Njshmria e Zotit (arab. Teuhid)

27. Besimi n Zotin sht n princip i prbashkt i t gjitha feve hyjnore. N kt pik fshihet dallimi ndrmjet nj njeriu fetar (pavarsisht fes q ndjek) dhe nj njeriu materialist.


Kurani i Shenjt thekson se realiteti i Zotit sht nj fakt i vetkuptueshm, i cili nuk ka nevoj t dshmohet. N princip, dyshimi dhe paqartsia nuk duhet t futen n kt parim aksiomatik. Si thuhet:


A mund t ket dyshim lidhur me Zotin, Krijuesin e qiejve dhe t toks? (Kuran, 14:10)


Edhe prkundr ksaj vetkuptueshmrie t mrekullueshme t realitetit hyjnor, Kurani sjell edhe rrug pr ti eliminuar dyshimet e mundshme nga mendja e atyre q krkojn ta arrijn besimin n Zotin nprmjet argumentimit dhe arsyetimit racional. Si e para, do individ e ka n vete ndjesin e t qenit i lidhur me dhe i varur prej nj gjje q sht prtej sfers s vetdijes s tij. Kjo ndjesi sht nj jehon e asaj thirrjeje t natyrs s lindur njerzore (fitra), pr t ciln kemi folur m sipr. sht pikrisht kjo thirrje q e on njeriun drejt burimit dhe zanafills s krijimit.


Kurani thot:


Dhe ktheje fytyrn tnde drejt fes, drejt natyrs s lindur, n t ciln Zoti e krijoi njeriun! (Kuran 30:30)





Dhe thot gjithashtu:


Dhe kur hipin n anije i luten Zotit me besim t pastr, por kur Ai i rikthen t sigurt n tok, ata i gjejn t barabart. (Kuran, 29:65)





Kurani e fton njeriun vazhdimisht q ta studioj botn e natyrs dhe t prsiatet lidhur me mrekullit e saj, t cilat flasin qartsisht pr ekzistencn e Zotit. Kto shenja t mrekullueshme nnkuptojn dhe, n princip, e dshmojn ekzistencn e nj Qenieje q ka nj dituri transhedente dhe fuqi siprore, e cila i prcakton dhe i krijon t gjitha gjrat n harmoni dhe prsosuri brenda sfers s bots s ekzistencs:


N krijimin e qiejve e t toks dhe n ndryshimin e nats e t dits ka shenja pr ata q kuptojn. (Kuran, 3:190)





Ka shum vargje t tjera lidhur me kt pik, por ktu do t kufizohemi vetm n kt varg, si nj shemull i thirrjes kuranore pr t prsiatur lidhur me krijimin. sht e qart se mnyrat e fitimit t dituris nuk jan t kufizuara me at q ne e prmendm m sipr. Ka edhe shum mnyra t tjera pr ta dshmuar ekzistencn e Zotit dhe kto mund t studiohen hollsisht n trajtesat teologjike.





28. Shkallt e njshmris (teuhid-it)


T gjitha fet e shpallura mbshteten n principin e teuhid-it, gjegjsisht t njshmris s Zotit dhe t adhurimit t ktij Zoti t vetm. Principi m i qart, q sht i prbashkt pr t gjitha fet e mirfillta sht besimi n njshmrin, paka se disa besimtar mund t ken devijuar nga ky besim universal. N pjesn vijuese do t prpiqemi ti sqarojm shkallt e teuhid-it, duke iu referuar Kuranit dhe haditheve, si dhe duke u mbshtetur n arsyetimin racional.





Njshmria e Esencs


Shkalla e par e teuhid-it ka t bj me Esencn e Zotit (arab. dh?t). Kt teuhid thelbsor mund ta shpjegojm duke thn se Esenca e Zotit sht absolutisht nj dhe e pangjashme, aq sa nuk mund t paramendohet asgj q mund t jet e ngjashme ose q mund t krahasohet me T. Natyra e Zotit sht e thjesht n nivel absolut, jo e prbr dhe pa kurrfar shumsie (pluraliteti).


