Emri:  faqja.jpg

Shikime: 16

Madhsia:  62.0 KB


N drit t informatave t msiprme, sht e pamundur ta konsiderojm Profetin (s.a.a.) prgjegjs pr dshtimet n shkrimin e haditheve. Nj qndrim i till do t ngrinte pyetje, t cilat nuk do t kishin prgjigje. sht prmendur se disa nga kalift ndrhyn drejtprdrejt n kt shtje dhe e ndaluan shkrimin e haditheve.


N vijim do t prpiqemi t gjejm nj sqarim pr kt ndales. Pas vlersimit t shum arsyeve q jan ofruar lidhur me kt, do t prmendet edhe ajo q duket se sht arsyeja kryesore e ndaless, bashk me dshmit e mjaftueshme pr t mbshtetur nj pikpamje t till.


Arsyet e dhna pr ndalesn



1. Nj arsye e propozuar sht frika se njerzit nuk do t arrinin t dallonin ndrmjet Kuranit t Shenjt dhe haditheve t Profetit (s.a.a), gj q do t rezultonte n dmtimin (ar. Tahrif) e tekstit kuranor, nj krim i pafalshm.[1]



Ustad Ebu Rijjahu e ka hedhur posht kt argument t dobt me fjalt vijuese:


Nj arsye e till mund t duket bindse pr njerzit e thjesht, por nj hulumtues nuk mund ta pranoj at, sepse nj gj e till nnkupton se elokuenca e Kuranit qndron n t njjtn shkall me at t haditheve.[2]


Sipas ksaj, nse mrekullia e elokuencs kuranore sht e kuptueshme pr njerzit, ather si ka mundsi q ata ta ngatrrojn me hadithet e Profetit (s.a.a.), q qndrojn n nj shkall m t ult elokuence se Kurani i Shenjt. Nj kndvshtrim i till sht i barabart me mohimin e karakterit mrekullor t Kuranit t Shenjt.


N t vrtet, t besosh n mundsin e ngatrrimit t Kuranit t Shenjt me hadithet, do t thot t besosh se ndryshimi tekstual sht i mundur n Kuran. Nj besim i till nuk ekziston, sepse vet Zoti i Plotfuqishm e ka garantuar pandryshueshmrin e Kuranit t shenjt:


Vrtet, Ne e kemi zbritur Prkujtimin (Kuranin) dhe vrtet, Ne jemi mbrojtsit e tij. (Kuran, 15:9)


Nj grup nga shokt e Profetit (s.a.a.) e dinte t tr Kuranin e Shenjt prmendsh, dhe me nivelin e tyre t lart t kujdesit e t devotshmris karshi Kuranit, nuk do t ishte e arsyeshme t kihej frik nga ngatrrimi i Kuranit me hadithet. N rastin m t keq, nj frik e till paraqiste vetm nj mundsi t vogl rreziku, dhe jo nj rrezik serioz. N ann tjetr, ishte e sigurt se t mos shkruheshin hadithet do t shkaktonte nj dm t madh. Kjo ndales kishte ndikime t dukshme q n ditn e par.


Q n ditt e hershme, shokt e Profetit (s.a.a) kishin mosmarrveshje mes veti pr disa ligje t sheriatit, dhe ishte e qart se sikur hadithet e Profetit t Shenjt (s.a.a) t mos shnoheshin me koh, dallimet e tilla do t bheshin edhe m serioze, si edhe u bn. Ndrmjet nj mundsie t largt rreziku dhe nj rreziku t madh t dallimeve q ishin duke u rritur, ata duhet ti kishin kushtuar m shum rndsi ksaj t fundit. Mundsia e par nuk kishte thuajse kurrfar peshe.



1. Duke vazhduar me linjn e argumenteve t Ebu Rijjahut, t pandehim pr nj ast se ndalesa erdhi nga Profeti i Shenjt (s.a.a), me qllim q ti mbante ligjet e sheriatit brenda kornizave t caktuara dhe t pengonte nj prhapje t teprt t haditheve. Sipas tij, kjo ishte nj nga arsyet prse i Drguari i Zotit (s.a.a.), n disa raste, nuk kishte dshir tu prgjigjej pyetjeve q i parashtroheshin atij. E njjta arsye sht e vrtet edhe n rast t haditheve q ishin t vlefshme pr nj koh t caktuar dhe jo m pas.[3]



Ky argument sht shum i dobt. Nuk sht e mundur t pranohet se Profeti (s.a.a) e ka kundrshtuar prhapjen e haditheve si baz e sistemit ligjor t sheriatit. Si mund t pranohet nj gj e till, kur Kurani i shenjt dhe sunneti duhet tu prgjigjen nevojave t larmishme t ligjit deri n Ditn e Gjykimit dhe ti ofrojn njeriut udhzim t vazhdueshm? Pr m tepr, nuk ka dshmi se Profeti i Shenjt (s.a.a) ka shpallur ndonjher nj ndales t till mbi t shkruarit e hadithit.



1. El-Avzai, duke ofruar edhe nj shpjegim tjetr, shkruan:
Shkenca e haditheve sht nj shkenc fisnike, pr sa koh q transmetohet gojarisht. Nj metod e till gjithmon i mban njerzit t angazhuar pr tia kujtuar njri-tjetrit hadithet. Por sikur t shkruhen, drita e tyre do t venitet dhe hadithet do t bien n duar t pavlefshme.[4]



Sidoqoft, shpjegimet e el-Avzaiut nuk jan nj prgjigje pr nevojn e regjistrimit n form t shkruar t haditheve, paka se transmetimi gojor sht i dobishm n disa aspekte, si pr shembull n kujtimin e vazhdueshm t njerzve lidhur me prmbajtjen e haditheve. Nj metod e till do t bhej shkak q haditheve tu shtohej e tu hiqej vazhdimisht ndonj gj, pr shkak t dobsis s kujtess njerzore. N t vrtet, duket se vet el-Avzai e ka shpikur kt shpjegim dhe sht tejet e dyshimt nse vrtet e kan pasur parasysh ata q e ndaluan shkrimin e haditheve.



