Kapitulli i par
Botkuptimi islam

I. Metodat e njohjes n Islam

1. Islami pranon tri metoda themelore pr t fituar njohuri mbi botn e mbi realitetet fetare, duke e njohur vlefshmrin e secils prej tyre n sfern e vete prkatse. Kto tri mnyra jan:


- shqisat, gjegjsisht aftsia e t pamurit dhe e t dgjuarit


- intelekti dhe arsyeja, t cilat arrijn ti kuptojn t vrtetat e sigurta dhe qartsisht t definuara, ndonse n nj sfer t kufizuar dhe duke u mbshtetur n principe specifike e n prshtatshmri me kushte t caktuara


- shpallja hyjnore, q sht mnyra nprmjet t cils njerz t zgjedhur pranojn njohuri nga sfera e t padukshmes.


Dy metodat e para jan t prbashkta pr t gjith njerzit dhe i ndihmojn do individi ta kuptoj botn. Kto dy metoda jan njherit edhe nj prkrahje efektive n t kuptuarit e ligjit hyjnor. Mnyra e tret ka t bj me individt q kan pranuar nj bekim t veant nga i Gjithfuqishmi, gj q mishrohet m s miri n shembullin e profetve t Zotit.[1] Shqisat mund t shfrytzohen si nj mjet pr fitimin e njohuris vetm n sfern e bots shqisore, ndrsa intelekti, nga ana tjetr, sht i burgosur brenda kufijve t arsyes. Pr dallim prej tyre, sfera e shpalljes sht pafundsisht m e gjer dhe hedh drit mbi fusha t ndryshme, duke prfshir besimet fetare dhe detyrimet praktike t fes.


Lidhur me mjetet e fitimit t dituris, Kurani i shenjt ka disa vargje, prej t cilave ktu do t prmendim vetm dy. Lidhur me shqisat dhe intelektin, Kurani thot:


Zoti ju nxorri nga barku i nnave tuaja teksa nuk dinit asgj. Dhe Ai ju dha t pamurit, t dgjuarit dhe zemra (arab. afida), q t ishit mirnjohs. (Kuran, 16:78)


Fjala arabe afida sht shumsi i emrit fuad, nj fjal q prdoret pr ta prshkruar sfern e brendshme t njeriut, ku vijn n shprehje aftsit si dgjimi, t pamurit dhe arsyeja. N fund t vargut, Zoti krkon mirnjohje. Kjo tregon se njeriu duhet t prfitoj nga t tri kto aftsi, t cilat duhet t shihen si bekime t Zotit. Kuptimi i vrtet i mirnjohjes sht q njeriu t shpreh mirnjohje pr do bekim, n mnyrn e prshtatshme pr t.


Lidhur me shpalljen hyjnore, Kurani thot:


Edhe para teje nuk drguam tjetr vese burra, t cilve u zbritm shpallje. Pyesni t diturit nse nuk dini. (Kuran, 16:43)


Njeriu fetar, pr t fituar njohuri lidhur me botn dhe fen, prfiton fillimisht nga shqisat e tija. Megjithat, perceptimet shqisore prbjn vetm themelin empirik t gjykimeve intelektuale. M tej, njeriu fetar prfiton nga intelekti pr t fituar njohuri lidhur me Zotin, cilsit e Tija dhe veprimet e Tija. Prdorimi i sakt i ktyre tri mnyrave n fushat e tyre prkatse do ta dshmoj efikasitetin e tyre n zbulimin e t vrtets n shkall t ndryshme.[2]


2. Brthama e porosis q Zoti ua shpalli profetve mund t prmblidhet n dy kategori: besimet dhe veprat. N shkalln e besimit, n fillim vjen besimi n realitetin e Zotit, t cilsive t tija t Bukuris (xhemal) e t Madhshtis (xhelal), si dhe n veprimet e Tija.[3] Prkundr ksaj, n shkalln e veprave ekzistojn detyrime dhe urdhra t caktuar, t cilt jan prcaktuar q njeriu t mund ta jetoj jetn e tij n prshtatshmri me normat hyjnore.


Qllimi i besimit t vrtet sht dituria dhe bindja. Dhe sht e natyrshme se vetm dshmit e palkundshme (huxhxhe) mund t ojn drejt bindjes. Ndaj sht nj detyrim pr do musliman q vet ta arrij shkalln e bindjes n besimin e tij. N kt pik, nuk pranohet imitimi i t tjerve. N rastin e detyrimeve t ndrlidhura me veprat, njeriu duhet t kuptoj se qllimi i tyre sht q jeta e njeriut t jet e prshtatshme me besimet e tija. Krahas bindjes, personi duhet t ket qasje tek mnyrat e veprimit q jan t miratuara nga ligji hyjnor (sheriati) dhe kjo, n ann tjetr, do t thot se njeriu duhet ti drejtohet nj muxhtehid-i, pra nj eksperti t ligjit islam. Kjo tem do t trajtohet n vijim.