N prshtatshmri me kt princip, Imam Aliu (a.s) thot: Ai sht nj (arab. wahid) dhe nuk ka asgj t ngjashme me T n mesin e gjrave (arab. el-eshja). Dhe vazhdon: Ai, Lvduar e Madhruar qoft, sht nj n kuptim (arab. man?). Ai nuk ndahet n pjes nprmjet ekzistencs s jashtme, as nprmjet imagjinats ose intelektit.[1]


Kapitulli Teuhid (i njohur edhe si el-Ikhlas), gurthemeli i besimit musliman n njshmrin e Zotit, i nnkupton t dy aspektet e ksaj njshmrie thelbsore. Lidhur me t parn, thuhet Atij askush si shmbllen, ndrsa pr t dytn, thuhet: Thuaj: Ai, Allahu, sht Nj.[2]


N drit t asaj q u tha m sipr, qartsohet vetvetiu se doktrina e krishter e Trinis (Ati, Biri dhe Shpirti i Shenjt) sht e papranueshme nga kndvshtrimi i logjiks islame. Palejueshmria e ksaj doktrine sht shpallur n vargje t caktuara t Kuranit , t cilat jan komentuar gjersisht n trajtesat teologjike. Ktu do t kufizohemi tek argumenti vijues, i cili duhet t jet i mjaftueshm.


Trinia, n kuptimin e tre zotrave, duhet t nnkuptoj njrn nga dy gjrat vijuese:


- ose t tri zotrat kan nj personalitet t dallueshm ontologjik, bashk me t gjitha cilsit e hyjnis, me rast biem ndesh me principin e par t teuhid-it thelbsor, pra me principin se Zoti nuk ka t ngjashm,


- ose do t thot se kta tre zotra prbjn nj personalitet t vetm ontologjik, n mnyr q secili sht nj pjes e trsis, me rast ky entitet do t jet detyrimisht i prbr (dhe jo i thjesht), duke rn ndesh me kuptimin e dyt t teuhid-it thelbsor, at t principit se Zoti sht i thjesht n shkall absolute dhe nuk prbhet nga pjes.





29. Njshmria e cilsive


Shkalla e dyt e teuhid-it ka t bj me njshmrin e cilsive hyjnore. E dim se Zoti sht poseduesi i t gjitha prsosurive. Edhe intelekti edhe shpallja na ln t kuptojm se Esenca e Krijuesit ka cilsi t vetat. Ndaj e dim se Zoti sht i Ditur, i Fuqishm, i Gjall, Dgjues, Pams etj. Kto cilsi dallohen nga njra-tjetra n kuptimin e tyre. Ajo q kuptohet nga cilsimi i Ditur sht dika e ndryshme nga ajo q nnkuptohet me cilsimin i Fuqishm. Por pyetja e vrtet sht si vijon: nse kto cilsi jan t dallueshme n shkalln e kuptimit, a jan t dallueshme nga njra-tjetra edhe n ekzistencn e tyre si realitete objektive, gjegjsisht brenda natyrs hyjnore, ose a jan n kt pik t gjitha t bashkuara e t njsuara?


Si prgjigje mund t thuhet se, sikur t kishte dallime t tilla brende Esencs s Zotit, ather do t thoshte se ekziston nj lloj shumsie dhe prbrsie brenda Esencs. Ndaj duhet t kuptohet me qartsi t plot se, ndrsa kto cilsi jan t ndryshme nga njra-tjetra n kuptimet e tyre, ato nuk jan t ndryshme n realitetin e tyre t brendshm. Me fjal t tjera, Esenca e Zotit i ngrthen, brenda natyrs s saj t pandashme, t gjitha kto prsosuri. Pra nuk do t thot assesi se njra pjes e Esencs e prbn diturin, pjesa tjetr fuqin dhe nj pjes e tret jetn. Si kan thn edhe t urtit: Ai sht Dituri i Gjithi, sht Fuqi i Gjithi, sht Jeta i Gjithi.[3]


Si pasoj, cilsit thelbsore t Zotit jan, n t vrtet, t prjetshme dhe t pafundme, duke pasur nj hise nga njshmria absolute e Esencs Hyjnore. sht krejtsisht i gabuar mendimi i atyre q konsideronin se cilsit e Zotit jan t prjetshme, por i shtohen disi Esencs. Ky sht nj mendim q vjen si pasoj e nj analogjie t gabuar ndrmjet cilsive hyjnore dhe atyre njerzore, duke thn se, njsoj si jan cilsit e njeriut t ndryshme nga esenca e tij dhe i shtohen ksaj esence, e njejta vlen edhe pr Zotin.