1. Ibn Abd el-Birri, duke ofruar nj shpjegim t ngjashm me t msiprmin, shkruan: T shkruarit e haditheve u ndalua, q individt t mos mbshteteshin vetm n at q e kishin shkruar dhe ta pengonin t msuarit e tyre prmendsh. N kt rast, detyra e t msuarit prmendsh t haditheve do t zhdukej trsisht.[5]



Kjo arsye gjithashtu sht e papranueshme, sepse humbjet q rezultuan nga dshtimi n t shkruarit e haditheve ishin shum m serioze dhe shum m t mdha sesa dobit e tilla. Civilizimi dhe vlerat njerzore jan ruajtur nprmjet fjals s shkruar dhe jo nprmjet kujtess, ndonse t msuarit prmendsh i haditheve vazhdon t jet nj praktik shum e vlefshme.



1. Nj tjetr shpjegim q jepet n lidhje me kt sht se sikur hadithet t shnoheshin, njerzit do ta kishin braktisur Kuranin e shenjt pr tia kushtuar gjith vmendjen haditheve.[6]



Edhe ky argument nuk mund t mbrohet, sepse e njjta gj mund t thuhet edhe pr hadithet e prcjella gojarisht karshi Kuranit t shenjt. sht e vrtet se ti kushtohet vmendje e tepruar haditheve sht nj devijim. Njerzit e ndjeshm ndaj shtjeve t tilla mund t paralajmrohen dhe atyre mund tu krkohet nj interesim i barabart edhe pr Kuranin e shenjt. Ndalesa e shkrimit t haditheve, q ka shkaktuar nj dm t pandreqshm n sistemin islam, nuk ishte mnyra e duhur pr ta siguruar kt gj.



1. Autori i veprs Abxhad el-ulum shkruan: Sahabet dhe tabiint nuk patn nevoj ti shkruanin hadithet dhe ligjet pr arsyet vijuese: feja e tyre ishte e pastr dhe ata e kishin bekimin e t qenit afr kohs s Profetit t Shenjt (s.a.a.). Mospajtimet mes tyre mungonin dhe ata e kishin mundsin q ti referoheshin nj personaliteti t besueshm. Por kur u prhap Islami, ata filluan ti shkruanin dhe ti prmblidhnin hadithet, principet e ligjit dhe tefsirin e vargjeve t Kuranit.[7]



Ajo q pohon autori nuk sht arsye pr kundrshtimin e disa shokve t Profetit (s.a.a.) ndaj t shkruarit t haditheve. sht vetm nj shpjegim q mund t jet i vlefshm ose jo n kontekstin e shkrimit t haditheve.


Prhapja masive e Islamit filloi n njzet ose, e shumta, pesdhjet vjett e para pas vdekjes s Profetit (s.a.a), ndrsa t shkruarit dhe prmbledhja e haditheve u vonua deri n pjesn e fundit t gjysms s par t shekullit II/VIII. Krahas ktyre dy pikave, dihet shum mir se shpikja e haditheve si t ishin thn nga Profeti (s.a.a) filloi q n t gjall t tij, dhe natyrisht u rrit n munges t shnimit t shkruar t tyre. Ishte detyr e shokve t Profetit (s.a.a.), q u ndan mes veti lidhur me pyetjet ligjore, q ti ndrprisnin mashtrimet n rritje dhe dallimet e mtejme, pikrisht duke i shkruar hadithet.



1. 7. Arsyeja e vrtet pas ndaless s shkrimit t hadithit sht ajo q sht propozuar nga nj dijetar bashkkohor, Sejjid Xhafer Murtada, dhe sht vrtetuar nga dshmit q kemi n dispozicion. Ai thot:



Kan ekzistuar dy sekte mes ifutve, nga t cilt njri besonte n literaturn e shkruar. Tjetri besonte se asgj prve Teuratit nuk duhej t shkruhej. Grupi i dyt sht quajtur kurra (recituesit).


Dada e ka prmendur kt n librin e tij mbi mendimin fetar ifut.


Kab el-Ahbari, nj ifut i konvertuar n Islam, i prkiste ktij sekti t dyt. I pyetur njher nga Umari lidhur me poezin, njra nga gjrat q thot Kabi lidhur me arabt sht se nj grup i pasardhsve t Ismailit e ruajti Inxhilin vetm n zemr dhe foli me urtsi... sht m se e mundur q kalifi ta kishte marr kt mendim (pra q t mos shkruhej asgj prve Kuranit t Shenjt) nga Kab el-Ahbari. Umari kishte marrdhnie t ngushta me Kab el-Ahbarin dhe i respektonte mendimet e tij.


Ndalesa e shkrimit t haditheve sht prshtatur edhe me politikat e tija shtetrore. Nprmjet ksaj, ai mund ta ndalonte kriticizmin dhe ta forconte edhe m shum fuqin e tij. Nj hap i till do t rezultonte n zhdukjen e nj pjese t haditheve q ndrlidheshin me pretendimet dhe meritat e kundrshtarve dhe q do ta prforconin pozitn e tyre.[8]


Autori, si tregon deklarata e tij, e konsideron t mundur se, pas ndaless s shkrimit t haditheve fshihen nj numr arsyesh. M e rndsishmja ishte ndikimi i pikpamjeve t njerzve t librit (ar. Ehl el-Kitab) tek Kalifi i Dyt, t cilit, me sa duket, q nga koha kur ishte konvertuar, i plqente ti lexonte librat e tyre.


Transmetimet e Urvah ibn el-Zubejrit e vrtetojn kt ndikim. Sipas ktij transmetimi,kalifi n fillim kishte pr qllim q ta prmblidhte gjith sunnetin e Profetit (s.a.a.), pr far u kshillua edhe me shokt e tjer t Profetit (s.a.a.). Ata e miratuan kt plan, por ai ndryshoi mendje me argumentin se ehl el-kitabi i kishte braktisur shkrimet e shenjta pr hir t librave t tjer q i kishin shkruar, dhe se ai nuk do t lejonte nj gj e ngjashme t ndodhte me Kuranin e Shenjt.[9]


sht tejet e mundur q ky argument i kalifit t jet frymzuar nga Kab el-Ahbari, q i prkiste sektit Kurra, q u prmbajt nga t shkruarit e fardo gjje prve Teuratit. Kabi kishte thurur plane t liga kundr Islamit dhe ndonse kalifi mund t mos ket pasur qllime t ngjashme, ai, fatkeqsisht, asnjher nuk e vrejti ligsin e Kabit.