3. N t kuptuarit e besimit dhe t urdhrave fetar, ne prfitojm nga t gjitha mnyrat e vlefshme t perceptimit. Megjithat, mnyrat kryesore t konfirmimit t ktyre principeve jan intelekti dhe shpallja. Me fjaln shpallje nnkuptojm librin hyjnor, gjegjsisht Kuranin e Shenjt, bashk me thniet e Profetit (s.a.a), t prcjellura nprmjet nj zinxhiri t besueshm transmetimi. Edhe thniet e Imamve t Ehl-i Bejtit (a.s), t cilat do t trajtohen n vijim, konsiderohen nn kategorin e Sunnetit sepse prbjn nj pjes t dshmis hyjnore (huxhxhe).


Intelekti dhe shpallja jan dy dshmi q e prkrahin njra-tjetrn. Njsoj si e konfirmon gjykimi i vrtet intelektual vrtetsin e shpalljes, edhe shpallja e konfirmon vlefshmrin e intelektit n sfern e tij prkatse. N shum pjes, Kurani i Shenjt na fton ta prdorim gjykimin intelektual, t prsiatemi lidhur me mrekullit e krijimit dhe madje shkon aq larg sa t mbshtetet n intelektin si nj dshmi pr vrtetsin e thirrjes s tij pr ta pranuar t vrtetn mbi Zotin dhe mbi Islamin. Asnj libr tjetr i shpallur nuk i ka dhn kaq shum rndsi dshmimit logjik t besimit e t doktrinave t tija, gj q mund t haset bollshm n Kuran.


Imamt e Ehl-i Bejtit (a.s) e kan theksuar gjithashtu rndsin e dshmive t siguruara nprmjet intelektit, n sferat ku intelekti sht i aft pr t gjykuar. Imami i shtat, Musa el-Kadhim (a.s), thot madje se, ndrkoh q shpallja sht dshmia e jashtme, intelekti sht dshmia e brendshme pr njeriun.[4]


4. Duke pranuar se shpallja sht nj udhzim i prpikt dhe intelekti nj drit e brendshme, e vendosur nga Zoti tek do individ, duhet thn se nuk duhet t ket kurrfar paprshtatshmrie ndrmjet t ktyre dy burimeve hyjnore t dshmis. Nse, megjithat, ndrmjet tyre shfaqet nj kundrshtim, duhet t deduktojm se ose bhet fjal pr nj mangsi n aftsin ton t t kuptuarit t pyetjes fetare n fjal, ose nj gabim n premisat tona t arsyetimit logjik. Kjo sepse Zoti, me urtin e tij t pakufishme, kurr nuk e fton njeriun t ndjek dy rrug kundrthnse.


Njsoj si nuk ka kurrfar kundrthnieje ndrmjet intelektit dhe shpalljes, nuk mund t ket kundrthnie as ndrmjet shpalljes dhe shkencs. Nse ekziston nj paprputhshmri ndrmjet tyre n sfera t caktuara, srish duhet thn se ose aftsia jon e t kuptuarit t fes n kt sfer specifike sht e mangt, ose shkenca ende nuk e ka arritur shkalln e njohuris s sigurt n kt fush. N t shumtn e rasteve, kundrthniet ndrmjet shkencs dhe fes kan t bjn me t dytn nga kto dy alternativa, me ′rast hipoteza dhe pandehje t ndryshme pranohen me ngut si shkenc e dshmuar dhe prdoren sakaq si prgnjeshtrime t principeve t caktuara fetare.


5. Kur bhet fjal pr ligjet q sundojn n rendin ekzistencial - pra pr ligje q jan objektive dhe t pavarura nga mendimet dhe nga imagjinata jon duhet t pranojm se kto jan realitete t dshmuara dhe t prhershme. Kjo do t thot se, nse njerzimi arrin, nprmjet ndonjrs prej aftsive t perceptimit, t zbuloj nj aspekt t caktuar t realitetit, i cili sht i sakt n shkall absolute, ather duhet t pranojm se ky realitet sht i sakt n nj mnyr t pakushtzuar dhe t prhershme. Por nse, gjat procesit t zbulimit t ktij realiteti, nj pjes e dituris q buron prej tij prshtatet me t vrtetn, ndrsa nj pjes tjetr jo, pjesa q prshtatet duhet t jet e sakt prher, sepse ndryshimi n kushtet mbizotruese nuk duhet t ket ndikim mbi nj realitet universal. Me fjal t tjera, kuptimi i konceptit t relativitetit n kontekstin e ekzistencs sht se nj e vrtet q sht e vlefshme n nj periudh kohore dhe e pavlefshme n nj periudh tjetr, nuk mund t konsiderohet e vrtet. Nse dy plus dy bjn katr, kjo duhet t jet kshtu gjithnj dhe n mnyr t pakushtzuar. Nse nuk sht kshtu, ather ky princip nuk ka vlefshmri n asnj rrethan dhe n shkall absolute. Nuk sht e mundur q njohuria t jet e vrtet n nj rast dhe e gabuar n nj rast tjetr.


