Emri:  faqja.jpg

Shikime: 8

Madhsia:  62.0 KB

Parathnie


Ky punim sht rreth asaj q njihet si teduin el- hadith, pra prmbledhja e haditheve. Shprehja teduin el- hadith sht mjaft e qart pr lexuesit musliman, por jo edhe aq pr lexuesit jomusliman. Pr t dhn nj ide t prgjithshme pr kt shtje, lexuesit duhet t ken parasysh se n sistemin islam t besimeve, sjelljeve dhe ligjeve ekzistojn dy burime kryesore, t cilt i prmbajn t gjith tekstet e ligjeve dhe t principeve t besimit islam. Njri sht Kurani i Shenjt, ndrsa tjetri sunneti, i cili prbhet nga thniet, veprat dhe nga miratimet e Profetit (s.a.a.). Fjala arabe hadith, e cila sipas fjalorit do t thot transmetim, thnie ose pohim, n literaturn islame shpesh prdoret pr t nnkuptuar fjaln sunnet, e cila, fjal pr fjal, do t thot tradit, zakon ose "doke.
Qofshin jurist musliman (arab. fikh), qofshin teolog, t gjith pajtohen se Kurani q sht i disponueshm sot sht saktsisht ai q i sht shpallur Profetit Muhammed (s.a.a.) nprmjet kryengjllit Xhibril. Sidoqoft, domethnia e shum vargjeve t Kuranit nuk sht krejtsisht e qart. Kjo mund t jet ngase ata flasin pr realitete t caktuara q ende nuk dihen nga njerzit, si sht vargu n vijim:


O xhinn dhe njerz, n mund ti prshkoni kufijt e qiejve e t toks toks, bjeni. Por skeni pr ta br pa nj fuqi nga Zoti. (Kuran, 55:33)


Ky varg flet qartsisht pr udhtimet hapsinore. Para mijra vjetve, njerzit nuk e kishin t njjtn ide pr udhtimet hapsinore si e kan njerzit sot.
Prkundr Kuranit, n rastin e haditheve, dijetart nuk kan probleme me paqartsit e kuptimeve t thnieve dhe t pohimeve t Profetit t shenjt (s.a.a). Problemi m i madh n rastin e haditheve sht detyra e vshtir t vrtetohet nse nj pohim i caktuar sht vrtet thnie e Profetit (s.a.a.) ose jo.


Punimi vijues merret me disa nga shtjet q ndrlidhen me t shkruarit dhe dokumentimin e haditheve dhe i trajton shtjet gjersisht e n mnyr diturore. N t vrtet, n literaturn islame, pr njerzit q jan t interesuar t fitojn m tepr njohuri rreth haditheve, ekziston nj vllim i pasur tekstesh.



Dokumentimi dhe regjistrimi i haditheve n form t shkruar


Rndsia dhe vlera e haditheve n interpretimin e Kuranit dhe roli i tyre i jashtzakonshm n jurispudencn islame (ar. fikh) e n sfern e moralit sht aq vendimtar, sa nuk ka nevoj t theksohet ndarazi. T gjitha shkollat e jurispudencs islame (ar. fikh) pajtohen se sistemi islam do t konsiderohej jo i plot pa hadithet, ndonse sot ekzistojn disa musliman n Egjipt, t cilt nuk i konsiderojn hadithet shum t dobishme.


Prve ksaj, vet Profeti i shenjt (s.a.a.) dhe Kurani, para se t gjithash, e kan trhequr vmendjen e njerzve drejt rndsis s haditheve n sistemin islam.[1]


shtja pr tu diskutuar ktu sht pyetja se si n fillimet e tij, trsia e haditheve t disponueshme sht dokumentuar dhe regjistruar n form t shkruar. Me fjal t tjera, si dhe kur jan dokumentuar dhe shkruar thniet, veprat dhe pohimet e Profetit t Shenjt (s.a.a). A u regjistruan n form t shkruar menjher pasi u shprehn nga Profeti (s.a.a.) ose jo? Kjo shtje mund t ket pasoja serioze n pyetjen e autenticitetit t haditheve dhe t sunnetit n trsi.


Kur bhet fjal pr Kuranin, sht e qart se menjher pas shpalljes s secilit varg dhe kapitull, pa u vonuar dhe me shum kujdes, ai u dokumentua n form t shkruar.


Kjo, megjithat, nuk ndodhi me hadithet. Ishte si pasoj e ndikimit t drejtprdrejt t haditheve n shtjet shoqrore dhe politike q bri grupe t ndryshme t muslimanve t shfaqnin ndjeshmri t caktuara ndaj tij. Kjo ishte arsyeja prse, pavarsisht urdhrave t Profetit t Shenjt (s.a.a.) pr ti prhapur dhe ruajtur hadithet n form t shkruar, dokumentimi i haditheve u shty shum gjat. Kjo krijoi probleme t mdha pr gjeneratat e ardhshme t muslimanve n detyrn e vrtetimit t autenticitetit t haditheve dhe e ndrlikoi edhe m shum kt detyr.


N kt punim, sht e rndsishme t shqyrtojm se si secila nga dy shkollat kryesore t Islamit, pra ajo shiite dhe ajo sunnite, e kan trajtuar kt shtje dhe si secila ka gjetur zgjidhje pr nevojn e vrtetimit t autenticitetit t secils pjes t sunnetit.


Si dshmon historia, muslimant shiit q nga vet fillimi ishin shum t vetdijshm pr nevojn urgjente t regjistrimit t kujdesshm t t gjitha pjesve t sunnetit t Profetit t Shenjt (s.a.a.). Prve ksaj, imamt e dlir (arab. masumin) kan jetuar mes njerzve deri n mesin e shekullit t tret pas Hixhrit. Fal prparsive t tilla n favor t tyre, muslimant shiite nuk u prballn me ndonj dobsi dhe problem n kt drejtim.


N vijim, s pari do t shqyrtohet dshmia n shrbim t prparsive t tilla n detyrn e ruajtjes s sunnetit n mnyr t sigurt tek muslimant shiit. Rasti i muslimanve sunnit n lidhje me detyrn e ruajtjes s sunnetit do t marr nj pjes m t madhe t punimit, pr shkak t ndrlikimeve t caktuara q kan pasur ndikim mes tyre. Si do t shihet m von, n rastin e muslimanve sunnit, hadithet nuk kan qen t regjistruara n form t shkruar pr m shum se dy shekuj. Ata do ti ruanin hadithet n kujtesn e tyre.


Punimi n vijim mund t ndihmoj n vlersimin e fuqis s burimeve t fikhut t secils shkoll ligjore nga aspekti i autenticitetit dhe, mes tjerash, t siguroj informata rreth historis s haditheve n sistemin islam.


Ky punim sht i hapur pr komente nga dijetart e ligjit dhe t doktrins islame.