Argumenti i Umarit kundr shkrimit t haditheve u prsrit edhe nga t tjert. Ebu Burdahu prcjell nga babai i tij, i cili thot: Bijt e Ismailit shkruan libra dhe i braktisn Shkrimet e Shenjta.[10] Hakem ibn Atijjahu prcjell nga Muhammedi (me shum gjasa, Muhammed ibn Sirini) se ai thoshte: sht rrfyer se bijt e Izraelit gabuan duke u mbshtetur n librat q i kishin trashguar nga paraardhsit e tyre prve Teuratit.[11]


Nj tjetr dijetar shkruan:


Nj ndr ndikimet m t mdha q ifutt patn tek muslimant ishte praktika e tyre e tu prmbajturit nga shkrimi i haditheve. N Talmud thuhet:Nuk ke t drejt t shkruash gjra, t cilat i rrfen gojarisht. Nuk sht e pamundur q muslimant t ken qen nxitur nga Kab el-Ahbari n kt drejtim, ndonse themelin e ksaj ndalese e mbshtesin n nj hadith t Profetit (s.a.a.). Nj dshmi pr kt lloj ndikimi sht fjala e kalifit, i cili, pasi i dogji hadithet q i kishte mbledhur, tha: Nuk duhet nj Mishnat si Mishnati i njerzve t Librit.[12]


Kto fjal tregojn nj form ndikimi nga praktika ifute.


Ebu Ubejdi, n veprn Gharib el-Hadith, shkruan:


E pyeta rreth fjals Mishna nj dijetar q e kishte studiuar Teuratin dhe Inxhilin. Ai tha: Rabint dhe dijetart e bijve t Izraelit shkruan libra t caktuar pas Muss, krahas Shkrimeve t Shenjta. Kto i quajtn Mishnah.


sht e qart se kalifit i kishin plqyer praktikat e grupeve ifute, t kampit kundrshtar me kurran, t cilt kishin prpiluar nj Mishnah. Ebu Ubejdi m tutje thot: Pas sqarimit t msiprm, un e kuptova domethnien e ktij transmetimi. Kjo ishte arsyeja pse Abdullah ibn Amr ibn el-Asi nuk donte t merrte asgj nga Ehl el-Kitabi, ndonse ai posedonte disa libra t cilat i kishte siguruar prgjat ekspedits s Jermukut (nga sinagogat ifute).


Ai shton: sht e sigurt se ndalesa (mbi shkrimin dhe prcjelljen e haditheve) nuk buron nga hadithet dhe sunneti i Profetit (s.a.a). T kishte qen kshtu, si do t ishte e mundur q shumica e shokve t tij t prcillnin hadithe?[13]


Kjo tregon se Kalifi i Dyt e ndaloi shkrimin e haditheve dhe t sunnetit t Profetit (s.a.a.), sepse konsideronte se shkrimi i tyre do t ishte dika e ngjashme me shkrimet e dijetarve ifut. Kshtu, n vend q ta pengonte prhapjen e ideve ifute, ai e pengoi prhapjen e haditheve, gj q mund t onte drejt shkatrrimit t sunnetit t Profetit (s.a.a). sht e nevojshme t shtohet se Abdullah ibn Amri ishte njri nga prhapsit e gjrave q njihen si israilijjat, pra ide me zanafill judaike, dhe nuk ishte aspak antipatik ndaj tyre. Pr shkak t njohurive t thella t Teuratit, q i posedonte, njerzit i krkonin atij tua prshkruante cilsit e t Drguarit t Zotit (s.a.a.).[14]


Pr t prmbledhur, mund t thuhet se, n prgjithsi, hadithet nuk u shnuan me shkrim deri n fund t shekullit I/VII, ndonse disa nga shokt e Profetit (s.a.a.) paraplqyen ti shkruanin hadithet dhe madje disa prej tyre kishin n zotrim rrasa mbi t cilat kishin shkruar hadithe. Shnime t rregullta t haditheve n form t shkruar nisn t shfaqeshin n fillim t shekullit II/VIII, por prmbledhja serioze e tyre filloi kah fundi i shekullit II/VIII dhe m shum n shekullin III/IX. T gjith gjasht sahiht datojn nga shekulli III/IX. Ndonse sht e mundur q disa nga prmbledhsit t ken pasur n zotrim shnime t rregullta t haditheve, sht e qart se shumica e haditheve t tyre buronte nga rrfimet gojore.


Ekzistenca e disa veprave shum t shkurta, q nuk mund t krahasohen me asnj nga prmbledhjet e mdha t haditheve q i kemi sot, e mbshtet iden se ka pak dshmi pr fenomenin e shnimit t shkruar t haditheve n shekullin II/VIII. Si prfundim, hadithet nuk u regjistruan n form t shkruar pr nj periudh shum t gjat dhe m shum u prcolln gojarisht tek gjeneratat e mvonshme muslimane.[15]


Pasojat e mosruajtjes s haditheve n form t shkruar


Mungesa e shnimeve t shkruara gjat prcjelljes s haditheve solli shum pasoja t dmshme. N vijim do t shqyrtohen disa prej tyre.





1. Humbja e shum haditheve


Humbja e shum haditheve ishte nj rezultat natyrshm i mosdokumentimit t hadithit n mnyr t duhur. Ndonse t msuarit prmendsh rezultoi n ruajtjen e nj numri t madh t haditheve, gjithashtu rezultoi edhe n humbjen e shum prej tyre, sepse kujtesa sht nj mjet i paprsosur pr ta ruajtur diturin. Rrfyesit e haditheve (ar. muhaddithun) pranojn se humbjet e tilla jan dshmia m e mir e aspekteve negative t mosruajtjes s haditheve n form t shkruar.


Ibn Kulabahu thot: Librat dhe t shkruarit jan m mir pr ne sesa kujtesa e dobt dhe harresa.[16] Jahja ibn Saidi shkruan: Gjeta dijetar q nuk paraplqenin ti shkruanin hadithet. Sikur ti kishin ruajtur hadithet n form t shkruar, tani do t kishim n dispozicion nj dituri t madhe (ilm) nga Said ibn Musajjabi.[17] Jahjai ktu pendohet pr humbjen e haditheve t rrfyera nga Saidi dhe pr humbjen e pikpamjeve t tij.