N kontekstin e dituris, relativiteti rndom nnkupton se realiteti nuk ka nj ekzistenc t veten jasht mendimit njerzor dhe degzimeve t tij. Pr shembull (duke e aplikuar kt koncept n sfern politike), shoqrit q nuk jetojn sipas ligjeve t frymzuara hyjnore, kan t drejt t vendosin vet lidhur me politikat e tyre dhe kan nj liri t pakufizuar n kt drejtim. Kshtu, nse arrihet pajtim lidhur me nj pik t caktuar, pr sa koh q ekziston ky pajtim i prgjithshm, ajo gj do t konsiderohet e mir dhe e sakt. Por nse m von arrihet pajtim pr ta kundrshtuar t njejtn, ather e vrteta sht ky version i dyt i ndryshuar dhe i shprehur n vendimin e dyt. N t vrtet, secili nga kta dy vendime kundrthnse do t pranohet si "i vrtet" sipas kapacitetit intelektual t individit.


N ann tjetr, n rastin e principeve q konsiderohen t pavarura nga perceptimi subjektiv dhe aftsia intelektuale e individit, dhe t cilat kan cilsi specifike e objektive, si dhe prkufizime q mund t definohen saktsisht brenda horizontit intelektual, thuhet se ato jan t sakta gjithnj dhe n mnyr t pakushtzuar, se jan t vlefshme e t besueshme. Si rrjedhoj, kundrshtimi i tyre domosdoshmrisht do t konsiderohet i gabuar dhe i pabaz.





II. Ekzistenca nga kndvshtrimi islam

6. Kozmosi, pra gjithka tjetr ve Zotit, sht nj krijim i Tij dhe kurr nuk ka qen dhe nuk do t jet i pavarur nga Zoti, qoft edhe pr nj ast t vetm. Kur themi se bota sht nj krijim i Zotit, nnkuptojm se ajo ka ardhur n ekzistencs nprmjet vullnetit t Tij. Megjithat, marrdhnia ndrmjet bots dhe Zotit nuk sht si marrdhnia e prgjithshme e llojit baba-bir, si sht thn:


Ai nuk sht i lindur dhe as ka lindur dik. (Kuran, 112:3)


7. Rendi i tanishm i universit nuk sht i prjetshm dhe i prhershm. Prkundrazi, pas nj koh t caktuar, gjatsia e t cils sht e njohur vetm pr Zotin, ky rend do t rrnohet dhe nj rend tjetr do t lind, i cili ka t bj me Ringjalljen dhe Amshimin. Si thot edhe Zoti:


Kur toka t bhet nj tok tjetr e qiejt t tjer qiej dhe t gjith t nxirren pr t dal para Zotit, q sht Nj e Nnshtrues. (Kuran, 14:48)


Duke aluduar n kt realitet t fshehur, n nj vend tjetr t Kuranit sht thn:


Vrtet t Zotit jemi dhe tek Ai sht kthimi yn. (Kuran, 2:156)


8. Rendi i bots mbshtetet n shkaqe dhe pasoja. T gjith fenomenet i binden ksaj marrdhnieje qensore. Megjithat, ndikimi i nj fenomeni mbi nj fenomen tjetr sht i varur nga autoriteti i vullnetit hyjnor. Urtia e vullnetit t Zotit e shprfaq veten n kt rend dhe rrjedha e bekimit t Tij shklqen n vet natyrn e gjrave, duke u manifestuar n marrdhnien e vzhgueshme ndrmjet shkakut dhe pasojs.


Kurani i ka shpjeguar kto dy pika, gjegjsisht faktin se fenomenet i binden marrdhnies s shkakshmris (kauzalitetit) dhe se ndikimi efektiv i do shkaku n botn e krijuar buron nga autoriteti i vullnetit universal hyjnor. Lidhur me pikn e par, ti referohemi vargut vijues kuranor:


Ai e ka caktuar qiellin si nj kulm dhe ka drguar shi prej qiejve, me t cilin i bn frutat t rriten si nj begati pr ju. (Kuran, 2:22)


Lidhur me pikn e dyt, vargu vijues sht nj dshmi e mjaftueshme:


N tok t mir rriten bimet me lejen e Zotit t tyre. (Kuran 7:58)[5]


9. Ekzistenca nuk sht e barabart me natyrn materiale. Prkundrazi, ajo q quajm natyr nuk sht vese shprehja formale e nj dimensioni t rendit t krijuar, i cili vazhdon shum prtej rrafshit t natyrs. Kt shkall t prtejme, Kurani e quan bota e t padukshmes (alem el-ghajb). Njsoj si ndikohen fenomenet natyrore ndrmjet veti, sipas vullnetit t Zotit, edhe fenomenet e bots s padukshme kan nj ndikim mbi botn natyrore. Thn m ndryshe, ato jan mjete nprmjet t cilave manifestohet bekimi i Zotit. Kurani e ka prmendur ndikimin e ngjjve t Zotit mbi ndodhit n botn e natyrs, kur thot pr shembull:


Betohem n ata q punt i rregullojn. (Kuran, 79:5)
Ai sht Sundues mbi robrit e Vet dhe Ai ju drgon roje. (Kuran, 6:61)


Nga vargjet e siprprmendura mund t arrijm n prfundimin se rendi i krijuar, qoft natyror ose mbinatyror, duke qen i sunduar nga ligji i shkakshmris (kauzalitetit), ekziston nprmjet vullnetit t Zotit, prej t cilit sht i varur.