Imamt shiit, regjistrimi i haditheve n form t shkruar dhe transmetimi i tyre


N kt kapitull t shkurtr do t shqyrtohet pozita e muslimanve shiit n shtjen e regjistrimit t haditheve n form t shkruar. Dshmit nga historia do t tregojn se mes qndrimeve t gabuara t udhheqsve t tjer musliman kundrejt haditheve, imamt shiit kan kmbngulur gjithmon n regjistrimin e shkruar t haditheve, pr hir t ruajtjes s tyre t sigurt karshi falsifikimeve dhe gnjeshtrave.


N ann tjetr, madje deri n pjest e para t shekullit t tret, dijetart musliman sunnit do ti shkruanin hadithet vetm pr hir t mbajtjes mend m leht t tyre dhe pr ta forcuar kujtesn. Pas nj periudhe t gjat dhe shqetsuese pritjeje, ky rast m n fund ndryshoi me regjistrimin e plot t haditheve n form t shkruar. Kjo, sidoqoft, u b n kundrshtim me t ashtuquajturit hadithe q e ndalonin shkrimin e haditheve.


Alba ibn Ahmari ka prcjellur se njher Imam Aliu (a.s) ishte n foltore duke mbajtur nj fjalim, gjat t cilit tha: Kush dshiron t blej dituri pr nj dirhem? Harith ibn Avari bleu pak letr pr nj dirhem dhe erdhi tek Imam Aliu (a.s) e shkroi mbi t shum dituri.[2]


Imam Hasan ibn Aliu (a.s) do tua thoshte kt fmijve t tij; Ju jeni fmijt e nj populli dhe do t bheni pleqt e ktij populli n t ardhmen. Ju duhet t fitoni dituri. Ata nga ju q nuk mund ta mbajn mend diturin (nnkuptohen hadithet), le ta shnojn at n form t shkruar dhe le ta ruajn n shtpi.[3]


Huxhr bin Adijj ishte nj nga shokt e Profetit (s.a.a.) dhe t Imam Aliut (a.s). Ai do t shkruante hadithe nga Imam Aliu n nj libr dhe kurdoher ti duhej nj informat pr ndonj rregull t sheriatit, ai do t lexonte n kt libr lidhur me t.[4]


T siprprmendurat jan dshmi t faktit se Imam Aliu (a.s) dhe ndjeksit e tij do ta shihnin regjistrimin e haditheve si nj detyrim fetar.


Umar ibn Aliu ka prcjellur se nj njeri e pyeti Imam Aliun (a.s): Si ndodh q ju prcillni m shum hadithe nga Profeti i Shenjt (s.a.a.) se bjn shokt e tjer t tij? Imami u prgjigj: Arsyeja sht se kurdo q un i parashtroja pyetje Profetit (s.a.a.), ai prgjigjej. Por edhe kur nuk e pyesja, ai niste t m fliste.[5]


sht prcjellur nga Ali ibn Huvshabi, i cili thot se e kishte dgjuar Mekhulin, nj dijetar nga Siria, duke thn: Njher Profeti i Shenjt (s.a.a) e recitoi vargun e 12 t kapitullit t 69, ku mes tjerash, thuhet: ...dhe vesht q dgjojn do ta dgjojn at...[6] M pas, i tha Aliut (a.s): Un iu luta Allahut q t nnkuptonte vesht e tu. Imam Aliu (a.s) ka thn: Pas ksaj, nuk ka hadith ose ndonj gj t ngjashme q kam dgjuar nga Profeti e ta kem harruar.[7]


Amr ibn Harithi ka thn: Aliu (a.s.) njher e ktheu kokn kah qielli dhe pastaj mori nj qndrim normal dhe tha: Allahu dhe i Drguari i Tij na e kan thn t vrtetn. Njerzit e pyetn: Pr far? Imami (a.s.) u prgjigj: Un kam prvoj n luftra dhe luftrat fitohen nprmjet mashtrimit. Nse un do t bija nga qielli dhe vetm zogjt do t vinin t m ndihmonin, nj gjendje t till (t pashpres) do ta paraplqeja karshi nj veprimi kundr t Drguarit t Allahut. Veproni sipas asaj q dgjoni prej meje![8]


Nga Imam Xhafer es-Sadiku sht prcjellur thnia n vijim: Shkruaje dhe prhape diturin tnde mes vllezrve t tu. Kur t vdessh, fmijt e tu do ti trashgojn kta libra. Do t vij nj koh ku do t ket trazira dhe si ngushllim e mbshtetje pr njerzit do t mbeten vetm librat.[9]


Gjithashtu sht prcjellur nga Imam Xhafer el-Sadiku (a.s) thnia n vijim: Ruajini librat tuaj sepse nj dit do tju duhen. Ai ka thn gjithashtu: Mbshtetja e duhur pr zemrn dhe kujtesn sht t shkruarit.[10]


Ebu Basiri ka rrfyer nga Imam Xhafer el-Sadiku (a.s.), i cili ka thn: Njerzit e Basrs krkuan disa hadithe dhe i shkruan ato. Pse ju nuk i shkruani? M von, Imami (a.s) tha: Mbani mend se ju nuk do t jeni n gjendje ti ruani hadithet n kujtes, pr sa koh q nuk i shkruani ato.[11]


Si sht prmendur n shum hadithe, imamt (a.s) kan pasur libra dhe librtha, t cilt i kan marr si trashgimi nga etrit e tyre.[12]


sht prcjellur nga Imam Aliu (a.s) thnia n vijim: Ruajeni me shkrim diturin dhe kt gj bjeni nga dy her.[13]


sht prcjellur nga Xhabiri, i cili ka thn: Ebu Hanifeja e ka quajtur Imam Xhafer el-Sadikun (a.s.) krimb librash pse ai shum shpesh mbshtetej tek librat, ndrsa vet Imami krenohej me kt gj.[14]


Sipas asaj q prcillet, Imam Muhammed Bakiri (a.s.) ka shnuar hadithe t Profetit t Shenjt (s.a.a.) nga Xhabir ibn Abdullah el-Ensariu. [15] Imami (a.s) ishte vetm pes vje kur vdiq Xhabiri. Ndonse historikisht duket e vshtir t ket ndodhur dika e till, nj mundsi e vogl ekziston prapseprap.