Urvah ibn el-Zubejri shkruan: Shkrova nj numr t madh hadithesh dhe m von i zhduka.. Do t doja t mos i kisha shkatrruar, edhe sikur ta dija se pr kt gj do ta bja kurban gjith pasurin dhe fmijt e mi.[18]


Hisham ibn Urvahu rrfen: Babai im i dogji librat q i posedonte gjat ndodhis s Harra-s, kur u sulmua dhe u plakit Medineja vitet 63/283 (nga ushtria siriane e Jezidit). M von, ai m tha: Ti ruaja ato do t kishte qen pr mua m mir se pronat dhe fmijt q kam.[19] Jahja ibn Saidi ka thn dika t ngjashme.[20] Kto deklarata tregojn se sa shum jan penduar njerzit pr mosdokumentimin e duhur t haditheve.


Muammari thot: I prcolla disa hadithe Jahja ibn Kethirit. Ai m krkoi tia shkruaja pr t. Ne jemi kundr shkrimit t dituris, i thash. Ai m tha: Shkruaj, sepse po nuk shkrove, nuk ka dyshim se do ti humbsh.[21]


El-Mensuri thot: Do t kisha dashur ti kisha shkruar hadithet... Sa mbaj mend, aq edhe kam harruar. Ah, sikur ti kisha shkruar! Tani e mbaj mend vetm gjysmn e asaj q kam dgjuar.[22]


Ibn Rushdi shkruan: Sikur dijetart t mos e kishin ruajtur diturin me shkrim dhe sikur t mos e kishin dalluar t besueshmen nga m pak e besueshmja, e gjith dituria do t kishte humbur dhe nuk do t kishte mbetur asnj gjurm prej fes (ar. din). I shprbleft Zoti me shprblimet m t mira![23] Fillimi i t shkruarit t haditheve, pavarsisht voness fatkeqe, ishte nj zhvillim i mirseardhur, paka se e ndoqi traditn e prcjelljes gojore t haditheve, me t ciln u prcolln edhe hadithet e besueshme edhe t tjerat.


Rashid Rida shkruan: Jemi t sigurt se kemi harruar dhe humbur nj numr t madh t haditheve t Profetit (s.a.a.). Dijetart nuk e kan shkruar at q e kan dgjuar. Por ajo q sht humbur nuk u prkiste shpjegimeve t Kuranit e as nuk ishte e ndrlidhur me shtjet fetare.[24]


Pasi u pranua e vrteta se jan humbur hadithe, rndsia e ksaj humbjeje mund t nnvlersohej me supozimin e thjesht se hadithet e humbura nuk kishin t bnin fare me shpjegimet e Kuranit ose me temat fetare. Nj pikpamje e till sht e papranueshme. Si sht e mundur q ajo q sht hadith, pra nj form e sunnetit t Profetit (s.a.a), t mos jet pjes e fes? Deklarata e tij e pohon faktin se disa grupe muslimane nuk i posedojn t gjith msimet e Profetit (s.a.a), ashtu si jan prcjell n traditn e Ehl-i Bejtit (a.s).


Ibn Abd el-Birri shkruan: Sot askush nuk sht kundr shkrimit t haditheve. Sikur askush t mos i kishte shkruar hadithet, nj pjes e madhe e dituris do t humbej.[25]


Umar ibn Abd el-Azizi ka thn: Kur u largova nga Medineja., isha njeriu m i ditur, por kur arrita n Siri, i harrova ato q dija.[26]


Jezid ibn Haruni ka thn: I kam msuar prmendsh tre mij hadithe nga Jahja ibn Saidi, por e kam harruar gjysmn e tyre pr shkak t nj smundjeje.[27]


Ibn Rahivajhu shkruan: I dija prmendsh shtatdhjet mij hadithe dhe m kujtoheshin gjithsej njqind mij prej tyre. fardo q dgjoja, arrija ta ta mbaja mend. Por pas nj kohe i harrova.[28]


El-Shabiu ka thn: Deri tani nuk kam shkruar as edhe nj faqe, dhe askush nuk ma ka prcjell nj hadith e t mos e kem msuar prmendsh, aq sa nuk m plqente kur ma prsrisnin dy her. Por kam harruar aq shum dituri, sa do ti mjaftonte nj njeriu pr tu br dijetar.[29]





Ishak ibn el-Mensuri shkruan:


E pyeta Ahmed ibn Hanbelin se kujt nuk i plqente t shkruarit e dituris. Ai tha se disa e urrenin kt gj, ndrsa disa t tjer kshillonin pr ta br. Un theksova se sikur t mos shkruhej dituria, do t kishte humbur... Ai u pajtua, duke thn: Po t mos shkruhej dituria, sot nuk do t kishim dituri. [30]


Ahmed ibn Hanbeli ka thn: Disa njerz na kan prcjellur hadithe nga mendja dhe disa nga librat e tyre. Hadithet e atyre q prcillnin nga librat ishte m i sakt.[31] Vet Ahmedi kurr nuk prcillte nj hadith ndryshe, vese prej nj libri.[32]


Ibn Salahu shkruan: Po t mos shkruheshin hadithet, edhe gjith dituria e mvonshme do t zhdukej.[33]


Kto deklarata jan dshmi e mjaftueshme pr humbjen e madhe t haditheve.


2. Prhapja e gnjeshtrave


Nj tjetr pasoj e lig e mosruajtjes s duhur me shkrim t haditheve sht prhapja e haditheve t falsifikuara. Ishte e pamundur q hadithet e prcjella gojarisht t ruheshin n nj form t prpikt e t qndrueshme. N fillim, si sht e mirnjohur, nuk i kushtohej tepr vmendje zinxhirit t transmetimit t nj hadithi (ar. sened) kryesisht pr shkak t atmosfers s prgjithshme t mirbesimit q mbizotronte. Dijetart e tanishm t haditheve, pr tu shptuar pasojave negative q nnkuptohen me kt pohim, thon se hadithe t falsifikuara nuk kan ekzistuar gjat periudhs s shokve t Profetit (s.a.a.). Por hulumtimet m t fundit kan vrtetuar se disa individ, si Ebu Hurejreja, kan shpikur nj numr t madh hadithesh.[34]


Nuk ka dyshim se n periudhat e mvonshme iu kushtua nj rndsi e madhe ndarjes s haditheve t besueshme nga ato q nuk ishin t tilla, por kjo ndodhi n nj periudh kur nj numr i konsiderueshm grupesh, me ngjyrime politike dhe ideologjike, ishin shfaqur tashm n shoqrin muslimane. Ishte, pra, nj periudh kur edhe vet kriteri i asaj se far sht e besueshme (ar. thikah) mund t interpretohej n mnyra t ndryshme. N rrethana t tilla, sht e qart se deri n far mase sht i mundur vlersimi i sakt i haditheve dhe far shkatrrimi mund t psonte sistemi.