10. Bota sht nj realitet i udhzuar. do grimc e saj, n cilndo shkall t ekzistencs, prfiton prej drits s udhzimit hyjnor varsisht nga kapaciteti i vet pranues. Shkallt e ndryshme t ktij udhzimi universal hyjnor jan: udhzimi natyror, udhzimi instinktiv dhe udhzimi kreativ.


N shum vargje t tij, Kurani i Shenjt e prmend kt udhzim universal:


Zoti yn sht Ai q ia fali do gjje natyrn e saj dhe pastaj e udhzoi at. (Kuran, 20:50)


11. Rendi i krijimit sht i plot dhe posedon nj prsosuri esenciale. Struktura e bots s ekzistencs sht trajtsuar deri n shkalln m t lart t prsosuris, aq sa nuk mund t paramendohet nj shkall m e lart prsosurie. Kurani i Shenjt thot:


(Ai sht) Njohsi i t fshehts dhe t dukshmes, i Madhruari, Mshiruesi, i cili e bri t prsosur do gj q krijoi. (Kuran 32:6-7)


Dhe thot gjithashtu:


Madhruar qoft Zoti, m i miri i krijuesve. (Kuran, 23:14)


sht e vetkuptueshme se prsosuria e Krijuesit e bn t domosdoshme edhe prsosurin e krijess. Argumenti intelektual q buron nga ky princip sht se veprimi i do vepruesi sht n prpjestim me cilsit dhe prsosurin e vepruesit n fjal. Kshtu, nse vepruesi sht i pastr nga do mangsi ontologjike, sht e natyrshme q edhe veprimet e tija t jen t pastra nga do mangsi ose paprsosuri e till. Kur t pranohet se Zoti i Madhruar sht zotruesi i do prsosurie ontologjike, domosdoshmrisht edhe veprimet e Tija jan veprimet m t plota dhe m t prsosura.


Krahas ksaj, urtia e Zotit mund t dshmohet nprmjet faktit se edhe prkundr mundsive t shumta pr shfaqjen e gjrave negative n krijimin e nj bote t prsosur, asgj tjetr ve prsosuris nuk sht krijuar nga Zoti. Duhet theksuar, n kt pik, se asgj q konsiderohet e lig n rrafshin natyror, nuk bie n kundrshtim me prsosurin e rendit t natyrs. Shpjegime t mtejme lidhur me kt tem do t japim m posht, n diskutimin e titulluar Njshmria n krijimin hyjnor.


12. Ngase bota sht nj krijim dhe nj veprim i Zotit, i cili sht vet e Vrteta absolute, edhe vet bota sht e vrtet dhe ka nj rnd t mbshtetur n urtsi, larg do kotsie dhe pakuptimsie. Ky princip prmendet n shum vargje t Kuranit, prej t cilave mund t prmendet vargu n vijim:


Qiejt e tokn dhe gjith sht mes tyre nuk i krijuam vese me t vrtetn e pr nj koh t caktuar. (Kuran, 46:3)


Fati prfundimtar i njeriut dhe i bots sht dita e Ringjalljes. Si thot edhe Imam Aliu (a.s): Vrtet Ringjallja sht caku.[6]





III. Njeriu nga perspektiva islame

13. Njeriu sht nj qenie e prbr nga shpirti dhe nga materia. Pas vdekjes, ndrsa trupi shndrrohet n nj kufom t kalbur, shpirti vazhdon t jetoj. Vdekja e nj njeriu nuk nnkupton shkatrrimin e tij. Prkundrazi, ai vazhdon t jetoj n sfern e berzakh-ut deri n ditn e ringjalljes. N kontekstin e shkallve t krijimit t njeriut, lidhur me shkalln prfundimtare, n t ciln shpirti i fryhet trupi, Kurani thot:


...pastaj e bm at nj krijes tjetr. (Kuran, 23:14)


Shum vargje aludojn n jetn e berzakh-ut, si pr shembull:


Pas tyre ka nj perde (arab. berzakh) deri n ditn kur t ngrihen prap. (Kuran, 23:100)


Ka edhe shum vargje t tjera q flasin pr jetn n berzakh.


14. do njeri sht i krijuar me nj natyr t lindur (fitra) dhe me vetdijen lidhur me njshmrin e Zotit. Sikur ta zhvillonte kt natyr t tij t lindur, duke iu shmangur do prirjeje q bie ndesh me t, do njeri do ta gjente m n fund rrugn q on drejt t Vrtets absolute.