Muslimant shiit dhe detyra e ruajtjes s haditheve


Meq dokumentimi dhe regjistrimi i haditheve n form t shkruar ishte nj element jetik mes muslimanve shiit, q nga vet fillimi, pra n ditt m t hershme, detyra e dokumentimit t rregullave t fikhut (jurispudencs) dhe haditheve ka qen e zakonshme n kt komunitet. Doktor Shauki Dajf shkruan:


Vmendja e muslimanve shiit ndaj dokumentimit t fikhut dhe t haditheve ka qen shum e madhe. Nj arsye pr kt sht besimi n imamt e tyre (a.s) si udhzues dhe njerz t mirudhzuar, verdiktet ligjore (arab. fetva) t t cilve duhej t ndiqeshin me do kusht. Prandaj, ata ua kushtuan vmendjen e duhur vendimeve gjyqsore t Imam Aliut (a.s). Prmbledhja e par dhe dokumentimi i par i vendimeve ligjore u b nga Sulajm ibn Kajs el-Hilali, bashkkohs i Haxhxhaxhit.[16]


Allamah Sejjid Sheref el-Din gjithashtu shkruan:


Imam Aliu (a.s) dhe ndjeksit e tij ia kushtuan vmendjen e duhur dokumentimit t haditheve q n ditt e hershme. Gjja e par, t ciln e ka br Imam Aliu (a.s), fill pas vdekjes s Profetit (s.a.a.), ka qen dokumentimi trsor n form t shkruar i Kurani t Shenjt. Menjher pas vdekjes s Profetit t shenjt (s.a.a.) ai i organizoi vargjet dhe kapitujt e librit t shenjt, n mnyrn si i ishin shpallur Profetit (s.a.a.). Ai e bri kt duke shpjeguar pr do fjal, shprehje, fjali ose varg, n kishte kuptim t prgjithshm, specifik, absolut, t kufizuar, t qart ose metaforik. Pasi e prfundoi nj prmbledhje t till t Kuranit t Shenjt, ai punoi mbi nj libr pr Sejjide Fatima Zehran (a.s).


Ky libr u b i njohur pr pasardhsit e tyre si Mushaf Fatima. Pas ksaj, Imam Aliu (a.s) shkruajti nj libr mbi rregullat e dmshprblimit pr humbjet e psuara si shkak i veprave kriminale. Ky libr sht i njohur si Sahife. Ibn Sad e ka regjistruar at n fund t veprave t tij t mirnjohura, duke e emrtuar El-Xhami dhe Musned Ali (a.s)


Nga shkrimtart e tjer n mesin muslimanve shiit sht edhe Ebu Rafi, q i ka shkruar librat e njohur me emrin Sunnen dhe Ahkam. [17]


Sejjid Hassan Sadri shkruan: Njeriu i par n mesin e muslimanve shiit, q ka prpiluar nj libr, ka qen Ebu Rafiu, rob i liruar i Profetit t Shenjt (s.a.a.)[18]


Nexhashiu shkruan gjithashtu:


Njri nga autort e gjenerats s par t muslimanve shiit ishte Ebu Rafi, rob i liruar (ar. maula) i t Drguarit t Zotit. Muhammed ibn Sad ka thn n veprat e tija mbi historin se ai (Ebu Rafi) ishte njri nga individt m t mir mes muslimanve shiit. Ai ka marr pjes n t gjitha luftrat me Imam Aliun (a.s.) dhe ishte prgjegjs i thesarit shtetror n Kufe, Irak...Ebu Rafiu ka shkruar nj libr mbi traditn, praktikn dhe gjykimet.


Libri sht prcjellur nga Muhammed ibn Ebi Rafiu prej babait t vet. Ai fillon me nj kapitull mbi namazin, pastaj mbi agjrimin, zekatin dhe rregullat gjyqsore. N Kufe, ky libr prcillet nga Muhammed ibn Xhafer ibn Mubaraku. Ali ibn Ebi Rafiu gjithashtu kishte edhe nj libr tjetr dhe ai vet konsiderohet nga tabiint, pra nga gjenerata e dyt pas sahabeve, dhe nj nga individt m t mir t komunintetit musliman shiit. Ai kishte nj libr mbi temat e fikhut me kapituj mbi abdesin, namazet dhe kapituj t tjer t jurispudencs (ar. fikh).[19]


Si u prmend edhe m hert, Ebu Hanifeja e quante Imam Xhafer el-Sadikun (a.s.) nj kutubi, pra njeri i librave ose krimb libri. Kur kjo iu prmend Imamit, ai buzqeshi dhe tha:


Ajo q thot, pra se jam nj njeri i fletve t shkruara (ar. suhufi) sht e vrtet. I kam lexuar flett (ar. suhuf), librat e babait dhe t gjyshrve t mi.[20]


Ky transmetim tregon qart se imami (a.s) kishte libra t prpiluar nga i ati, nga gjyshi ose nga strgjyshrit e tij. Kjo ishte n nj koh kur dijetart musliman sunnit nuk i kishin kushtuar aspak vmendje prpilimit t librave mbi hadithet.


Nj dshmi tjetr pr ekzistimin e librave t till pran imamve (a.s) sht transmetimi nga Sajrafiu, i cili thot:


Un me Hakem ibn Ujajnahun ishim n pranin e Imam Muhammed el-Bakirit (a.s). Hakemi i bri pyetje Imamit (a.s) dhe Imami (a.s) i kushtoi vmendje t veant atij. Hakemi dhe un e kishim nj mosmarrveshje n disa shtje dhe imami i tha djalit t tij: T lutem ma sjell at librin e madh. Ai e hapi librin dhe i ktheu disa faqe deri sa e gjeti prgjigjen dhe tha: Ky sht shkrimi i Aliut (a.s) dhe diktimi i Profetit t Shenjt (s.a.a.).[21]


sht prcjellur nga Imam Muhammed Bakiri (a.s), i cili ka thn:


N librin e Aliut (a.s) shkruante se Profeti i Shenjt (S) ka thn: Nse zekati nuk paguhet, bekimi i toks largohet.[22]


sht prcjellur nga Imam Xhafer el-Sadiku (a.s), i cili ka thn:


Babai im ka thn: Kam lexuar n librin e Aliut (a.s) se Profeti i Shenjt (a.s) urdhroi t shkruhej nj marrveshje mes muslimanve t shprngulur (ar. muhaxhirun), banorve t Medins (ar. ensar) dhe muslimanve t tjer. N t, u tha: Rregullat pr nj fqi jan si rregullat q i zbatojm pr veten ton. Nuk duhet ti bhet padrejtsi nj fqiu. Mbrojtja e dinjitetit t fqiut sht njsoj si mbrojtja e dinjitetit t nj nne.[23]


sht prcjellur nga Imam Xhafer el-Sadiku (a.s.), i cili ka thn:


sht shkruar n librin e Aliut (a.s): Kjo bot sht si gjarpri, pamja e t cilit sht trheqse, por n brendsi bart helm vdekjeprurs. Nj njeri i arsyeshm qndron larg tij, por nj fmij mund edhe ti afrohet.[24]


Gjithashtu rrfehet se n librin e Aliut (a.s.), lidhur me analogjin (ar. kijas), thuhet:


Nuk duhet t prdoret analogji n shtjet e fes, sepse feja e Allahut nuk mbshtetet n analogji. Do t vijn njerz q do t prdorin analogjin. Ata, n t vrtet, do t jen armiq t fes.[25]


Zurare prcjell:


E pyeta Imam Muhammed el-Bakirin rreth trashgimis s nj gjyshi dhe ai tha: Nuk e kam dgjuar asknd t flas pr kt e t mos jet mbshtetur mbi mendime personale, prve Prijsit t Besimtarve Aliut (a.s). Un pyeta: far ka thn ai pr kt shtje Imami u prgjigj: Eja nesr q t t lexoj nga libri. Ather un i thash: T lutem ma thuaj n form hadithi sepse hadithi nga ju sht pr mua m mir se librat.Imami ma ktheu: Bje at q t krkova ta bsh, eja nesr dhe un do t t lexoj prej librit. M tej, Zurare prcjell: E vizitova imamin t nesrmen pas dreke. Xhafer ibn Muhammedi, djali i Imamit (a.s), erdhi te un dhe Imami i krkoi atij t m lexonte nga libri.[26]


Gjithashtu prcillet nga Imam Xhafer el-Sadiku (a.s.), i cili ka thn:


sht shkruar n librin e Aliut (a.s): Kush pi ver ose fardo lloji tjetr t pijeve dehse, do ta marr t njjtin ndshkim.[27]


Muhammed ibn Muslim, nj shoqrues i Imam el-Bekirit (a.s) ka thn:


Ebu Xhaferi (pra Imam Muhammed Bakiri) m lexoi nga libri Faraid, q ishte nj diktim i Profetit t Shenjt (s.a.a.) i shkruar me shkrimin e Aliut (a.s).[28]


Kta ishin vetm disa nga shum hadithe t tjera mbi shtjen e regjistrimit t haditheve n form t shkruar. Detyra e dokumentimit t duhur t haditheve ishte nj praktik e zakonshme nn udhheqjen e imamve. Kjo praktik fisnike z fill te veprimtaria e Imam Aliut (a.s) nn mbikqyrjen e Profetit t Shenjt (s.a.a.). Kta hadithe, sipas muslimanve shiit, jan mutavatir dhe si t tilla jan prmendur edhe n veprat sunnite. Kjo gj sht nj mbshtetje e madhe pr besueshmrin e haditheve t muslimant shiit.


Pas kohs s Imami Xhafer el-Sadikut (a.s), njerzit kishin shkruar aq shum libra sa q ishte e vshtir t numroheshin. Vetm nj shqyrtim i beft i veprave t Nexhashiut do t tregoj se nxnsit e Imamit kishin prpiluar nj numr t madh librash si burime t fikhut. Burimet e fikhut q jan t disponueshme pr muslimant shiit jan mjaft t pasura dhe e gjith kjo sht pasoj e mbshtetjes s fuqishme nga imamt e muslimanve shiit pr detyrn madhshtore dhe t mueshme t regjistrimit t haditheve n form t shkruar e n koh t duhur.


Burimet e tilla dallojn nga ata t muslimanve sunnit n dy aspekte:



Jan n nj numr shum m t madh

Kan qen larg ndikimit t sunduesve dhe politikave e prpjekjeve t tyre pr pushtet






Historia e haditheve tek muslimant sunnit


Veprat e haditheve q sot jan t disponueshme u prpiluan dhe u prfunduan n pjesn e fundit t shekullit t dyt dhe n shekullin e tret sipas kalendarit islam. Dshmia historike tregon se n shekullin e dyt, ishin disa prcjells t pakt hadithesh, t cilt posedonin shum pak hadithe, q madje as nuk ishin organizuar e kategorizuar si duhet. M von, kta shkrime t vogla u bn burime t prmbledhjeve t mdha t haditheve. Shumica e haditheve n prmbledhjet m t mdha t haditheve u jan dorzuar gjeneratave t reja nprmjet kujtess s prcjellsve t tyre. Prpara se t regjistrohen n veprat kryesore t hadithit, hadithet nuk kan ekzistuar n form t shkruar dhe t regjistruar askund tjetr.


shtja e voness n regjistrimin e haditheve n form t shkruar sht nj shtje mjaft e rndsishme historike. sht e rndsishme pasi q ka nj ndikim domethns n sasin e tyre, autenticitetin, n shtjen e falsifikimit t haditheve dhe n shtje t tjera t ndrlidhura. Njra nga shtjet e rndsishme sht edhe shkaku dhe motivimi i vonesave t tilla, sepse ishte pikrisht ky qndrim i njerzve t till q u b arsye q t tjert t mos i regjistrojn hadithet n form t shkruar. Nj ndr qllimet e ktij punimi sht t gjenden shpjegime pr qllimet e njerzve q kan shkaktuar vonesa n regjistrimin e haditheve n form t shkruar.


Bindja jon nga ajo q dshmon historia sht se disa nga kalift, pr interesa t caktuara, e ndaluan regjistrimin e haditheve n form t shkruar, ndrsa t tjer n mesin e sahabeve dhe t tabiinve vetm sa e ndoqn kt praktik. Kta njerz, duke u mbshtetur n iden se njerzit i ndjekin sunduesit e tyre, pr nj koh t gjat nuk i kan regjistruar hadithet n form t shkruar. Ata i ruanin hadithet vetm n kujtesn e tyre.


Si edhe do t vrehet m von, disa nga kta njerz ndonjher edhe do ti shkruanin hadithet, por vetm pr ti shkatrruar ata m pas, gjat fundit t jets s tyre. Ky shnim i haditheve shrbente pr tu ndihmuar ti mbanin mend m mir hadithet, ata nuk kishin pr qllim tia bartnin diturin n mnyr t shkruar gjeneratave n vijim.


sht interesante t prmendet se edhe ngurrimi pr ti regjistruar hadithet n form t shkruar, por edhe motivimi pr ti regjistruar n form t shkruar m pas erdhn prej sunduesve.


Zuhriu prcjell:


Ne nuk e plqenim regjistrimin e dituris n form t shkruar, deri kur qem t detyruar nga sunduesit pr ta vepruar kshtu. Ather kuptuam se edhe nga muslimant askush nuk e kundrshtonte kt.