Duke shkruar mbi kt tem, Ebu Rijjahu thot: Kur hadithet e Profetit (s.a.a.) u lan pa u dokumentuar si duhet, sahabet nuk ndrmorn ndonj gj n kt drejtim. Kshtu u hap dera e transmetimit, si pr t devotshmit, ashtu edhe pr t devijuarit. T devijuarit do t rrfenin fardo q kishin dshir, pa pasur frik nga askush.[35]


Nj tjetr autor shkruan: Nj nga shkaqet e shfaqjes s falsifikimit t haditheve sht fakti se hadithet nuk ishin shkruar dhe shokt e Profetit (s.a.a.) ishin mjaftuar me t msuarit prmendsh dhe me rrfimin gojor t haditheve.[36]


Ebul-Abbas el-Hanbeliu (v.716/1316), lidhur me kt, shkruan: Nj nga shkaqet e mospajtimi n mendimet mes ulemas jan hadithet dhe tekstet kundrthnse. Disa mendojn se kalifi Umar ibn el-Khattab ishte prgjegjs pr kt. Shokt e Profetit (s.a.a.) i krkuan leje pr ti shkruar hadithet, por ai e pengoi kt gj. Kjo ndodhi edhe prkundr faktit se e dinte se Profeti (s.a.a), me rastin e haxhxhit t fundit, i kishte urdhruar Ebu Shatit q ta shkruante fjalimin e tij dhe kishte thn:Ruajeni diturin duke e shkruar!


Sikur do shok i Profetit (s.a.a.) ta kishte shkruar at q dgjonte nga Profeti (s.a.a), sunnetido t ishte shnuar me nj zinxhir transmetimi, q ndoshta do t kishte vetm nj hallk (pra nj transmetues t vetm)[37] ndrmjet Profetit (s.a.a) dhe (gjeneratave t ardhshmet t) ummetit.


sht interesante t theksohet se Ebul-Abbasi, vetm pr shkak t ktij mendimi, u akuzua me rafd (shkputje nga ummeti) dhe me t qenit shii (ar. teshejju).


Ebu Rijjahu, n nj pohim tjetr, ku duket sikur e mohon besimin se ishte Profeti (s.a.a) q e imponoi ndalesn e t shkruarit t haditheve, thot: A do t ishte e drejt t mendonim se Profeti (s.a.a) do t mund ta shprfillte gjysmn e asaj q i ishte shpallur?


Si mund ta linte ai krejt t pambrojtur n mendjet e njerzve, prej t cilve njri do ta mbante mend, tjetri do ta harronte dhe nj tjetr akoma do ti shtonte ndonj gj asaj q dgjonte? Ku mbeti ai kujdes, q shokt e Profetit (s.a.a.) e kishin ushtruar n nj rast t ngjashm lidhur me Kuranin e Shenjt? Pse ata nuk i shkruan hadithet, si e shkruan Kuranin e Shenjt? Shprfillja e tyre e la gjysmn e shpalljes t padokumentuar si duhet, dhe t gjith ata mbajn prgjegjsi pr kt. [38]


Ibrahim ibn Sadi sht mjaft i drejtprdrejt kur bhet fjal pr dokumentimin e haditheve. Ai thot: Dokumentimi i haditheve filloi kur hadithet e gnjeshtrta dhe t falsifikuara ishin prhapur dukshm. Po t mos ishin hadithet q na erdhn nga lindja, mbase nuk do t kishim shkruar as edhe nj hadith e as q do t kishim lejuar t shkruheshin.[39]


Nj thnie e ngjashme i njihet edhe Ibn Shihab el-Zuhriut. Megjithat, hadithet u regjistruan n form t shkruar ather kur ishte shum von tashm. Se sa von ishte mund t kuptohet nga e fakti se transmetimet e prmbledhura te Sahih el-Bukhariu (7397 transmetime) u przgjodhn nga shtat qind mij transmetime, ndrsa vet Ebu Hanifeja do ti pranonte si t besueshme vetm 150 hadithe nga nj milion.


3. Prcjellja vetm e kuptimit


Nj nga pasojat e mosdokumentimit t haditheve ishte se, prgjithsisht, trajta e prpikt e haditheve harrohej dhe prcjellja mbshtetej mbi kuptimin, gj q u b nj praktik e zakonshme. sht e natyrshme q nj njeri q e ka dgjuar nj hadith para njzet vjetve ta mbaj mend vetm kuptimin e tij. Shtojcat dhe heqjet jan shum t shpeshta n raste t tilla. Sikur ti ishte prkushtuar aq kujdes shkrimit t haditheve q n fillim, mundsia e nj rreziku t till do t ishte n nj shkalle shum m t ult.


Imran ibn el-Husejni ka thn: Pr Zotin, po t doja, do t mund t prcillja hadithe nga Profeti (s.a.a.) dy dit me radh, por ajo q m pengoi ishte kur pash se njerzit q i dgjonin hadithet prej meje, i rrfenin n nj form krejt tjetr. Pata frik q edhe un t mos i rrfeja hadithet n t njjtn mnyr t gabuar, njsoj si bnin ata, ndonse jo qllimisht.[40]


Sufjani ka thn:


Nga Bara ibn Azibi, me nj zinxhir t besueshm transmetimi, e dgjova hadithin n vijim: E kam par Profetin (s.a.a) duke i ngritur t dy duart kur e niste namazin. Kur shkova n Kufe, vzhgova se rrfyesi i haditheve, Ibn Ebi Lejlaja, ia shtoi hadithit t msiprm shprehjen: Pastaj nuk e prsriste. M duket se kujtesa e tij kishte qen m e mir n Mekke. M pas m treguan se kujtesa e tij kishte psuar ndryshime (ishte dobsuar).[41]


Ibn el-Xhevziu, n raportin biografik t transmetuesve, transmetimet e t cilve prmbajn gabime, shkruan: Lloji i par jan ata t cilt, nn ndikimin e asketizmit, gradualisht e shprfilln msimin prmendsh dhe klasifikimin e haditheve. Prve ksaj, ishin edhe ata q, n nj mnyr t gabuar, e prcillnin hadithin nga mendja pasi i kishin humbur, djegur ose groposur librat. Kta njerz ndonjher e rrfenin nj hadith mursal si t ishte marfu, nj hadith mavkuf si musned, dhe ndonjher e ngatrronin nj hadith me nj tjetr.[42]


Mosmarrveshjet mes muslimanve


Nj tjetr pasoj e mosdokumentimit t haditheve n form t shkruar ishin dallimet dhe mosmarrveshjet lidhur me mendimin ligjor mes muslimanve, deri n at mas sa verdiktet ligjore (ar. fetva) dhe besimet e ndryshme, t bazuara mbi ndarjen e haditheve, u bn nj karakteristik mbizotruese e komunitetit musliman. Si pasoj e pushtimeve t hershme, Islami u prhap n zona t reja.


