Close
Duke shfaqur rezultatin 1 deri 1 prej 1
  1. #1
    Shpirt Shqiptari Maska e Albo
    Antarsuar
    16-04-2002
    Vendndodhja
    Philadelphia
    Postime
    24,127
    Faleminderit
    65
    785 falenderime n 643 postime

    Eqrem abej: Origjina e fjals Shqipri dhe pse bota na quan Albania

    Emri:  Eqrem-Cabej.jpg

Shikime: 83

Madhsia:  32.2 KB

    Shqiptari i thot vetes shqiptar, vendit t vet Shqipri, Shqipni, po populli njihet n bot, sikundr dihet, lashtrisht si Albanais, Albanese etj., dhe vendi i tij si Albanie, Albania. Ky emrtim i dyfisht ka arsyet e veta. Ai ka lidhje me disa rrethana t karakterit etnografik, t cilat jan specifike pr Shqiprin e pr t kaluarn historike t saj, shkruante Eqrem abej m 1972 n revistn “Shqipria e re”.

    Duke u nisur nga faktet, vihet re pikspari q vrtet n Shqipri vet si emr nacional i popullit zotron sot gjithkund shqiptar, e si emr i vendit Shqipri, Shqipni, po q m‘an tjetr n kolonit shqiptare q gjinden n‘Itali e n Greqi ky emr nuk njihet. Shqiptart e Italis jugore e t Siqelis, pasardhs t shprngulurish prej Shqiprie kryesisht gjat luftrave t para me turqit nn flamurin e Gjergj Kastriotit (Sknderbeut) n shekullin e XV e t XVI, e quajn veten e vet dhe prgjithsisht popullin e atdheut t tyre t vjetr arbresh, dhe kt atdhe Arbr, Arbri. Kto emra prdorin gjer m sot dhe pasardhsit e atyre shqiptarve q u shprnguln pak m par, n shekullin e XIV e t XV, prej Shqiprie pr n Greqi, t cilt edhe ata nuk e kan n prdorim emrin q zotron sot n Shqipri; edhe ata prdorin rregullisht arbresh pr “shqiptar”, arbrishte pr “gjuh shqipe”, arbrisht pr “shqip, n gjuhn shqipe”.

    Kto t dhna tregojn qart q emri i sotm shqiptar, Shqipri, Shqipni, n koh t Sknderbeut ende nuk kishte dal, ose t pakn nuk ish prgjithsuar, e q ky gjithsesi sht m i ri se emri i par. Kjo do t thot q emri i vjetr nacional i vendit e i popullit ka qen arbn, arbr, arbresh, arbresh. E meq ky emr, sikundr shihet me vshtrimin e par, sht identik me Albania, Albanese etj. q u prmendn m sipr, nga gjith kto rezulton q shqiptart n mesjet e kan quajtur veten e tyre ashtu si quhen edhe sot te popujt e tjer.

    Kjo pamje etnografike gjen vrtetimin e plotsimin e saj m nj an me disa t dhna – t vjetra e m t reja – prej Shqiprie, m an tjetr me dshmin e gjuhve t popujve fqinj me shqiptart, e m‘an tjetr me emrat e Shqipris e t shqiptarve n burimet e ndryshme europiane t mesjets.

    Sikundr sht vn re q nga gjysma e shekullit t kaluar, emri i vjetr i vendit, prve se n kolonit shqiptare, q sapo u zun ngoje, sht ruajtur edhe vet n Shqipri. Nj trev fushore e pjess perndimore t Shqipris s mesme ‘merr prej Kurbini e gjer posht n pllajat e Durrsit e t Tirans, pra fusha midis lumenjve Mat dhe Erzen, quhet edhe sot Arbn, dhe mal e arbn prdoret atje pr “male e fusha”. Nj katund n perndim t Liqenit t Shkodrs mban emrin Arbnesh, dhe Arbnesh quhet edhe ishulli gjuhsor shqiptar q gjindet afr qytetit t Zars n Dalmaci, themeluar n gjysmn e par t shekullit t XVIII, prej t shprngulurish nga ant e katundit n fjal. Arban sht nj katund afr Tirans.

    M an tjetr, n pjesn jugore t vendit, Arbr e Arbr quhen krahina t ndryshme t trevs malore t Labris midis qyteteve t Vlors dhe t Gjirokastrs e t Delvins dhe arbresh e arbror banort e tyre. N vise t tjera t Shqipris, po ky emr, me trajta t ndryshme (arbn arbr, arbnesh arbresh, arbnuer arbror), prdoret n popull me nj kuptim etnik, pr t shnuar shqiptarin n dallim nga aromuni ose nga antari i ndonj tjetre popullsi ballkanike. Sikundr shihet, emri i lasht, n rrjedh t kohs erdhi e u mbulua nga emri i ri shqiptar, Shqipri, po ka mbijetuar gjer sot npr krahina t ndryshme t vendit.

    Q ai ka qen n prdorim me prmasa nacionale, n mbar territorin gjuhsor t shqipes, kt e vrtetojn ndr t tjera edhe vargje popullore si Dalin zojat arbneshe t anve t Kosovs. M‘an tjetr burimet historike t vendit e plotsojn kt pamje edhe pr t kaluarn. N monumentet letrare t shqipes s vjetr, t cilat rrjedhin nga shekulli i XVI e i XVII, vendi del rregullisht me emrin Arbn , populli me arbnesh, arbruer, dhe gjuha e tij me arbnisht.