Askush nuk lind mkatar, i lig ose me qllime t kqija. do papastrti dhe ligsi buron nga faktor t jashtm, si rezultate t elementeve t jashtme, t kombinuara me ushtrimin e vullnetit t lir. Pr m tepr, edhe prirjet negative t fituara nga trashgimia mund t tejkalohen nprmjet vullnetit njerzor, pr sa koh q ekziston motivacioni i duhur. Pra, koncepti i krishter i mkatit zanafillor tek bijt e Ademit, sht nj koncept trsisht i huaj pr Islamin.


Lidhur me kt, Kurani thot:


Ather kthehu drejt fes s vrtet, drejt natyrs s lindur, n t ciln Zoti e krijoi njeriun. Nuk ka ndryshim n krijimin e Zotit. (Kuran, 30:30)


Ndrsa i Drguari i Zotit (s.a.a) thot: do fmij vjen n jet me natyrn e tij t lindur (fitra).[7]


15. Njeriu sht i pajisur me vullnet t lir dhe sht i aft t marr vendime t pavarura. Kjo do t thot se, teksa vendos n duhet t kryej nj veprim t caktuar ose jo, ai i shqyrton nprmjet intelektit dimensionet e ndryshme t ktij veprimi. Kurani i Shenjt thot:


Vrtet ia kemi treguar rrugn, qoft mirnjohs a mohues. (Kuran, 76:3)


Dhe thot gjithashtu:


Thuaj: sht e vrteta nga Zoti juaj. Kush do le t besoj e kush nuk do, le t mos besoj. (Kuran, 18:29)


16. Pr sa koh q individi prfiton plotsisht nga natyra e tij e lindur, nga aftsia pr t dalluar ndrmjet t mirs dhe t ligs dhe nga aftsia pr ta ushtruar vullnetin e tij t lir, zhvillimi i tij shpirtror bhet nj mundsi reale. Porta hyrse drejt rrugs transhedente t udhzimit t vrtet drejt Zotit sht gjithnj e hapur pr njeriun. Kjo port mbyllet vetm n astin e vdekjes, pas t cilit nuk pranohet m pendimi.


Ndaj edhe thirrja e profetve sht nj thirrje universale, q u drejtohet t gjith njerzve, madje edhe t tillve si Faraoni. Musa (a.s) urdhrohet nga Zoti si vijon:


Dhe thuaji (faraonit): A dshiron t dliresh, t t udhzoj drejt rrugs s Zotit e t jesh i druajtur para Tij? (Kuran, 79:18-19)


Njeriu, pra, nuk guxon t humb shpres nga mshira dhe falja e Zotit, si thot edhe Kurani:


Mos humbni shpres nga mshira e Zotit! Zoti i fal t gjith mkatet. Ai sht Fals dhe i Mshirshm. (Kuran, 39:53)


17. Ngase njeriu prfiton nga drita e urtis dhe ngase sht i pajisur me vullnet t lir, ai sht nj qenie q bart prgjegjsi. Ai sht prgjegjs karshi Zotit, t Drguarit t tij dhe karshi prijsve t frymzuar hyjnor. Ai sht gjithashtu prgjegjs edhe karshi vet qenies s tij njerzore, karshi njerzve t tjer dhe karshi bots. Kurani ka shum vargje q e kan shpjeguar natyrn e prgjegjsis njerzore.


Ju jeni prgjegjs pr fjaln e dhn. (Kuran, 17:34)
Vrtet, veshi, syri e zemra, t gjitha do t japin llogari. (Kuran, 17:36)
Mos pandeh vall njeriu se do t lihet n kok t vete (e pa prgjegjsi)? (Kuran, 75:36)


Edhe i Drguari i Zotit (s.a.a), duke u folur atyre q kan autoritet mbi popullin, thot: A nuk jeni edhe ju barinj? T gjith jeni prgjegjs pr kopen tuaj.[8]


18. Asnj njeri nuk sht superior ndaj tjetrit, prve nse ka arritur nj shkall m t lart realizimi t dhuntive t tija shpirtrore. Superioriteti m i vlefshm sht ai q mbshtetet n virtyte, t cilat duhet t manifestohen n do dimension t jets. Si thot edhe Kurani:


O njerz! Vrtet ju krijuam nga nj burr e nj grua dhe ju ndam n popuj e fise q t njiheshit mes veti. Vrtet m t mirt nga ju, pran Zotit, jan ata q jan m t druajtur para Tij. (Kuran, 49:13)


Si rrjedhoj, faktort racor ose gjeografik nuk mund t prdoren n Islam si themeli i nj pretendimi pr superioritet ose krenari.