Sahabet dhe tabiint, t cilt u shprndan n drejtime t ndryshme, e morn me vete vetm at pjes t haditheve t Profetit (s.a.a), t ciln e kishin dgjuar vet prej tij ose prej shokve t tij. Nga Medineja, disa prej tyre shkuan n Mekke e n Jemen, disa n Siri dhe Palestin, ndrsa disa n qytete t Irakut, si Kufeja dhe Basra.


Si rezultat i ksaj shprndarjeje, secili prej tyre e prshtati nj qasje ligjore q ishte n pajtim me hadithet q i dinte vet. Duke mos i ditur hadithet q i dinin t tjert, secili prej tyre ndoqi fetva t ndryshme dhe kundrthnse. Kur nj mosmarrveshje e till u b publike n periudhn e tabiinve, ata filluan t udhtonin npr qytete t ndryshme, dhe kjo sht mnyra si u institucionalizua udhtimi n krkim t haditheve (ar. el-rihleh fi taleb el-hadith). Shumica e ktyre udhtimeve ndodhn gjat shekujve II/VIII dhe III/IX, madje edhe m von.


Shkaku i vrtet pr kt ishte shprndarja e haditheve npr qytete t ndryshme, ndrsa dijetart shtits u prpoqn shum pr t sjell njtrajtshmri dhe njzshmri ndrmjet haditheve t vendeve t ndryshme. Ndonjher zbulohej se nj hadith i vetm ishte rrfyer ndryshe n vende t ndryshme.


Abdullah ibn Mubareku, si prcillet, udhtoi n Jemen, Egjipt, Siri dhe Kufe pr t mbledhur hadithe.[43] Ebu Hatim el-Razi shkruan: Udhtimet e mia t para n krkim t haditheve m morn 7 vjet. Llogarita se distanca q kisha kaluar n kmb ishte rreth nj mij parsang. Un vazhdova n kt rrug dhe do ta lija kur distanca t arrinte nj mij parsang...Shum her kam udhtuar nga Mekkeja n Medin, nga Siria n Egjipt, prej Egjipti n Ramlah e deri n Bejt el-Makdis, ndrsa prej atje deri n Askalan, Taberijje, Damask dhe Hums...[44]


Ibn Musajjabi ka thn: Kam udhtuar dit e nat n krkim t nj hadithi t vetm.[45]Kto tradita udhtimesh ishin aq t prhapura, sa el-Khatibi e prmblodhi nj vepr t plot mbi kt tem, me titullin El-Rihle fi Taleb el-hadith, pra udhtime n krkim t haditheve, dhe Ramhurmuzi i kushtoi ksaj teme nj kapitull t librit t tij El-Muhaddith el-fadil.[46]


Ky udhtim n krkim t haditheve u b aq i rndsishm sa Jahja ibn Muini u detyrua t thoshte: Ka katr lloje njerzish prej t cilve nuk duhet t pritet pjekuri... (nj prej tyre sht) nj njeri q qndron n vendlindje, e shkruan hadithin aty dhe nuk udhton n qytete t tjera n krkim t haditheve.[47]


Probleme t ktilla, q ishin nj pasoj e natyrshme e dshtimit n dokumentimin e duhur t haditheve, nuk ndodhn n rastin e Kuranit. Sikur hadithet e Profetit (s.a.a) t ishin shkruar q n fillim, me bashkpunimin e gjith shokve t Profetit (s.a.a.), t gjitha shkollat e ndryshme ligjore, madje edhe teologjike dhe politike, q u shfaqn m von, nuk do t kishin ekzistuar. Secila nga kto shkolla i ka themelet tek hadithet. Por sa ishin autentike kto hadithe? Deri n far mase ishin t besueshme pr t tjert? Deri n far mase mund t tjert ta pranonin rndsin e tyre n raste kur transmetimi mbshtetej n domethnien e hadithit? Kto ishin pyetje, pr t cilat nuk ekzistonte asnj prgjigje.


Ebu Zuhre shkruan: Kur vdiq Umari dhe shokt e Profetit (s.a.a.) u larguan n qytete t ndryshme, secili prej tyre themeloi nj shkoll ligjore t veten dhe secili prej tyre e ndoqi rrugn e vete. Kur erdhi periudha e tabiinve, secili qytet e kishte shkolln e vete ligjore, pikpamjet e t cilave ishin aq t largta prej tjerave, sa ishin edhe qytetet prej njri-tjetrit.[48]


Kalifi Mensuri njher i propozoi Malik ibn Enesit q ta bnte standarde prmbledhjen e tij t haditheve, me emrin Muvatta. Ai sugjeroi ta kopjonte librin pr do qytet dhe tu urdhronte njerzit ti msonin vetm prmbajtjet e tij dhe t mos i referoheshin asgjje tjetr (si autoritet ligjor). Maliku u prgjigj: O Prijs i Besimtarve! Mos bni nj gj t till! Kta njerz tashm i kan besimet e veta n baz t asaj q e kan dgjuar dhe e kan rrfyer nga hadithet. Lrini rehat njerzit e do qyteti me at q e kan zgjedhur pr vetveten![49]


Prhapja e analogjis (ar. rej)


Nj tjetr pasoj negative e dshtimit n dokumentimit e duhur t haditheve ishte shfaqja dhe mbizotrimi i mpasm i praktiks s analogjis (ar. rej ose kijas) mes dijetarve musliman t fikhut, sepse secili prej tyre kishte qasje vetm te disa hadithe, ndrsa t tjerat ose ishin humbur ose nuk ishin t qasshme. Njerzit u bnin shtypje pr t dhn verdikte ligjore (ar. fetva), por ata nuk kishin n dispozicion sasi t mjaftueshme t haditheve pr kto nevoja. Kshtu, u detyruan ti drejtoheshin analogjis (ar. rej) pr tu dhn prgjigje njerzve. Disa prej tyre e praktikonin analogjin pr shkak t mungess s besimit n hadithe, q ishte nj rezultat i natyrshm i mungess s haditheve t dokumentuara n mnyr t besueshme.