M tej, ai thot:


Mbretrit m krkuan ta shnoja diturin pr ta. Pr nj koh t gjat, un vazhdova ta bja kt, por pastaj u turprova para Allahut pse e shkruaja diturin pr mbretrit, por jo edhe pr t tjert.[29]


Megjithat, jo t gjith sahabt dhe tabiint pajtoheshin me kt gj. Disa prej tyre, si Imam Aliu (a.s) pr shembull, do ti regjistronin hadithet n form t shkruar dhe do tu urdhronin edhe ndjeksve t tyre ta bnin kt. T tjert, ndrkaq, filluan ti shkruanin hadithet vetm kur ndalesa e kalifve ndryshoi lidhur me lejueshmrin e shkrimit t tyre.[30]


Umar ibn Abdul-Azizi (v.101 pas Hixhrit) sht i pari nga kalift q u urdhroi dijetarve t qyteteve t ndryshme ti shkruanin hadithet dhe tia drgonin atij.[31]


Prcillet se ai i shkroi Murrah ibn Kethirit duke i urdhruar q ti regjistronte hadithet e Profetit t Shenjt (s.a.a.) n form t shkruar.[32] Ai gjithashtu i shkroi edhe Muhammed Hazmit q ti shkruante t gjith hadithet e Profetit (s.a.a.) q i kishte n dispozicion dhe, po kshtu, edhe t gjitha thniet e disponueshme nga Umar ibn el-Khattabi e tia drgonte vet kalifit. Kam frik se humben hadithet, shkroi n letrn e tij Umar ibn Abdul-Azizi.[33] Ai u shkroi edhe njerzve t Medines duke u urdhruar ti shkruanin t gjith hadithet e disponueshme t Profetit t Shenjt (s.a.a.) dhe pastaj tia drgonin t gjitha kalifit. Kam frik se mos humben hadithet, shkruan edhe n kt letr t tij.[34]


Kjo shprehje e Umar ibn Abdul-Azizit tregon qart se, deri n at koh, regjistrimi i haditheve n form t shkruar nuk ka ekzistuar si nj detyr specifike dhe serioze. Por kjo nuk vrteton, n asnj mnyr, se nuk ka ekzistuar diku tjetr ruajtja n form t shkruar e tyre.


Pas Umar ibn Abdul-Azizit, kalift e tjer nuk e vazhduan at q e kishte nisur ai dhe kjo lvizje u zhduk edhe njher. Msimi prmendsh i haditheve ishte e vetmja trashgimi q, deri n at koh, dijetart musliman sunnit e kishin marr nga pararendsit e tyre. Prandaj, ndryshimi i nj qndrimi t till ishte shum i vshtir. Kjo bhet edhe m e besueshme kur t shqyrtohet dhe kihet parasysh fakti se disa dijetar t hadithit, edhe drejt fundit t shekullit t dyt t Hixhrit do t vazhdonin t mos e plqenin ruajtjen me shkrim t haditheve.


Edhe pohimet e historianve jan tregues pr vonesn e regjistrimit t haditheve n form t shkruar. sht prcjellur nga Abdul-Rezzaku se njeriu i par, i cili i ka shkruar hadithet ka qen Ibn Xhurejhu. Edhe El-Avzai filloi ti shkruante hadithet pasi i prezantoi librat e vet para Jahja ibn Kethirit.[35]


Dhehebiu shkruan:


N vitin 143 pas Hixhrit, dijetart musliman filluan ti shkruanin hadithet, fikhun dhe shkoqitjet e Kuranit t shenjt. Dijetar t till ishin Ibn Xhurejhu n Mekke, Maliku n Medin, El- Avzaiu n Damask, Ibn Ebi Uruba n Basrah, Muammari n Jemen dhe Sufjan el-Theuriu n Kufe, Irak. Para ksaj kohe, dijetart e hadithit i kishin prcjellur hadithet ose nga kujtesa e tyre ose nga ca librtha t vegjl t besueshm, q nuk ishin aq mir t organizuar.[36]


Ai ka pohuar edhe m qart: Ibn Xhurejhu dhe Ibn Ebi Uruba jan njerzit e par, t cilt filluan ti shkruanin hadithet. Kt e ka br edhe Muammar ibn Rashidi i Jemenit.[37]


Gjithashtu prcillet nga Adal El-Aziz ibn Muhammed el-Darvardi, i cili ka thn se njeriu i par q e ka shkruar diturin ishte Ibn Shihab Zuhriu.[38]


sht prcjellur nga Ibn Shihab Zuhriu, i cili ka thn se ishte Adal el-Azizi q e kishte urdhruar ta regjistronte sunnetin n form t shkruar e n trajt t fletoreve t vogla dhe t drgonte nga nj kopje n t gjith vendet q ishin nn sundimin e tij.[39]


Si u prmend edhe m hert, pas Umar ibn Abdul-Azizit, t shkruarit e hadithit u b nj shtje diskutimi dhe puna u shprfill edhe pr nj gjysmshekulli. Ibn Haxhari ka thn:


Regjistrimi i haditheve n form t shkruar filloi kah fundi i periudhs s tabiinve, kur dijetart musliman u prhapn n qytete t ndryshme. Ndr njerzit e par q i shkruajtn hadithet ishin Rabi ibn Subejh dhe Said ibn Ebi Urubah, ndrsa gjenerata e tret e muslimanve i prpiloi ligjet.[40]


Edhe Dhehebiu ka thn fjal t ngjashme.[41]


Kjo tregon se n gjysmn e par t shekullit t dyt pas Hixhrit, prmbledhja e haditheve nuk ishte akoma e plot. N gjysmn e dyt t ktij shekulli, prmbledhja e haditheve nisi t merrte trajt t plot.


Haxhi Khalifa shkruan:


Kur Islami u prhap, qytetet e muslimanve u bn m t mdha. Sahabet dhe tabiint u shprndan n kta vende. Pas nj kohe, m t vjetrit vdiqn dhe, si rezultat, m pak hadithe vazhduan t ruheshin. Dijetart e ndienin nevojn pr ti regjistruar hadithet n form t shkruar. Betohem n shpirtin tim se regjistrimi i hadithit n form t shkruar ishte nj shtje thelbsore, sepse kujtesa njerzore nuk sht e mbrojtur nga pakujdesia. Pas tyre, kjo detyr u mbeti imamve t haditheve si Ibn Xhurejhu dhe Malik ibn Enesi. Thuhet se njeriu i par, i cili i regjistroi hadithet n form t shkruar ishte Rabia ibn Subajhu n Basra dhe, pas tij, detyra e t shkruarit t haditheve u prhap m tej.[42]


Nga tri fazat e lartprmendura t ruajtjes s haditheve, mund t qartsohen gjrat n vijim:.



1. N shekullin e par nuk kan ekzistuar prmbledhje t mirnjohura t haditheve n form t shkruar, prve n disa raste, kur ndonjri nga sahabet mund t ket vepruar kundr vullnetit t kalifve.