19. Vlerat etike, t cilat mbshteten n vet principet e humanitetit dhe t cilat jan t rrnjosura n natyrn e lindur njerzore (fitra), jan t prhershme dhe t pandryshueshme. As kalimi i kohs dhe as ndryshimi i shoqris nuk mund ti bj kto vlera t ndryshojn. Pr shembull, detyrimi pr ta mbajtur fjaln e dhn ose kthimi i t mirs me t mir, jan vlera t tilla etike, t cilat jan t prhershme, t krijuara q n zanafilln e ekzistencs dhe q do t vazhdojn t vlejn pr sa koh q t ekzistoj njeriu. Normat e tilla morale nuk jan subjekt ndryshimesh. Por edhe e kundrta e ksaj nuk sht m pak e sakt. Shmtia e tradhtis ose e mosmbajtjes s fjals s dhn, pr shembull, sht e prhershme. Ndaj, kur t shihet nga nj perspektiv intelektuale, do t kuptojm se ekzistojn nj sr principesh t pandryshueshme dhe t rrnjosura n vet esencn e karakterit njerzor, t cilat e definojn jetesn e tij morale dhe shoqrore. N periferi t ktyre principeve etike mund t shfaqen nj sr traditash dhe shprehish, t cilat ndikohen nga vendi dhe koha e q, si pasoj, jan t ndryshueshme. Megjithat, ndryshimet e tilla nuk mund t ken ndikim ose ti ndryshojn principet e pandryshueshme t moralit.


Kurani i Shenjt nnkupton pikrisht kta principe t kuptueshme e t pandryshueshme, kur thot:


A mund t jet tjetr shprblimi i mirsis vese mirsia? (Kuran, 55:60)
Pr t mirt nuk ka rrug qortimi. (Kuran, 9:91)
Vrtet Zoti nuk lejon q t shkoj dm shprblimi i atyre q bjn mir. (Kuran, 12:90)
Vrtet Zoti urdhron drejtsin, mirsin dhe kujdesin ndaj t afrmve. Ai jua ndalon paturpsin, t lign dhe tejkalimin e kufijve. Kshtu ju kshillon q t merrni msim. (Kuran, 16:90)


20. Veprat e njeriut, prve q kan si pasoj shprblimin ose dnimin n amshim, nuk jan pa pasoja edhe n kt bot. Shum ndodhi n bot jan pasoja direkte t veprimeve njerzore. Kjo dshmon nj fines shum t rndsishme, t ciln e ka nnkuptuar edhe shpallja hyjnore dhe t ciln edhe njeriu e ka t qart vetvetiu. Ka shum vargje q flasin pr kt, por vargu vijues kuranor do t ishte i mjaftueshm si dshmi:


Dhe sikur banort e qytetit t kishin besuar e t kishin qndruar larg t ligs, vrtet Ne do tua hapnim dyert e bekimit nga qielli e nga toka. Por ata mohuan dhe Ne i dnuam pr shkak t asaj q fituan (me veprat e tyre). (Kuran, 7:96)



Edhe profeti Nuh (a.s) ua prkujtoi njerzve t tij lidhjen ndrmjet t qndruarit larg mkateve dhe hapjen e dyerve t mshirs nga Zoti:


Dhe u thash: Krkoni falje nga Zoti juaj sepse Ai sht fals. Ai ka pr t zbritur pr ju shi t dobishm nga qiejt dhe ka pr tju prkrahur me pasuri e me bij. Dhe pr ju ka pr t krijuar kopshte e lumej. (Kuran, 71:10-12)


21. Zhvillimi ose shkatrrimi i nj populli sht i ndrlidhur me nj varg t ndrlikuar shkaqesh, t cilat, duke i ln mnjan ndikimet e faktorve t jashtm, jan t rrnjosura n mnyrn si trajtohen besimet fetare dhe principet morale nga populli n fjal. Ky princip nuk bie ndesh me besimin n caktimin hyjnor (kada ve kadar)[9]. Kjo sepse principi i shkakshmris (kauzalitetit) sht vet nj shprehje e vullnetit universal t Zotit. Me fjal t tjera, vullnetit i Zotit manifestohet n nj mnyr q u lejon shoqrive njerzore ta trajtsojn fatin e vet nprmjet besimit dhe veprave t tyre. Nj shoqri q mbshtetet n drejtsi dhe n vlera morale do t jet prparimtare dhe stabile, ndrsa nj shoqri q sht e themeluar mbi elementet e kundrta do t psoj nj fat t pakndshm. Ky princip sht prmendur n Kuran me emrin Sunnet Allah, pra mnyra e Zotit:


Dhe kur u erdhi nj paralajmrues, ata ve sa u larguan m shum dhe u solln me mendjemadhsi e bn t liga mbi tok. Por e liga e dmton vetm at q e kryen. Dhe a mund t presin vall nj fat t ndryshm nga ai i popujve t kaluar? Nuk do t gjesh nj zvendsim pr mnyrn e Zotit (Sunnet Allah) dhe as nj ndryshim n t. (Kuran, 75:42-42)


Mos jini t pavmendshm e mos u trishtoni, sepse ju do t dilni fitimtar nse besoni vrtet. Nse ju jeni lnduar, edhe ata u lnduan m par. Kto jan dit q ne i shkmbejm mes njerzve. (Kuran, 3:139-140)