N disa raste, nj vendim ligjor (ar. hukm) mbshtetej n nj hadith t caktuar q ishte n dispozicion, ndrsa diku tjetr vendimi mbshtetej n mendimin analogjik. Fatkeqsisht, pas disa kohsh, gjykimet e bazuara n analogji u morn si autoritet ligjor pr t tjert, q gjithashtu nuk kishin qasje n hadithe t besueshme. Ata plqenin t vepronin sipas analogjis s paraardhsve t tyre, n vend q ti formulonin mendimet e veta analogjike ose t jepnin vet fetva. Mbizotrimi i praktiks s analogjis deri n kt mas n Islamin sunnit ishte si shkak i mungess dhe i pamjaftueshmris s haditheve, gj q erdhi si rrjedhoj e humbjes s nj numri t madh hadithesh t Profetit (s.a.a.).


Ndalimi i prcjelljes s haditheve


M sipr u diskutua se si ishte ndaluar regjistrimi i shkruar i haditheve dhe se far pasojash rezultuan nga kjo gj. Diskutimi lidhet me faktin se, si dshmon historia, njerz t caktuar mes shokve t Profetit (s.a.a.) jan munduar madje ta ndrpresin edhe rrfimin gojor t haditheve. Ata e ndaluan dokumentimin e haditheve me pretekstin e mbrojtjes s Kuranit t Shenjt. Megjithat, ata e ndaluan edhe rrfimin gojor t tij, me pretekstin se vmendja e njerzve duhej t prqendrohej mbi Kuranin. sht e mundur q arsyet politike t ishin motivi q qndronte pas ksaj.


Kurrah ibn Kabi rrfen:


U nism nga Medineja pr n Irak. Umari na shoqroi deri n dalje t qytetit. Ai tha: A e dini pse kam ardhur? Ndoshta ke ardhur q t na thuash lamtumirn, si shok t Profetit (s.a.a) q jemi. u prgjigjm ne. Ai tha: Kam ardhur tju tregoj se duhet ti kushtoni rndsi m t madhe Kuranit dhe t prcillni m pak hadithe nga Profeti (s.a.a.). Tani shkoni, sepse un jam bashkpuntori juaj n kt gj.


Kurrahu, n nj transmetim tjetr, shton: Isha ulur mes disa njerzve q ia kujtonin njri-tjetrit hadithet. Mua mu duk sikur mbaja mend m shum hadithe se ata. Por ndenja i heshtur kur mu kujtua kshilla e Umarit.


Sipas transmetimit t Dhehebiut, ai tha: Kur ata m krkuan tu prcillja hadithe, un u thash se Umari ma kishte ndaluar nj gj t till.[50]


sht prcjell gjithashtu, se kur kalifi e drgoi Ebu Musa el-Eshariun n Irak, i tha: Mos u fol me hadithe. Un jam bashkpuntori yt n kt shtje.[51]


Kta transmetime tregojn se ishte br nj prpjekje pr ta ndalur prhapjen e haditheve t Profetit t Shenjt (s.a.a.), jo vetm n form t shkruar, por edhe n do form dhe mnyr tjetr.


Ibn Asakiri e ka regjistruar shprehjen vijuese t Ibrahim ibn Abd el-Rahmanit:


Pr Zotin, Omeri nuk vdiq pa i mbledhur shokt e Profetit (s.a.a), si Hudhejfe ibn el-Jemeni, Ebul-Derda, Ebu Dherr, Akabah ibn Amir... Ai u tha: far jan kto hadithe q i keni shprndar gjithandej? Ata than: A na ndalon t prcjellim hadithe?[52]


Sipas nj transmetimi t shnuar nga Taberaniu, Ibrahim ibn Abd el-Rahmani thoshte:Umari i mblodhi Abdullah ibn Mesudin, Ibn Mesud el-Ensariun dhe Ebul-Derdan, t cilve u tha: far jan kto hadithe t Profetit (s.a.a) q ju i rrfeni kaq hapur? Pastaj ai ua ndaloi largimin nga Medineja, deri n vdekjen e tij.[53]


sht e qart se kta individ ishin n mesin e shokve m t mirnjohur t Profetit (s.a.a.). Ehl-i sunneti nuk ka dyshime rreth sinqeritetit t njerzve si Hudhejfeja, Ebu Dardaja dhe Ibn Mesudi. Vet Umari, madje, e monte aq shum Ibn Mesudin, sa kur e drgoi n Irak, n letrn e drguar popullit t Irakut, shkroi: Un e kam paraplqyer mirqenien tuaj karshi times duke jua drguar Ibn Mesudin.[54]


Ibn Hazmi e ka vrejtur seriozitetin e akuzave kundr kalifit, por, duke mos guxuar ta kritikonte veprimin e tij (si njri nga Kalift e Drejtudhzuar), ai hedh dyshim mbi vrtetsin e transmetimit dhe thot: Ky hadith sht mursel dhe i dyshimt, pr shkak t pranis s Shubes n zinxhirin e transmetuesve, ndaj nuk mund ta citojm si dshmi. Por e dim se hadithi sht prcjellur edhe nprmjet zinxhirsh t tjer transmetimi. Pr m tepr, Ibn Hajthami, n Mexhma el-Zavaid, v.1, fq.147, pasi e vlerson kt hadith si sahih,shkruan: Kjo deklarat e Umarit sht autentike (ar. sahih) dhe sht prcjell nga shum zinxhir transmetimi.