Imam Xhaferi (a.s) ka thn: Zoti, Lvduar e Madhruar qoft, kurr nuk do t pushoj s qeni Zoti yn. Dituria sht Esenca e Tij dhe ajo nuk mund t dihet. T dgjuarit sht Esenca e Tij dhe ajo nuk mund t dgjohet. T pamurit sht Esenca e Tij por ajo nuk mund t shihet. Fuqia sht Esenca e Tij por ajo nuk mund t nnshtrohet.[4]


Lidhur me njshmrin e cilsive t Zotit me Esencn e Tij, Imam Aliu (a.s) ka thn: Sinqeriteti n teuhid sht q Atij ti mohohet do cilsi, sepse do cilsi dshmon se sht e ndryshme nga i cilsuari dhe do i cilsuar dshmon se sht i ndryshm nga cilsia q i njihet.[5]





30. Njshmria n krijim


Shkalla e tret e teuhid-it ka t bj me njshmrin n burimin e krijimit (arab. khalikijja). Kjo do t thot se nuk ka krijues tjetr ve Zotit dhe se do gj e dokush q sht mbathur me ekzistenc, sht domosdoshmrisht nj krijes e Tija. Kt aspekt t njshmris, Kurani e prmend si vijon:


Thuaj: Zoti sht Krijuesi i gjithkaje. Ai sht Nj dhe i Gjithfuqishm. (Kuran, 13:16)





Dhe srish:


I till sht Allahu, Zoti juaj, Krijuesi i do gjje. Nuk ka zot tjetr ve Tij. (Kuran, 40:62)





Prve shpalljes, edhe intelekti e dshmon njshmrin n krijim. Kjo sepse gjithka tjetr ve Zotit sht nj qenie e mundshme dhe jo e domosdoshme, dhe, si pasoj, sht n nevoj t dikaje tjetr ve vetes, pr t kaluar nga sfera e t mundshmes n sfern e ekzistencs s vrtet. Kuptohet, kjo nevoj pr ekzistenc mund t prmbushet vetm nga Zoti. Po kshtu, do aspirat tjetr e krijess, pasi t ket ardhur n ekzistenc, mund t realizohet vetm nprmjet Zotit.


sht e vetkuptueshme se kjo njshmri e Krijuesit nuk nnkupton nj mohim t shkakshmris dytsore n rendin e sendeve, sepse vet principi i shkakshmris, nprmjet t t cilit gjrat ndikojn mbi njra-tjetrn, buron nga autoriteti hyjnor. Realiteti i shkakut dhe vet principi, sipas t cilit shkakshmria shfaqet tek sendet ekzistuese, duhet t kuptohen si manifestime t vullnetit t Tij. sht Ai q ia fal diellit dhe hns nxehtsin dhe dritn. Dhe sikur t ket dshir, mund tua trheq atyre aftsin pr t patur ndikim mbi fenomenet. Nga kto pika duhet t kuptohet se vrtet Ai sht Krijuesi i vetm dhe i pashoq.


Si kemi prmendur edhe n pikn 8, Kurani e ka vrtetuar principin e shkakshmris, si vijon:


sht Zoti q drgon erra pr ti lvizur ret dhe pastaj i shtrin ato n qiej ashtu si do. (Kuran, 30:48)





Edhe prkundr faktit se t gjith fenomenet jan t ndrlidhur me sfern gjithprfshirse t krijimit hyjnor, nuk do t thot assesi se edhe veprat e liga t krijesave t Zotit mund ti njihen vet Zotit. sht e vrtet se do fenomen, duke qen i kufizuar dhe i varur, nuk mund t fitoj ekzistenc pa prkrahjen e fuqis dhe vullnetit universal t Zotit. Megjithat, duhet t thuhet qart se n rastin e njeriut, i cili si pasoj e caktimit hyjnor sht pajisur me vullnet t lir[6] dhe me aftsin pr t marr vendime t pavarura, cilsia e veprave t tija varet nga vendimet e veta. Nga nj kndvshtrim pak m i ndryshm, mund t thuhet se, ngase Zoti sht Ai q fal ekzistenc n kuptimin q ekzisenca, n kuptimin absolut dhe universal, buron prej Tij e liga, n t vrtet, nuk vjen n ekzistenc.[7] Kurani thot:


...q bri t mir gjith far krijoi. (Kuran, 32:7)





Por sht aftsia pr t sjell vendime racionale, e veant pr njeriun, e cila vendos se sa do t jen veprat e njeriut n prshtatshmri me intelektin dhe me ligjin hyjnor. Ta marrim si shembull ngrnien dhe pijen. Aq sa kan hise n ekzistencn e mirfillt, kta veprime e kan zanafilln tek realiteti hyjnor. Por nga nj kndvshtrim tjetr duhet t themi fillimisht, se ekzistenca e ngrthyer brenda ktyre dy veprimeve, manifestohet n trajtn e ngrnies dhe pijes. Dhe ngase kto trajta t caktuara t ekzistencs rezultojn si pasoj e veprimit t lir t njeriut, kta veprime duhet t ndrlidhen me vet vepruesin, pra njeriun. Kta dy veprime, me trajtat dhe me cilsit e tyre, nuk mund t ndrlidhen assesi me Zotin. Zoti, pra, duhet t pranohet si falsi i ekzistencs, ndrsa njeriu si ndrmjetsi i veprimeve brenda ekzistencs, pra vet ngrnsi dhe pirsi.





