikut t klass prfaqsonte forcn e s keqes pr ta. MPB drgoi dy kamion me qep n kamp, t cilat ua shprndan t smurve m rnd.
Kur gjendja e mjeruar e t internuarve kishte mbrritur pikun e saj, MP t Brendshme oi n kampin e Tepelens dy femra gjermane t zna rob gjat viteve t lufts. Ato quheshin Amri dhe Erna. E para ishte mjeke, tjetra inxhiniere topografie. Komanda e kampit i sistemoi dy intelektualet gjermane n kapanont e vjetr, bashk me familjet shqiptare. Meqense ishin t reja e t forta fizikisht, policia i detyroi t shkonin n pun me grat e internuara shqiptare, t cilat prisnin e transportonin dru me krah matan lumit, nj or rrug larg prej kampit. Drut prdoreshin pr tu ngrohur oficert e komands s kampit dhe pr kuzhinn.
Dy gjermanet vuajtn shum pr t msuar t prisnin dru me spat e ti transportonin ato t ngarkuara n krah me litar. Duart e tyre t buta u mbushn gjith flluska e u gjakosn, por ato nuk ankoheshin. Me kalimin e kohs, nj shtres kalloje i pasoi flluskat dhe gjermanet filluan t msoheshin me punn e rnd fizike.
Ato e njihnin mir gjuhn italiane dhe komunikonin me nj t internuar shqiptare me emrin Afrdita, e cila gjithashtu dinte t fliste italisht. Amri dhe Erna u tronditn nga gjendja e mjeruar e kampit. Veanrisht keqtrajtimi i fmijve dhe i pleqve prej policis ishte mizor pr mendimin e tyre.
sht pr tu habitur shprehej Amri q autoritetet shqiptare dnojn keqtrajtimin q u sht br t internuarve gjat viteve t lufts n kampet gjermane t prqendrimit, ndrsa vet trajtojn n mnyr kaq t pamshirshme popullin e tyre, n kushte paqeje. N kampet gjermane nuk gjeje kurr fmij si ktu dhe as gjerman t internuar, ve t huaj. Nuk dua t justifikoj at q ka ndodhur atje, por sht vrtet e tmerrshme t trajtosh popullin tnd me kt val urrejtjeje n rritje. Askush nuk ka t drejt morale t ankohet prej keqtrajtimit t t huajit, kur ushtron vet terror mbi popullin e tij.
Kur Afrdita ia hidhte fjaln pr vuajtjet e tyre n kampin e Tepelens, Amri i prgjigjej:
Ne presim do lloj keqtrajtimi prej komunistve shqiptar, mbasi kemi shrbyer n radht e ushtris pushtuese gjermane. Gjersa ata torturojn pa pik mshire fmij e pleq shqiptar t pafajshm, mund t presim ne prej tyre?
Dy gjermanet vuajtn shum pr t msuar t transportonin dru ngarkuar me litar. Mirpo fal fizikut t tyre t fort dhe vullnetit shembullor pr t prballuar vshtirsit, me koh ato arritn t bnin punn e tyre t detyruar dhe, n raste t veanta, t ndihmonin edhe t internuarat shqiptare. Pr t kaluar lumin nuk kishte ur. Grat e internuara zbatheshin si n vajtje edhe n ardhje, ndrsa polict i nxisnin t ecnin sa m shpejt duke kaluar lumin.
Nj dit, kur ato mbrritn tek bregu i lumit t ngarkuara me dru, uji kishte filluar t turbullohej, mbasi kishte rn shi gjith paraditen. T friksuara prej ujit t turbullt, t internuarat po ngurronin t futeshin n lum. Polict filluan ti shtynin e ti krcnonin, sepse vesonte dhe ata donin t ktheheshin shpejt n kamp. T detyruara prej dhuns policore, ato zbatuan urdhrin t kapura dor pr dor. Nj e internuar shtatpakt, e cila ishte e bindur q nuk e kaprcente dot lumin me barrn e druve n shpin, iu lut policve ti bnin nj lshim:
M lejoni, ju lutem, ta prgjysmoj barrn e druve dhe ta kaloj dy her lumin. Nuk i ngre dot njhersh drut, se edhe uji po shtohet. Mos m detyroni t mbytem, n besoni Zotin.
Nuk ka Zot, jo, por edhe sikur t kishte, ai do t bhej me ne e jo me ju t vdekurit. Prandaj, lere Zotin e futu n uj.
Me kto fjal, polici e shtyu fort t internuarn drejt lumit. Ajo u lkund nn barrn e druve, iu morn kmbt dhe ra n uj duke rnkuar. Me drut prsipr, trupi i saj u fundos.
T dy gjermanet, q ishin vetm dy metra larg saj, u suln pr ta ndihmuar. E ngritn rrmbimthi prej ujit dhe ia shkarkuan drut. Me ndihmn e shoqes s saj, Erna i hodhi prmbi barrn e vet drut e lidhura me litar t s internuars shqiptare. Kjo kishte plagosur kmbn dhe alonte, tek po prpiqej t kalonte lumin pa ngarkes. Amri e kapi pr krahu dhe e ndihmoi t dilte n bregun tjetr.
Edhe pasi kaloi lumin, Erna nuk pranoi tia jepte barrn e druve t internuars shqiptare, e cila po dridhej prej t ftohtit dhe dhimbjes s kmbs. Qysh prej asaj dite, t dy gjermanet, me tiu afruar lumit, e shkarkonin shpejt e shpejt shqiptaren shndetlig dhe nuk e linin t hynte n uj e ngarkuar. Policve u trhoqi vmendjen ky gjest fisnik i gjermaneve dhe do her q i afroheshin buzs s lumit ironizonin:
Armiqt e komunizmit e njohin n er njri-tjetrin dhe bjn aleanc mes tyre.
Amri dhe Erna i shprehnin indinjatn Afrdits, pr sjelljen e shmtuar t policve:
Ju t gjitha jeni nna shqiptare. Mjafton t kujtojn vetm kt fakt dhe policve duhet tiu dridhet dora, para se ta ngren mbi ju. Po ata vet kush i ka lindur, nna apo ideologjia q i paska tjetrsuar? Nj shoqri q keqtrajton nnn gjymton t ardhmen e saj.
M 1956, Amri dhe Erna u riatdhesuan. N prag t ndarjes prfundimtare, ato u takuan prmallshm me t internuarat shqiptare, me t cilat kishin punuar e vuajtur s bashku. Dy gjermanet morn shnim emrat e disa prej bashkshortve t arratisur t t internuarave shqiptare, t cilat nuk kishin asnj lajm pr fatin e njerzve t tyre. Ato premtuan se, nprmjet Kryqit t Kuq Ndrkombtar, do t prpiqeshin tiu siguronin korrespondenc me t afrmit e arratisur.
Vetm tre muaj pas riatdhesimit t Amrit dhe Erns, n kampin e Tepelens mbrritn letrat e para prej familjarve t arratisur t disa prej t internuarave.