2. N pjesn e par t shekullit t dyt, hadithet nisn t shnoheshin, por kjo u b n nj form t paplot dhe t paorganizuar.

3. N pjest e fundit t shekullit t dyt hadithet u regjistruan me shkrim n nj form elementare. Kjo filloi n pjest e fundit t shekullit t dyt. Megjithat, deri sot nuk jan ruajtur shum vepra nga ajo koh. N mesin e shnimeve m t vjetra t ktij lloji, q ekzistojn edhe sot, jan prmbledhja e Abd el-Rezzakut, prmbledhja e Ibn Ebi Shajbas dhe Muvatta-ja e Malik ibn Enesit, t cilat jan prpiluar kryesisht n gjysmn e dyt t shekullit t dyt.



Sipas Dhehebiut, Musnedi i par sht prpiluar nga Naim ibn Hammadi[43], ndrsa Musnedi i par n Kufe t Irakut sht prpiluar nga Jahja elHamani.[44] Musaddadi ka qen i pari q ka prpiluar nj Musned n Basra.[45]





Shkaqet pr vonesn e regjistrimit t haditheve n form t shkruar


Profeti (s.a.a.) q nga vet fillimi e ka theksuar rndsin e ruajtjes s Kuranit t Shenjt n form t shkruar si nj mas mbrojtse kundr falsifikimit dhe gnjeshtrave. Ai kishte dhn leje pr ti shkruar edhe hadithet e tij, madje edhe kishte urdhruar q ato t shkruheshin. Disa hadithe, madje, ishin shkruar q n t gjall t tij. Por pas largimit t tij nga kjo bot, nuk iu kushtua gjithaq vmendje ruajtjes s haditheve n form t shkruar. Prkundrazi, u shfaq edhe nj kundrshtim ndaj regjistrimit t haditheve n form t shkruar dhe shum probleme u paraqitn pikrisht pr shkak t kundrshtimeve t tilla.


Me mosregjistrimin e haditheve n form t shkruar u paraqitn shum probleme serioze dhe pasoja t padshirueshme. Disa njerz shkuan aq larg sa prgjegjsin pr kt mangsi ia ngarkuan vet Profetit (s.a.a.). Dhe duke e ditur se Profeti i Shenjt (s.a.a.) nuk mund t fajsohej aq leht si nj njeri tjetr i rndomt pr kt lshim, ata sajuan nj hadith q do tia njihnin atij. E till sht thnia pr t ciln do t flasim n vijim.





I ashtuquajturi hadith mbi ndalimin e shkrimit t haditheve


Hadithi i prcjellur thot:


Mos shkruani asgj nga un prve Kuranit t shenjt. Ata t cilt kan shkruar ndonj gj, le ta shlyejn at![46]


Deklarata sht shum e qart dhe nuk krkon asnj interpretim. Ajo thjesht e ndalon t shkruarit e haditheve. Madje edhe ata q kishin shkruar pak nga hadithet u detyruan ti shlyenin ato.


Edhe prkundr qartsis s tij, ky hadith nuk mund t pranohet si i vrtet, mes tjerash, pr shkaqet n vijim


1. N rast se pranohet autoriteti i ksaj thnieje, ai nuk mund t kufizohet n nj periudh t caktuar kohore. Nse t shkruarit e hadithit sht gj e ndaluar, kjo gj do t jet kshtu prgjithmon. Dihet madje se edhe vet prcjellsit e ktij pohimi e kan shprfillur at dhe i kan prpiluar veprat e tyre mbi hadithin. Prmbledhsit e par t haditheve n gjysmn e par t shekullit t dyt pas Hixhrit filluan ti prmblidhnin hadithet dhe ta shprfillnin pohimin e lartprmendur. Ata e dinin se nse dika sht e ndaluar n sheriat, ajo nuk mund t bhet e lejuar. Ather si mund t pranohet nj hadith i till si i vrtet dhe autentik?


2. Ata persona t njejt q e prcjellin hadithin n fjal, kan prcjellur edhe hadithe t tjera t besueshme nga Profeti (s.a.a.), t cilat ln t kuptohet se t shkruarit e haditheve sht gj e lejuar.[47]


3. Ebu Said el-Khudri, i cili konsiderohet kryesisht si prcjells i hadithit t msiprm, thuhet se e ka prcjellur edhe hadithin ose pohimin vijues, i cili e prgnjeshtron deri diku hadithin n fjal. Ai thot: Asokohe, ne nuk shkruanim asgj prve Kuranit t shenjt dhe teshehhudit.[48]


Ka dy gjra q duhet theksuar n kt pohim t dyt.


a) Ai nuk thot se kjo ishte si shkak i urdhrave t Profetit t Shenjt (s.a.a.). Mbase thnia mund t interpretohet ashtu duke supozuar se Ebu Saidi e konsideron kt gj t vetkuptueshme dhe nuk e shihte nevojn ta theksonte, por edhe kjo gj nuk duket shum e besueshme. [49]


b) Ktu prmendet t shkruarit e dshmis (ar. teshehhudit), ndrsa i ashtuquajturi hadith i mparshm ndalon gjithka nga Profeti i shenjt (s.a.a.) prve Kuranit. N nj transmetim t Ibn Mesudit, ktyre dy gjrave u shtohet edhe istkhare-ja.[50] Prse Profeti t lejonte t shkruarit e teshehhudit dhe ta ndalonte t shkruarit e haditheve tjera?


Si edhe do t shpjegohet n vijim t punimit, dshmit tregojn se madje edhe vet Ebu Bekri dhe Umar ibn el-Khattabi n fillim kishin pr qllim ti shkruanin hadithet, por m von, pr shkak t arsyes t ciln e prmend Umari, nuk e bn kt gj. Asnjri prej tyre nuk prmendi ndonj ndales nga Profeti (s.a.a.).


Pr m tepr, kur Umari u konsultua me sahabet lidhur me t shkruarit e haditheve, edhe ata e mbshtetn iden e ruajtjes s haditheve n form t shkruar.


4. Ka edhe nj rrfim tjetr n t cilin Ebu Basiri flet me Ebu Said el-Khudriun dhe i thot: fardo q kemi lexuar at e shkruajm. Ebu Saidi iu prgjigj: A dshiron ti mbledhsh n nj libr? Profeti i Shenjt (s.a.a.) na foli neve (pra na i prcolli gojarisht), ne ju flasim juve dhe ju duhet thjesht ti msoni prmendsh ashtu si bm ne.[51]


Edhe n kt rast duhen theksuar dy pika.



Ebu Saidi nuk ia atribuoi ndalesn Profetit (s.a.a).

Arsyeja e tij pr mosshkrimin e haditheve sht e njjt me at q sht dhn nga Kalifi, i cili gjithashtu nuk ia atribuoi ndalesn Profetit t shenjt (s.a.a.).



5. Pas t ashtuquajturit hadith t ndaless vjen edhe kjo thnie: Por fol (sa t duash) pr bijt e Israelit (Banu Israel), nuk ka t keqe n t.