31. Njshmria n sundim


Shkalla e katrt e teuhid-it ka t bj me njshmrin n sundimin dhe n kontrollimin e bots dhe t njeriut. Kjo njshmri n sundim ka dy aspekte: sundimin krijues (arab. tedbir tekvini) dhe sundimin fetar (tedbir teshrii).


Pika e dyt, e ndrlidhur me sundimin fetar, do t shpjegohet n nj pjes tjetr t librit. Tani do t prqndrohemi tek pika e par. Ajo q nnkuptohet me sundim krijues jan mjetet, nprmjet t cilave sundohet universi i krijuar. Rendi i bots s ekzistencs, duke prfshir fillimin dhe krijimin e tij, sht nj veprim vetm i Zotit. sht e vrtet se n rastin e njeriut mund t bhet nj ndarje ndrmjet aspekteve t kontrollimit dhe atyre t krijimit Pr shembull, nj njeri mund t ndrtoj nj fabrik dhe nj tjetr njeri ta menaxhoj at. Por n sfern e krijimit, nismtari dhe sunduesi sht nj Qenie e vetme. Ajo q sht me rndsi n kt pik sht se sundimi dhe kontrollimi i universit sht i pandashm nga burimi i krijimit t tij.


Historia e profetve zbulon se principi i njshmris n krijim kurr nuk sht vn n dyshim nga ndjeksit e tyre. Edhe n rastet kur politeizmit (arab. shirk) u fut n loj, kjo ndodhi zakonisht n sfern e sundimit, kontrollimit dhe t mirmbajtjes s rendit t krijuar, duke sjell n adhurimin e ndrmjetsve q i krijonin kta ndikime dhe robrimin karshi tyre. Politeistt e kohs s profetit Ibrahim (a.s) besonin n nj Krijues, por gabimisht pandehnin se yjet, dielli dhe hna jan sundues dhe kontrollues t universit. Diskutimi ndrmjet Ibrahimit dhe popullit t tij ishte pikrisht n kt pik.[8]


Po kshtu, n periudhn e profetit Jusuf (a.s), shum koh pas Ibrahimit, politeizmi u rishfaq n kuptimin e sundimit mbi universin, duke supozuar se Zoti, pasi e krijoi universin, ua la t tjerve sundimin e tij. Kjo tem trajtohet n diskutimin q Jusufi (a.s) pati me t burgosurit e tjer:


A jan m mir shum perndi a vetm nj Zot i Vetm dhe i Gjithfuqishm? (Kuran, 12:39)





Prve ksaj, ka vargje n Kuran, t cilat tregojn se politeistt n kohn e t Drguarit t fundit t Zotit (s.a.a) besonin se nj pjes e fatit t tyre caktohej nga idhujt q adhuronin. Pr shembull:


Dhe ata zgjodhn perndi t tjera ve Zotit, q tu sillnin fuqi. (Kuran, 19:81)





Po kshtu, thuhet:


Dhe ata gjetn perndi t tjera ve Zotit, q t gjenin ndihm prej tyre. Ato nuk mund ti ndihmojn, prkundrazi, ata vet jan br ushtar t tyre. (Kuran, 36:74-75)





N shum vargje, Kurani i paralajmron idhujtart se idhujt q adhurojn nuk kan kurrfar fuqie pr tu sjell dobi ose pr tu br dm, as atyre q i adhurojn dhe as vetes s tyre. Kta vargje tregojn se idhujtart e kohs s Profetit (s.a.a) besonin se idhujt e tyre ishin fuqi tu sillnin dobi ose ti dmtonin.[9] Ishte pikrisht ky besim q e kishte motivuar idhujtarin. Vargjet tregojn gjithashtu, se politeistt i gjenin t barabart Zotit, duke e dhunuar kshtu principin e njshmris n krijim, pra n sundimin dhe n kontrollimin e bots s krijuar, duke besuar se perndit e tyre kishin ndonj lloj fuqie dhe ndikimi n kt sfer. Pr ti br t heqin dor nga idhujtaria, Kurani e dshmon gabueshmrin e motivit t siprprmendur, duke thn se perndit q i adhuronin nuk kishin kurrfar fuqie pr ti br gjrat q i prisnin prej tyre.


N disa vargje, idhujtart qortohen ashpr pikrisht ngase i gjejn t denj e t barabart Zotit, dhe i duan kto gjra t tjera aq sa Zotin.