Ibn Hazmi, teksa e shqyrton kt hadith, thot: sht e qart se ky transmetim nuk sht i vrtet. Nse e pranojm si t till, ather duhet ta konsiderojm folsin e prmendur si t dal nga Islami, sepse prpjekja e tij ishte prqendruar n fshehjen dhe mohimin e haditheve t t Drguarit t Allahut (s.a.a).[55]


Autori i El-Sunne kabl el-Teduin shkruan: Arsyetimi se ngujimi i sahabeve (n Medin) ishte si shkak i prcjelljes s shum haditheve, nuk sht i vrtet, sepse edhe Ebu Hurejre ishte nga njerzit e till dhe nuk u burgos (nga Umari).[56]


Deklarata e msiprme nuk sht e vrtet, sepse vet Ebu Hurejre ishte nj prej atyre, t cilve Umari ua ndaloi prcjelljen e haditheve t Profetit. Ebu Hurajre e pranoi fjaln e Umarit dhe rrfeu m pak hadithe pr sa koh q ishte gjall Umari.


FUND


[1] Xhami bajan el-ilm II, 82, Fath el-Bari, Mukaddimah, f.4, Takjid el-ilm, 57, Tarikh el-Fikh el-Islam, 88.
[2] Adva ala el-Sunnet el-Muhammedijjah, 51.
[3] Po aty. 51.
[4] Po aty.
[5] Xhami bajan el-ilm, I, 81.
[6] Po aty I, 82.
[7] Takjid el-ilm, 57.
[8] Abjad el-ulum, 110.
[9] El-Sahih min Sirat el-Nebu el-azam (S, I, 27, fusnot).
[10] Takjid el-ilm, 51; Xhami bajan el-ilm, I, 64; Kanz el-ummal, V, 239
[11] Sunan el-Darimi, I, 124; Takjid el-ilm, 56; gjithashtu shih Takjid el-ilm, 57, Tadhkirat el-Huffaz, I, 296.
[12] Takjid el-ilm, 61; Xhami bajan el-ilm, I, 65; Husn el-Tanbih, 92
[13] Shih Buhuth Maa Ehl el-Sunnah va el-Salafijjah, 97; pr deklaratn nga Talmudi, shih el-Tafkir el-Dini ind el-Jahud, f.79, nga Talmud Hittin, 60 Bab Tamura, Bab 14; Kasim ibn Muhammed ibn Abi Bakr thot: Numri i hadithe u rrit gjat sundimit t Omerit. Ai urdhroi ata ti silleshin atij dhe i dogji ata, duke thn: Nuk na duhet Mishnat si Mishnati i Ehl el-Kitabit. Shih el-Tabakat el-Kubra, V, 188.
[14] Gharib el-Hadith, IV, 282
[15] Adab el-Mufrad, 69
[16] Ndonse disa prej prmbledhsve e kan filluar punn e tyre t prmbledhjeve gjat shekullit t 2t/8, datat e vdekjeve t tyre n prgjithsi ndodhin n shekullin e 3t /9
[17] Takjid el-ilm, 103
[18] El-Tabakat el-Kubra, V, 141. Xhamibajan el-ilm, I, 81
[19] Takjid el-ilm, 60; Xhamibajan el-ilm, I, 75
[20] El-Tabakat el-Kubra, V, 179; Musannaf Abd el-Razzak, XI, 425; Xhamibajan el-ilm, I, 90.
[21] Xhamibajan el-ilm, I, 84
[22] Musannaf Abd el-Razzak, XI, 259, el-Kifajah fiilm el-Rivajah, 106
[23] Takjid el-ilm, 60, el-Muhaddith el-Fadil nga el-Ramhurmuzi
[24] El-Taratib el-idarijjah, II, 249
[25] Tafsir el-Manar, IV, 288
[26] Xhamibajan el-ilm, I, 84
[27] Tadhkirat el-Huffaz, 1, 84
[28] Po aty, I, 339
[29] Tabakat el-Fukaha, 78
[30] Tadhkirat el-Huffaz, 1, 84
[31]Xhamibajan el-ilm, I, 91
[32] Takjid el-ilm, 115
[33] El-imla va el-istimla 47
[34] Tadrib el-Ravi, II, 65
[35] Shih Ebu Hurajrah nga Sajjid Sharaf el-Din dhe Shajkh el-Mudira nga Ebu Rijjah
[36] Adva ala el-Sunnah el-Muhamedijjeh, 268
[37] Tarikh el-Fikh el-Islami, 68
[38] El-Imam el-Sadik va el-Madhahib el-arbaah, I, 260
[39] Adva ala el-Sunnah el-Muhammedijjeh, 52, 53
[40] El-Marifah va el-Tarikh, II, 762
[41] Tauil Makhtalaf el-Hadith, 40; el-Mavduat, I, 93; Tarikh el-Madhahib el-Fikhijjah, 20
[42] El-Xharh va el-Tadil nga Ebu Hatim el-Razi, I, 43, 44
[43] El-Mavduat, I, 35, 36; Tarikh ibn Asakir, II, 10
[44] El-Xharh va el-Tadil, I, 263
[45] Po aty, I, 359, 360
[46] El-Tabakat el-Kubra, V, 120; Tadhkirat el-Huffaz, I, 56; el-Rihlah fi Talab el-Hadith, I, 27
[47] El-Muhaddith el-Fadil, 230
[48] El-Rihlah fi Talab el-Hadith, 89; shih Fath el-Bari, I, 158, 169; Xhamibajan el-ilm I, 111, 113, el-Muxhrahun, I, 57; Tadhkirat el-Huffaz, I, 108; el-Muhaddith el-Fadil, 215, 223
[49] Kashf el-Zunnun, II, 1908
[50] Sunan el-Darimi, 79; Hajat el-Sahabah, III, 257, 258, Xhamibajan el-ilm, II, 120; el-Tabakat el-Kubra, VI, 7, Mustadrak el-Hakim, I, 152, (el-Hakimi thot: Nga pikpamja e sanadit ky hadith sht plotsisht Sahih); Tadhkirat el-Huffaz, I, 7; Tarikh el-Fikh el Islam, 41
[51] El-Bidajah va el-Nihajah; VIII, 107; autori thot: Ky hadith i Omerit sht i mirnjohur.
[52] Hajat el-Sahabah, III, 272; Kanz el-ummal, V, 239.
[53] Hajat el-Sahabah, nga Maxhma el-Zavaid, I, 149; el-Tabakat el-Kubra, V, 239; Tadhkirat el-Huffaz, I, 7; el-Mavduat, I, 94; el-Muhaddith el-Fadil, 133.
[54] Tadhkirat el-Huffaz, I, 14.
[55] El-Ahkam, II, 139, nga el-Sunnah kabl el-Teduin, 108
[56] El-Sunnah kan el-Teduin, 108