22. Fati i njeriut sht i kthyer drejt nj ardhmrie shpresplot. Ndonse sht e sakt se jeta njerzore sht kryesisht e shoqruar nga pabarazia dhe vshtirsit, kjo nuk ka pr t qen gjithnj kshtu. Historia njerzore lviz drejt nj t ardhmeje m t mir, n t ciln ka pr t dominuar nj sistem gjithprfshirs i drejtsis. Sipas Kuranit, t virtytshmit do t sundojn n tok:


Dhe vrtet kemi shkruar edhe n Zebur pas Tevratit: robrit e mi t virtytshm do ta trashgojn botn. (Kuran, 21:105)


Dhe gjithashtu:


Atyre q besojn e q bjn vepra t mira, Zoti u ka premtuar se do ti bj trashgimtar e sundues mbi tok, njsoj si i bri t tjert para tyre. (Kuran 24:55)


Andaj, pas nj beteje t strzgjatur ndrmjet t vrtets dhe t gabuars, e ardhmja do ta dshmoj triumfin e t vrtets, pavarsisht sa koh do t zgjas arritja e ksaj. Kurani thot:


Ne e godasim t gabuarn me t vrtetn dhe e gabuara thyhet e shkatrrohet. (Kuran, 21:18)


23. Nga kndvshtrimi kuranor, njeriu sht i dhuntisur me disa bekime t veanta, aq sa edhe ngjjt prkulen para tij. Kurani thot:


Vrtet i kemi nderuar bijt e Ademit. Ata i bartim n tok e n det dhe pr ta kemi caktuar bekime t shumta e i kemi przgjedhur mbi shum prej gjrave q krijuam. (Kuran, 17:69)


Duke e pasur parasysh faktin se themeli i jetess s njeriut sht ruajtja e dinjitetit t tij shpirtror, do veprim q e largon njeriun nga ky dinjitet dhe nga do cilsi q i sht dhuruar nga Zoti, sht i ndaluar n Islam. Pr t qen m t prpikt, do autoritet tiran, qoft nga pikvshtrimi i sunduesit tiran ose i popullit q i bindet nj sunduesi t till, sht i ndaluar rreptsisht. Si thot edhe Imam Aliu (a.s): Mos u bj skllav i t tjerve, sepse Zoti t ka krijuar t lir.[10] Ai thot gjithashtu: Zoti ia ka falur besimtarit do t drejt, prve asaj t poshtrsimit t vetvetes.[11]


24. Nga pikpamja islame, jeta intelektuale e njeriut ka nj rndsi dhe dinjitet t veant, sepse superioriteti i njeriut, q sht njherit edhe themeli i pozits s tij t lartsuar karshi krijesave t tjera, buron pikrisht nga aftsia e tij pr tu prsiatuar e pr t menduar, duke e shfrytzuar gjith spektrin e intelektit. Duke u nisur nga kjo, shum vargje t Kuranit e ftojn njeriun ti shfrytzoj aftsit e tija intelektuale, aq sa kultivimi i intelektit dhe prsiatja lidhur me fenomenet e krijimit jan prmendur gjithnj n mesin e cilsive t njerzve t urt. N shum pjes t tij, ku theksohet rndsia e prsiatjes dhe e t menduarit lidhur me shenjat dhe mrekullit e krijimit, Kurani ka nj qndrim t ngjashm:


Ata q e prkujtojn Zotin n kmb, ulur e shtrir, dhe prsiaten lidhur me krijimin e qiejve e t toks. (Dhe thon Zoti yn! Ti nuk i krijove kto s koti. (Kuran, 3:192)


N vazhd t ksaj perspektive vjen edhe ndalimi kuranor pr imitimin e verbr t paraardhsve.


25. Liria q Islami ia jep individit n sferat ekonomike dhe politike, sht e kushtzuar nga principi i cili thot se kjo liri nuk duhet t jet n konflikt me parimet e prioritetet shpirtrore t njeriut dhe t mos bjerr n kundrshtim me themelet e mirqenies shoqrore. N t vrtet, filozofia e detyrimeve n Islam sht e rrnjosur n nevojn pr ta br njeriun t vetdijshm pr shkalln e prgjegjsis s tij, n mnyr q ta ruaj dinjitetin e vet dhe mirqenien e shoqris. Ndalimi i idhujtaris, alkoolit dhe i veseve t tjera mbshtetet pikrisht n nevojn pr ta ruajtur dinjitetin dhe shenjtrin e njeriun. Kur t kihet n konsiderat kjo pik, personi do t mund ta vlersoj edhe m shum urtin e fshehur pas ligjit islam t shpagimit (arab. kisas).