Dhe mes njerzve ka t till q i gjejn t barabart Zotit, dhe i duan kta si ta donin Zotin. (Kuran, 11:165)





Ky qortim i gjetjes t barabart (arab. nidd, andad n shums) Zotit sht shprehur edhe n shum vargje t tjera, ku prshkruhen idhujtart, t cilt u ngarkojn idhujve t krijuar nga vet ata, cilsi t Zotit, dhe ua shfaqin atyre dashurin dhe adhurimin q do t duhej ti drejtohej vetm autoritetit m t lart shpirtror. Me fjal t tjera, ishte pandehma se Zoti mund t ket t barabart, t ngjashm ose rival, q i oi kta njerz drejt adhurimit t ktyre qenieve krejtsisht imagjinare.


N fjalt q vendosen n gjuhn e politeistve n Ditn e Gjykimit, Kurani tregon se si ata, n kt dit, e qortojn edhe veten edhe idhujt q i patn adhuruar:


Pr Zotin, ne ishim n nj gabim t qart kur i gjenim t barabart Zotit t botve. (Kuran, 26:97-98)





Sfera e sundimit t Zotit sht gjithprfshirse. N kt kontekst, idhujtart e kohs s Profetit (s.a.a) pajtoheshin me t se sundimi i Zotit ishte i vlefshm n sfera si dhnia e begatis, dhnia dhe marrja e jets, si dhe sundimi i prgjithshm i universit:


Thuaj: kush ju sjell begati nga qiejt e nga toka, kush sht i zoti i t dgjuarit e t pamurit tuaj, kush e nxjerr t gjalln nga e vdekura dhe t vdekurn nga e gjalla dhe kush sht q sundon gjrat? Zoti, do t thon. Ather thuaju: Prse nuk keni droj? (Kuran, 10:31)


Thuaj: N keni dituri, ather (m thoni) kujt i takon toka dhe gjith sht n t? Zotit, do t thon. Ather thuaj: Prse nuk mendoni? Thuaj: Kush sht i Zotit i shtat qiejve dhe i Fronit madhshtor? Do t thon: Zoti. Ti thuaj: Ather prse nuk keni droj para Tij? (Kuran, 23:84-87)


Sipas asaj q prcillet n kapitujt Merjem dhe Ja Sin m sipr, kta njerz jan t njejtt q besonin se idhujt e tyre kishin ndonj fuqi q ndikonte n fitimin e betejave, n mbrojtjen kundr t ligave gjat nj udhtimi etj. Prve ksaj, ata ishin t bindur se idhujt e tyre kishin t drejt t ndrmjetsonin, duke i konsideruar ata t aft pr t ndrmjetsuar edhe pa lejen e Zotit.


Ndaj nuk do t ishte aspak kundrthnse sikur t thonim se, n njrn an, disa nga njerzit e njihnin sundimin e Zotit n shtje t caktuara, duke qen kshtu monoteist n kto sfera, por nga ana tjetr u njihnin idhujve t tyre fuqi sunduese, duke besuar se ata kishin autoritet efektiv n shtje si ndrmjetsimi, dhnia e fitimit ose e humbjes, falja e fuqis dhe sigurimi i faljes n amshim.


Madje edhe vet idhujtart, duke e shpjeguar idhujtarin e tyre, thonin: Ne e bjm kt adhurim vetm q t afrohemi me Zotin, por nuk besojm se kta idhuj kan ndonj sundim mbi jett tona. Kurani ndalet tek ky arsyetim i tyre dhe thot:


(Ata thon I adhurojm vetm q t na sjellin m pran Zotit. Por jo! Zoti nuk e udhzon at q sht gnjeshtar dhe mosmirnjohs. (Kuran, 39:3)


Konfirmimi i njshmris n sundim nnkupton mohimin e do besimi n ndonj lloj sundimi tjetr, qoft n shkall specifike ose universale, q do t ishte i pavarur nga urdhri i Zotit dhe q do t kryhej nga nj qenie tjetr ve Zotit, qoft n relacion me njeriun ose me tr universin. Logjika njsuese e Kuranit dikton jo vetm mohimin e do lloji t sundimit t pavarur nga Zoti, por edhe t do lloj adhurimi t ndonj qenieje tjetr ve Zotit.