Pra po ta prmbledhim kt t ashtuquajtur hadith, do t arrijm te kuptimi vijues: mos i shnoni hadithet e Profetit (s.a.a.) por folni sa t doni pr israelitt. Nse ndonj gj do t shkatrronte gjithka q na ka msuar Profeti (s.a.a.) dhe do t lejonte q t prcilleshin thniet dhe rrfimet e israelitve, mund t paramendohet se far ka qen qllimi i shpiksit t ktij hadithi. Ai vetm sa dshiron ti zvendsoj thniet e Profetit (s.a.a.) me traditat e israelitve. A mund t besoj arsyeja e shndosh se Profeti Muhammed (s.a.a.) mund t ket thn dika t till?


6. Pjesa vijuese e deklarats s Ebu Saidit e shpreh mundsin q e ashtuquajtura ndales t ket qen vetm pr t. Ai thot:


Un i krkova leje Profetit (s.a.a.) pr ti shkruar hadithet e tij, por ai nuk m lejoi.[52]


M von do t shpjegojm se, n t vrtet, Profeti (s.a.a.) u ka dhn leje njerzve pr ti shkruar hadithet e tij.





Transmetimi i Ebu Hurejres


sht prcjellur nga Ebu Hurejreja, i cili thot:


Profeti erdhi te ne ndrsa ishim duke shkruar hadithe. Ai na pyeti se ishte ajo q shkruanim. Kur ne i tham se ishin gjrat q kishim dgjuar prej tij, ai tha: A e dshironi nj libr prve Librit t Allahut? Popujt para juve u shkatrruan vetm pr gjrat q i shkruajtn krahas Librit t Allahut.[53]


Nj analiz e ksaj thnieje na sjell n pikat n vijim:



1. Edhe po t pandehim se ky sht transmetim i vet Ebu Hurejres, besueshmria e tij sht shum e diskutueshme, veanrisht pas hulumtimeve q jan kryer lidhur me t.

2. Arsyeja e dhn n kt hadith sht e njjt me arsyen e dhn nga kalifi n shtjen e mosregjistrimit t haditheve. Ebu Hurejreja ia mvesh kt pohim Profetit (s.a.a.) por kalifi i kohs nuk e bn kt (shn. red. Ndrkoh q do t ishte shum m e logjikshme q pikrisht kalifi, si ndaluesi zyrtar i shkrimit t haditheve, ta bnte kt gj).

3. Ky transmetim mund t ket disa elemente t shkputura nga thniet e Profetit (s.a.a.) lidhur me shkrimet e njerzve t librit (ar. ehl el-kitab, t krishtert dhe ifutt), por nuk ka t bj me hadithet e t Drguarit t Fundit, q jan elementi q e plotson dhe prfundon porosin hyjnore.

4. Si sht e mundur q Profeti i Shenjt (s.a.a.) ta ndalonte t shkruarit e sunnetit t tij, i cili e shpjegon sistemin islam t sheriatit?



Nj tjetr thnie e Ebu Hurejres tregon se ai ose nuk ishte i vetdijshm pr transmetimin e par ose pr ata njerz q kt transmetim ia mveshnin atij. Ai thot:


Profeti i shenjt (s.a.a.) kishte dgjuar se njerzit i shkruanin hadithet. Ai u ngjit n foltore dhe pasi e lvdoi Allahun, tha: far jan kta libra q dgjoj se i shkruani? Un sjam vese nj i vdekshm. Kushdo q ka t tilla gjra pran vetes, le ti sjell tek un.[54]


Ky transmetim qartsisht e konsideron t pavler dhe pa kurrfar autoriteti sunnetin e Profetit t Shenjt (s.a.a.). Profeti, duke e cilsuar veten si nj i vdekshm i thjesht, e ka mohuar autoritetin e haditheve t veta. Kjo sht e papranueshme pr muslimant.


sht e rndsishme t theksohet se nj gj e ngjashme iu tha nga nj grup i caktuar edhe Abdullah ibn Umar ibn el-Asit, i cili i shkruante hadithet e Profetit (s.a.a.) dhe t cilit Profeti (s.a.a.) i kishte thn:


Un nuk them tjetr prve t vrtets.[55]


Kjo shprehje e Profetit t Shenjt (s.a.a.) e mohon qartsisht transmetimin e Ebu Hurejres. Ktu ka disa pika q konsiderojn nj shqyrtim m t hollsishm:


1. Vet Ebu Hurejreja ka thn se askush nuk kishte m shum hadithe se ai vet, prve Abdullah Ibn Umarit, i cili kishte m shum sepse i shkruante, pr dallim nga Ebu Hurejreja.[56]


Kjo tregon se nuk ka pasur ndales pr shkrimin e haditheve. Mosshkrimi i haditheve nga Ebu Hurejreja mund t ket qen pr arsye personale.


2. Njri nga nxnsit e Ebu Hurejres, Ebu Nahjaku, ka thn:


Un i merrja librat nga Ebu Hurejreja dhe shkruaja prej tyre pr vete. Pastaj ia ktheja prap atij dhe e pyesja: A i ke dgjuar kto nga Profeti i Shenjt (s.a.a.)? Ai pohonte.[57]


A nuk sht vet ky transmetim nj prgnjeshtrim i transmetimit t Ebu Hurejres lidhur me ndalesn e shkrimit t haditheve?


3. Gjithashtu sht rrfyer se Hamam ibn Manbal, nj tjetr nxns i Ebu Hurejres, ka prpiluar nj libr, n t cilin prfshiheshin hadithet e prcjellura prej msuesit t vet.[58]


Edhe kjo bie ndesh me transmetimin e Ebu Hurejres lidhur me ndalimin e t shkruarit t haditheve, kur shohim se vet nxnsi i tij i ka shkruar hadithet dhe e ka br kt me dijenin e Ebu Hurejres.


Nj tjetr transmetim sht ai q prcillet nga Zejd bin Thabiti, i cili n pranin e Muavijes u pyet lidhur me hadithet dhe iu krkua ti shkruante. Ai u prgjigj:


Profeti (s.a.a.) na ka thn t mos e shkruajm asnj nga hadithet e tij.[59]


Prgjigje pr kt, mes tjerash, jan prmbledhjet e mdha t haditheve, q sot jan t disponueshme pr lexuesit. Si do t shihet pasi t shqyrtohet arsyeja e vrtet pr ndalesat n fjal, transmetimet e tilla nuk vijn vrtet nga Profeti (s.a.a.).


Rasti i Ibn Mesudit, t cilit iu krkua ta shkatrronte librin e tij me hadithe[60] mund t shpjegohet si vijon:


a) Ende nuk dihet n i krkoi Profeti i Shenjt (s.a.a.) ta shkatrronte librin. sht e mundur q kjo t jet br me urdhr t kalifit t kohs.


b) Kjo, si do t shpjegohet, sht br n rastin e rrfimeve q e kishin origjinn tek tradita e bijve t Israelit (ar. Beni Israil) dhe nuk kishte t bnte me hadithet e Profetit Muhammed (s.a.a.). I njjt sht edhe rasti me Ebu Musa el-Eshariun, djali i t cilit kishte nj prmbledhje t hadithit q u shkatrrua gjithashtu.