Ligjin e kisas-it (p.sh. dnim me vdekje pr vrassin), Kurani e konsideron burim t ruajtjes s jets njerzore:


Dhe n kisas ka jet pr ju, o njerz t mendjes. (Kuran, 2:179)


I Drguari i Zotit (s.a.a) ka thn: Nse nj njeri mkaton fshehurazi, ai e dmton ve veten. Por nse mkaton hapur dhe nuk pengohet, ather e gjith shoqria dmtohet prej ksaj.[12]


Imam Xhaferi (a.s), pasi prcjell disa hadithe, thot: Nj njeri q mkaton hapur, e dhunon shenjtrin e ligjeve t Zotit dhe miqsohet me armiqt e Tij.[13]


26. N mesin e manifestimeve t liris individuale n Islam sht fakti se nuk ka detyrim n fen q njeriu zgjedh pr ta ndjekur:


N fe nuk ka detyrim. E vrteta sht dalluar qart nga e gabuara. (Kuran, 2:256)


N Islam, feja krkohet vetm kur t jet rezultat i bindjes s brendshme dhe i besimit t brendshm shpirtror, gjra kto, q nuk mund ti imponohen nj njeriu nga jasht. Bindja dhe besimi burojn nga t kuptuarit paraprak t nj sr faktorsh, mes t cilve radhiten aftsia pr ta dalluar t vrtetn nga gnjeshtra dhe nga e gabuara. Kur t arrihet kjo pik, ather individi, nn kushte normale, do ta zgjedh domosdo rrugn e t vrtets.


sht e vrtet se xhihadi sht nj detyrim pr muslimant. Por kjo nuk do t thot ti detyrosh t tjert ta pranojn Islamin. Qllimi i xhihadit sht eliminimi i faktorve q e pengojn prcjelljen e porosis hyjnore n mnyr paqsore n bot, n mnyr q rruga e drejt t mund tu qartsohet dhe tu prezantohet t gjithve. sht e natyrshme se, sikur t pengohet prhapja paqsore e msimit lirues t Islamit, xhihadi bhet nj detyrim, por vetm pr sa koh q ka qllim eliminimin e ktyre pengesave dhe krijimin e kushteve t nevojshme pr prhapjen paqsore t porosis islame mes njerzve.


Si jemi prpjekur t tregojm deri n kt pik, perspektive islame e prndrit natyrn e njeriut dhe t universit. Kuptohet, mbeten edhe shum pika t ksaj teme t gjer, q mund t trajtohen edhe m tej dhe q, pjesrisht, do t prmenden n vijim t veprs.


VAZHDON


[1] N hadithet islame, personat e till jan emrtuar muhaddath (atyre, t cilve u folet). Kjo do t shpjegohet n vijim t veprs. (Shih shpjegimin e ktij termi n artikullin "Termi muhaddath in Shi′izmin Dymbdhjets" nga Kohlberg, Besimi dhe Ligji, v.5, fq.39-47)
[2] Pastrimi i shpirtit nga t gjith mkatet dhe t ligat krijon tek njeriu nj frymzim, i cili mund t konsiderohet nj burim i t fituarit t dituris
[3] Drgimi i profetve, caktimi i pasardhsve t tyre dhe ringjallja e t vdekurve, t gjitha kto jan manifestime t veprimeve t Zotit
[4] Vrtet Zoti ka dy dshmi pr njerzit: nj t jashtme dhe nj t brendshme. Dshmia e jashtme jan t drguarit, profett dhe imamt, ndrsa dshmia e brendshme sht intelekti. (Kulejni, Usul el-Kafi, v.1, fq.16; botim i vitit 1980, Beirut)
[5] Lidhur me kt pik, shih kapitullin Bakara, vargjet 102 dhe 249, si dhe kapitullin Al-i Imran, vargjet 49 dhe 166; Pr informata t mtejme, shih tefsiret e Kur′anit, p.sh. El-Mizan, v.1, fq.72
[6] Nehxhu′l-Belaga, thnia nr.190; botim i vitit 1975, Kom
[7] Shejh Saduk, Kitab et-teuhid, kapitulli 53, hadithi nr.9; botuar 1978, Kom
[8] Ahmad bin Hanbel, Musned, v.2, fq.54; Bukhari, Sahih,v.2, Kitab el-xhum′a, kapitulli 11, hadithi nr.2, fq.284
[9] N kt pik, shprehjen kada ve kader e kemi prkthyer si "caktimi hyjnor", pra n kuptimin q prdoret kjo shprehje n persisht, ndonse n gjuhn arabe t dyja fjalt kan dy konotacione t ndryshme. Kada sht e ndrlidhur me urdhrin hyjnor, ndrsa kadar me caktimin e mass s gjs s urdhruar. Ky dallim do t shprehet n vijim t veprs, ku autori e trajton m hollsisht shtjen e caktimit. (shnim i prkthyesit n anglisht)
[10] Nehxhu′l-Belaga, letra nr.38
[11] Hurr el-Amili, Vesa′il el-shia (botuar Beirut, 1982), v.11, kapitulli 12, fq.424
[12] Po aty, kapitulli 4, fq.407
[13] Po aty