Logjika e njshmris n adhurim sht tejet e qart: n kontekstin e universit dhe t njeriut, veprimi i vazhdueshm i mjeteve t krijimit nuk mund t shkputet nga vet akti zanafillor i krijimit. Dhe nse krijuesi i njeriut dhe i universit sht nj krijues i vetm, edhe sunduesi i tyre duhet t jet nj sundues i vetm. Pr shkak t ksaj lidhjeje tejet t qart ndrmjet krijimit dhe sundimit t universit, shohim se Zoti, gjat prshkrimit t krijimit t qiejve, e prshkruan Veten si sunduesin e tr krijimit, duke thn:


sht Zoti q i ngriti qiejt pa ndonj prkrahje, pastaj e sundoi Fronin dhe i bri diellin e hnn ti bindeshin urdhrit t Tij. Secili prej tyre lviz drejt nj kohe t caktuar. Ai sht Sunduesi. (Kuran, 13:2)


N nj varg tjetr, harmonia n rendin e krijimit sht dhn si nj dshmi pr njshmrin e sunduesit t universit:


Po t kishte pasur (n qiej e n tok) perndi t tjera ve Zotit, ather ska dyshim se t dyja do t ishin shkatrruar. (Kuran, 21:22)


Principi i njshmris n sundim, megjithat, nuk e prjashton vlefshmrin e besimit n sundues t tjer, t cilt me lejen e Zotit, kryejn detyra t caktuara. N t vrtet, kto fuqi t tjera nuk jan tjetr vese nj nga aspektet e shumta, n t cilat manifestohet s jashtmi sundimi i Zotit. Kshtu, edhe vet Kurani, teksa e thekson njshmrin n sundim, e shpreh qartsisht realitetin e sunduesve t tjer (me lejen e Zotit):


Dhe (betohem) n ata q do pun rregullojn! (Kuran, 79:5)


32. Kuptimi i sundimit (arab. tedbir) sht renditja dhe administrimi i universit dhe njeriut n do shkall dhe n do kuptim, qoft n kt jet, qoft n amshim, qoft nga pikpamja e t qenit zanafilla e ekzistencs (arab. tekvini), qof nga pikpamja e shpalljes s fes dhe t ligjit (arab. teshrii). Pra, sundimi i punve t njeriut, n do kuptim, sht nj gj q i takon Zotit t vetm.


Tani do t merremi me aspektin e dyt t sundimit, gjegjsisht me sundimin n kuptimin fetar. Njsoj si sht sunduesi i vetm n sfern e krijimit dhe fillimit t ekzistencs, edhe n sfern e fes dhe t besimit, autoriteti dhe sundimi i takojn vetm Zotit, qoft kjo n imponimin e rregullave dhe urdhrave, n prcaktimin e ligjit fetar, n definimin e bindjes dhe nnshtrimit karshi ligjit, n themelimin e principeve t ndrmjetsimit dhe n faljen e mkateve. Askush nuk guxon t ndryshoj nj princip fetar pa lejen e Tij.


Pra njshmria n autoritet, njshmria n themelimin e ligjit fetar dhe njshmria n bindje, t gjitha konsiderohen dimensione t ndryshme t njshmris s sundimit. Ndaj, nse Profetit (s.a.a), pr shembull, i jepet titulli i sunduesit mbi muslimant, kjo sht kshtu ngase ai sht zgjedhur nga Zoti pr kt gj dhe ngase ky sundim sht n prshtatshmri me autoritetin hyjnor. Kjo sht arsyeja prse bindja ndaj tij, njsoj si bindja ndaj Zotit, sht nj detyrim pr t gjith muslimant. Bindja ndaj tij sht n vij t njejt me bindjen ndaj Zotit, si thot edhe Kurani:


Kushdo q i bindet Profetit, i sht bindur vet Zotit. (Kuran, 4:80)


Ne nuk kemi drguar profet, vese q njerzit tu binden me lejen e Zotit. (Kuran, 4:64)


Megjithat, pa lejen dhe urdhrin e Zotit, Profeti nuk do t ishte as sundues dhe as nj njeri, t cilit duhej bindur. N t vrtet, sundimi i tij dhe autoriteti i tij q e bn detyrim bindjen, nuk jan tjetr vese vendmanifestime t cilsive, t cilat, n t vrtet, i takojn vetm Zotit. Dhe ngase specifika e detyrimeve fetare prbn nj pjes t sundimit hyjnor, askush nuk ka t drejt t gjykoj lidhur me at q ka urdhruar Zoti:


Kushdo q nuk gjykon sipas asaj q ka shpallur Zoti, sht nga mohuesit. (Kuran, 5:44)


Po kshtu, edhe e drejta pr ndrmjetsim dhe pr t falur mkate jan autoritete unike t Zotit. Pra askush nuk ka t drejt t ndrmjetsoj pa lejen e Tij, si thot edhe Kurani:


Kush mund t ndrmjetsoj pran Zotit, prve me lejen e Tij? (Kuran, 2:255)


Dhe thuhet srish:


Dhe ata nuk mund t ndrmjetsojn pr tjetrknd, vese pr at, me t cilin sht i knaqur Zoti. (Kuran, 21:28)