Vrtet tek i Drguari i Zotit ka nj shembull t mir pr ju...(Kuran, 33:21)
Pranoni gjithka q ju vjen nga i Drguari dhe rrini larg do gjje q ai jua ndalon...(Kuran, 59:7)
Nuk i takon fjala nj besimtari a nj besimtareje aty ku Zoti dhe i Drguari i Tij kan dhn gjykimin e tyre.



________________________________________


[1] Shih vargjet 12:33, 7:59 dhe 36:33 Kurani i Shenjt.
[2] Tabakat al- Kubra vll. 6, f. 168, Takvid al-ilm f. 89 90, Kanzul ummal vll. 10, f. 156, Rabi al- Abrar vll. 3, f. 294.
[3] Behar al- Anvar vll. 2 f. 152, al- Taratib al- idarijah vll. 2 f. 246, Sunan al- Darimivll. 1 f. 130, ilal al- Hadith vll. 2 f. 438, Takvid al- ilm f. 91, Jami al- Bajan al- ilm vll. 1 f. 99, Kanzul ummal vll. 1 f. 193, Rabi al- Abrar vll. 3, f. 326, Tarxhamah al- Imam Hassan nga historia e Damasks f. 167.
[4] Tabakat al- kubra vll. 6 f. 220
[5] Ansab al- Ashraf vll. 3 f. 98 Hadith nr. 980 nga Tarxhamah e Imam Aliut (a.s) n historin e Damasks, Behar al- Anvat vll. 2 f. 230, al- Fadael i ibn Hanbal Hadith nr. 222
[6] Kurani i Shenjt 69:12.
[7] Ansab al- Ashraf vll.. 1 f. 121, historia e Damasks vll. 38 f. 202, Huljatul Avlija vll. f. 67, Shavahid al- Tanzil Hadith nr. 1009.
[8] Ansab al- Ashraf vll. 2 f. 145.
[9] Behar al- Anvar vll. 2 f. 50 nga Kashf al Mahaxhxhah.
[10] Behar al- Anvar vll. 2 f. 152.
[11] Behar al- Anvar vll. 2 f. 153.
[12] Shih Makatib al- Rasul vll. 1 f. 71 89, Ali Ahmadi Mijani.
[13] Takid al-ilm f. 89.
[14] Ravadat al- Xhannat vll. 8 f. 169.
[15] Takid al- ilm f. 104.
[16] Tarikh al- Adab al- Arabi (al- asr al- Islami) f. 453, Tamhid i Tarikh al- Falsafah al- Islamijah ff. 202 203, Mustafa Abd al- Razzak.
[17] Al- Murajaat f. 305 306, Alami, Beirut.
[18] Tasis al- Shiah, li ulum al- Islami f.. 280, Alami, Beirut.
[19] Rixhal i Naxhashi f. 3 4, Kum.
[20] Kamus al- Rixhal nn Tarxhamah i Muhammed ibn Abdallah ibn Hassan , Ravadat al- Xhennet vll. 8 f. 77.
[21] Rixhal i Naxhashi f. 255.
[22] Furu al- Kafi vll. 2 f. 666, gjithashtu Frual- Kafi vll. 7 f. 77.
[23] Vasael al- Shiah, Kitab al- Zakat, gjithashtu Makatib, al- Rasul vll. f. 73.
[24] Vasael al- Shiah, Kitab al- Xhihad, Makatib al- Rasul f. 76.
[25] Vasael al- Shiah, Kitab al- Kada.
[26] Furu al- Kafi vll. 7 f. 94.
[27] Vasael al- Shiah, Kitab al- Hudud.
[28] Furu al- Kafi vll. 7 f. 98.
[29] Tabakat al- kubra vll. 2 f. 389, Abd al- Razzak, Musannaf vll. 11 f. 258, Takjid al- ilm f. 107.
[30] Xhami Bajan al- ilm vll. 1 f. 92.
[31] Abd al- Razzak, Musannaf vll. 9 f. 337.
[32] Tabakat al- Kubra vll. 7 f. 447.
[33] Sunan al - Darimi vll. f. 126, Takjid al- ilm ff. 105 106.
[34] Sunan al - Darimi vll. 1 f. 126, Akhbar Asbahan vll 1 f. 312, Tadrib al- Ravi f. 90 nga Sajuti.
[35] Al Jarh Va al- Tadil vll. f. 184.
[36] Tarikh al- Khulafa f. 261 nga Sajuti.
[37] Tadhkirat al- Huffazz vll. 1 ff. 170, 169, 203.
[38] Xhami Bajan al ilm vll. 1 ff. 88 91.
[39] Xhami Bajan al ilm vll 1 f. 92.
[40] Mukaddimah fath al- Bari f. 4 5.
[41] Tadhkirat al Huffaz vll. f. 160
[42] Kashf al- Zunun vll. 1 f. 237
[43] Tadhkirat al Hufazz vll. 1 f. 419.
[44] Tadhkirat al Hufazz vll. 1 f. 419.
[45] Po aty, Tadrib al Ravi ff. 88 89.
[46] Takjid al ilm ff. 29 -31, Musned Ahmad vll. 3 ff. 12, 21, 39, Sunan al- Darimi vll. f. 110.
[47] Xhami Bajan al ilm vll. f. 76, Kashf al- Astar, vll. 1 f. 109.
[48] Takjid al ilm vll. f. 93, Ibn abi Shajbah, Musannaf vll. 1 f. 293
[49] Ibn abi Shajbah, Musannaf vll. 1 f. 294; bhet fjal pr shprehjen e dshmis Dshmoj se nuk ka zot tjetr ve Allahut dhe se Muhammedi sht rob dhe i Drguar i Tij (shn. red.)
[50] Ibn abi Shajbah, Musannaf vll. 1 f. 294
[51] Takjid al ilm f. 36 37.
[52] Takjid al ilm f. 36.
[53] Takjid al - ilm f. 34.
[54] Takjid al - ilm f. 34.
[55] Takjid al - ilm f. 34.
[56] Al Kifajah fi ilm al Rivajah, f. 82
[57] Sharh Maani al Athar vll. 4 f. 320
[58] Ulum al Hadith f. 21 22.
[59] Takjid al ilm f. 35, Umdat al Qari vll. 1 f. 572, Musned Ahmad f. 182 vll. 5.
[60] Takjid al ilm f. 39, Sunan al Darimi vll. 1 f. 124 125.

Vazhdon...