Pra, par nga perspektiva islame, jan krejtsisht t kota dhe t gabuara praktikat, tejet t prhapura nj koh n Krishterim, si shitblerja e garancive pr falje t mkateve, duke u mbshtetur n supozimin se ndonj njeri - i cili, n princip, sht i ndryshm nga Zoti - mund tia shes parajsn nj tjetri ose ta mbroj at nga dnimi q mund ta gjej n amshim. Si thot edhe Kurani:


...dhe krkojn falje pr mkatet e veta. E kush tjetr mund ti fal mkatet ve Zotit? (Kuran, 3:135)


Duke e pasur parasysh at q u tha m sipr, nj besimtar n njshmrin e Zotit duhet ta njoh Zotin si burimin e vetm t autoritetit dhe si sunduesin e vetm n t gjitha shtjet e ndrlidhura me fen, pr sa koh q vet Zoti nuk emron diknd tjetr q do ti ushtroj dhe shpjegoj detyrimet fetare t vendosura prej Tij.


33. Njshmria n adhurim


Njshmria n adhurim sht nj princip i prbashkt i t gjitha feve t shpallura. Nj arsye kye prse Zoti u drgoi njerzve profet sht pikrisht prkujtimi i ktij principi. Si thot edhe Kurani:


Dhe do populli i kemi drguar nj profet, q t thot: Adhurojeni Zotin dhe rrini larg idhujve! (Kuran, 16:36)


T gjith muslimant, gjat kryerjes s namazeve ditore, e dshmojn kt princip t njshmris n adhurim, teksa e recitojn kapitullin Fatiha, ku mes tjerash, thuhet: Vetm Ty t adhurojm... Ndaj nuk ka kurrfar dyshimi se vetm Zoti duhet t adhurohet dhe se adhurimi i gjithkaje tjetr sht i ndaluar. Askush nuk e kundrshton kt princip themelor t fes. Edhe sikur t ket ndonj diskutim n kt tem, problemi sht zakonisht i ndrlidhur me statusin q u njihet veprave t caktuara, pra a mund t definohet nj veprim i caktuar si adhurim i ndonj gjje tjetr ve Zotit. Pr t arritur n nj gjykim prfundimtar lidhur me kt pyetje, fillimisht duhet t japim nj definicion logjik t adhurimit dhe ti ravijzojm qartsisht veprimet q mund t konsiderohen si nnkategori t ktij definicioni, pr dallim nga veprimet e tjera q nnkuptojn thjesht nderim dhe respekt.


Nuk ka dyshim se adhurimi i prindrve, i profetve ose i shenjtorve sht nj akt idhujtarie (politeizmi, shirk) dhe, si i till, ndalohet rreptsisht. Por, n ann tjetr, respektimi dhe nderimi i tyre sht nj detyrim dhe prbn nj pjes integrale t teuhid-it.


Zoti juaj urdhron q t mos adhuroni asknd ve Tij dhe t jen t dhembshur ndaj prindrve. (Kuran, 17:23)


Tani t prqndohermi pakz n elementin q e dallon adhurimin nga respektimi e t pyesim: si sht e mundur q nj veprim i caktuar, pr shembull sexhdeja q ngjjt bn para Ademit ose sexhdeja q bijt e Jakubit bn para Jusufit, n nj rast t caktuar, t jet n prshtatshmri me teuhid-in, ndrsa n nj rast tjetr, pr shembull kur t bhet sexhde para nj idhulli, t jet nj shprehje e politeizmit dhe idhujtaris? Nj prgjigje e ksaj pyetjeje na shfaqet qartsisht nga shpjegimi i msiprm, ku e diskutuam shtjen e sundimit. Lloji i adhurimit, i cili i drejtohet nj qenieje tjetr ve Zotit dhe, i cili, si pasoj, sht i ndaluar, sht rasti kur njeriu prulet para nj qenieje relative dhe t krijuar, me bindjen se kjo qenie posedon ndonj fuqi t pavarur pr ta ndryshuar fatin e njeriut dhe t universit, qoft n trsi ose pjesrisht. Me fjal t tjera, nse ky veprim bhet me besimin se kjo qenie sht sunduese e bots dhe e njeriut.


N ann tjetr, nse prulja manifestohet karshi nj njeriu tjetr, i cili sht vet nj rob i virtytshm i Zotit, i bekuar me virtyte dhe fisnikri dhe, pr m tepr, nj model i virtytshmris dhe i drejtsis pr gjith njerzimin, ather prulja para ktij personi sht nj aspekti i respektit dhe nderimit t duhur para tij dhe assesi nj adhurim i ktij personi.


Nse sexhdeja e ngjjve dhe ajo e bijve t Jakubit nuk u konsiderua nj akt idhujtarie, kjo sht ngase kjo sexhde mbshtetet n besimin e robrimit ton para Zotit dhe t adhurimit t Tij. Por krahas ktij besimi, e kemi edhe njohurin lidhur me fisnikrin e Ademit e t Jusufit, nj fisnikri dhe madhshti q buron nga fakti se jan t nderuar nga Zoti n sfern shpirtrore. Me fjal t tjera, akti i sexhdes para tyre nuk ka t bj me ndonj besim n hyjsin ose n gjithfuqishmrin e tyre.


Kur ta kuptojm plotsisht kt princip, do t jemi n nj pozit m t mir pr ta kuptuar respektin dhe nderimin q ua kushtojn muslimant vendeve t shenjta dhe shenjtorve (arab. evlija), atyre q jan t afruar me Zotin.


Vetkuptohet se puthja e varrit t Profetit (s.a.a), shprehja e hares n ditn e tij t lindjes, ose t festuarit e dits kur ai nisi me misionin e tij, jan t gjitha aspekte t nderimit dhe t shprehjes s dashuris, t cilat ai i meriton. Asnjri nga kta veprime nuk buron nga ndonj lloj besimi n hyjsin e tij. Po kshtu, recitimi i poezive q i lvdojn jett shembullore t njerzve t veant ose q kan funksion prkujtimor e recitohen n prvjetorin e vdekjes s ndonj njeriu t shenjt, ruajtja e monumenteve t ndrlidhura me misionin profetik, ndrtimi i tyrbeve mbi varret e personave t shenjt, asnjra prej ktyre nuk mund t konsiderohet shirk (politeizm, idhujtari) dhe as q mund t konsiderohet bida (nj risi n praktikn fetare). Kta veprime nuk mund t quhen shirk sepse burimi i tyre sht dashuria ndaj njerzve t dashur t Zotit dhe assesi besimi se kta njerz jan hyjni n vete. Po kshtu, kto gjra nuk mund t kategorizohen nn nocionin e bida-s, sepse jan veprime t rrnjosura n principet e Kuranit dhe t haditheve, pra n detyrimin q nj besimtar ta doj Profetin (s.a.a) dhe familjen e tij (Ehl-i Bejtin). Aktet e prkujtimit, respektit e t madhrimit t Profetit (s.a.a) me rastin e ditlindjes s tij ose t prvjetorit t fillimit t misionit t tij profetik nuk jan tjetr vese shprehje t dashuris s thell q ndiejm pr t (kt tem do ta shpjegojm m gjersisht n vijim, n pikn 123).


Krejt e ndryshme sht sexhdeja q idhujtart bjn para idhujve t tyre, gj q mohohet dhe ndalohet kategorikisht nga Islami, pikrisht sepse buron nga besimi n autoritetin dhe karakterin hyjnor t idhujve, si dhe nga pandehja e gabuar se ata kan ndikim ose kontroll mbi fatin e njeriut. Idhujtart besojn se idhujt e tyre, n jo tjetr, kan fuqi pr ta lartsuar e poshtrsuar njeriun, pr t falur e pr t ndrmjetsuar pr t.


VAZHDON


[1] Shejh Saduk, Kitab el-teuhid, kapitulli 3, hadithi nr.3


[2] Kapitulli Ikhlas:


Thuaj: Ai, Zoti sht nj
N Zotin mbshtetet do gj
Ai nuk sht i lindur dhe as ka lindur dik
Atij askush si shmbllen. (Kuran, 112:1-4)


[3] Mulla Sadra, Esfar el-erbaa (botuar Beirut, 1402/1981), v.6, fq.135


[4] Cituar nga Shejh Saduku, Kitab el-teuhid, kapitulli 11, hadithi nr.1


[5] Nehxhul-Belaga, fjalimi nr.1


[6] Tems s liris njerzore do ti rikthehemi kur t flasim pr drejtsin hyjnore (adl)


[7] Me sa duket, autori prpiqet ta prcjell iden n vijim: ngase Zoti sht nj realitet absolut dhe nj mirsi e pafundme, gjithka q buron prej Tij nuk mund t jet tjetr vese e vrtet dhe e mir; e liga, par nga ky kndvshtrim sht nj gj kalimtare dhe nj fenomen relativisht joreal, i cili manifestohet vetm n kapacitetin pr ta mohuar realitetin/mirsin. Si pasoj, ajo q e mohon realitetin mund t konsiderohet jo e realt. Prej ktu buron edhe shprehja e liga nuk vjen vrtet n ekzistenc. (shnim i prkthyesit n anglisht, Reza Shah-Kazemi)


[8] Shih Kuran, 6:76-78


[9] Shih Kuran, 10:18 dhe 25:55