    Me kto t dhna t brendshme n lidhje me emrin nacional t Shqipris e t popullit t saj, pajtojn burimet e jashtme, dshmia e gjuhve t popujve t tjer t Gadishullit Ballkanik. Edhe atje vrehet prania e ktij emri, i cili n rrym t kohve rrezatoi prej Shqiprie tek ata popuj. N serbokroatishten popullore shqiptari quhet arbanas, n dokumentet mesjetare t asaj gjuhe arbanasin. Arbananu quhet ai dhe n bullgarishten popullore, arbanas n rumanishten e vjetr, dhe tek aromunt e Shqipris e t Maqedonis arbines, arbinesi, t gjitha reflekse t shqipes arbnesh e t varianteve t saj. Duke u ngjitur te burimet historike t mesjets, n dokumentet e shkruara latinisht t vendeve perndimore t kohs para dinastis s Anjouve, t cilt patn marrdhnie politike me disa treva t Shqipris, shqiptart quhen arbanenses, e m von albanenses, dhe vendi i tyre Albania, ashtu si edhe sot.

    Duke i shikuar kto dshmi, t brendshme edhe t jashtme, me nj vshtrim prmbledhs, rezulton se emri nacional i hershm i popullit shqiptar e i vendit t tij sht arbn arbr me variacionet e tij, dhe se ky ka mbizotruar n Shqipri gjer n shekujt e par t sundimit osman.

    Ky emr rrnjt ndrkaq i ka q n kohn antike.

    Sikundr dihet, astronomi e gjeografi Klaud Ptolemeu i Aleksandris s Egjiptit, n shekullin e dyt t ers s re, n hartn e tij botrore shnon emrin e nj fisi Albani dhe qytetin Albanpolis n nj trev t Shqipris t mesme, afrsisht midis Durrsit e Dibrs s sotme e n lindje t Leshit.

    Prej ktij emri rrjedh rregullisht Arbn Arbr i shqipes, nj dshmi, ndr t tjera, q shqiptart jan anas, autokton n vendbanimet e sotme dhe q aty ka nj vazhdimsi, nj kontinuitet gjuhe t pakn q prej antikitetit.

    Nga Arbn, si u tha, ka dal n analiz t fundit emri i Shqipris e i shqiptarve te popujt e Gadishullit Ballkanik e t pjesve t tjera t Europs. Historikisht ky emr, mbi dshmin e prbashkt t Ptolemeut, t burimeve mesjetare t vendeve t ndryshme dhe t prhapjes s sotme popullore n Shqipri, n krye t hers pas gjith gjassh i ka prkitur nj treve e nj popullsie t Shqipris s mesme; ai u prgjithsua pastaj si emr nacional n mbar vendin q n kohn para Sknderbeut.

    Prsa i prket emrit shqiptar, Shqipri, Shqipni, ky si emr populli e vendi, si rezulton nga sa u shtjellua m sipr, zuri vend gjat kohs s sundimit turk, pas shprnguljes shqiptare pr n Greqi e n‘Itali. Prhapja e tij si emr nacional dhe zhdukja e emrit t vjetr si i till, ka lidhje pas gjase me lvizjet etnike e sociale t popullit gjat mesjets dhe kohs s par turke, me shtegtime t brendshme, me formime fisesh t reja n ato perioda historike, vese shtysat konkrete pr nj zvendsim t till nuk mund t ndiqen.

    Vetm nj gj mund t thuhet me gjas t madhe, q shqip n krye t hers ka qen emri i gjuhs. Ky si i till ka qen mbase me prdorim m t mom, mbase paralel me emrin arbn arbr si emr etnik, dhe pastaj do t ket shtrir fushn e prdorimit, duke prfshir edhe popullin e vendin. Shihet kshtu se m i vjetri shkrimtar shqiptar q njihet, Gjon Buzuku, i vitit 1555, krahas nd Arbanit “n Shqipri” ka shqip “n gjuh shqipe”; ashtu dhe Pjetr Budi (1621) shqip t na e thot, e Pjetr Bogdani (1683) nj gramatik latin e shqip. Prdorimi etnik i ktij emri rreth vitit 1700 kishte zn rrnj, sepse n Vendimet e Koncilit provincial t vitit 1706 krahas Arbni “Shqipria” dhe i Arbneshi “shqiptari” del edhe gjuh e Shqiptarvet. Mendimi q emri shqiptar t ket ekzistuar n Shqipri veriore q n shekullin e XIV, e t jet identik me emrin familjar Schivipudar, Schepuder, Schapudar, Scapuder t nj banori t qytetit t Drishtit afr Shkodrs q prmendet rreth vjetve 1368-1402 n arkivat e Raguzs, mbetet nj hipotez q meriton t gjurmohet m tej.

    N lidhje m n fund me burimin e dy emravet arbn edhe shqip, do pasur parasysh se shum emra t popujve, t vjetra e m t reja, q njihen nga historia, mbeten me domethnie e burim t paditur. Nj kusht paraprak i domosdoshm n kt fush krkimesh sht konstatimi i forms s kryehershme t emrit prkats. N lidhje me kt, pr emrin e vjetr nacional t shqiptarve mund t thuhet me siguri q nga dy format e tij, arb- dhe alb-, e para sht forma e mirfillt, sikundr del dhe nga dshmit vendse s bashku me dshmit popullore ballkanike q u zun ngoje m sipr. Prandaj krkimi i nj rrnje alb- me kuptimin e pretenduar “mal”, krahasimi me emrat topike Alba- t Italis e t viseve t tjera, me emrin e Alpeve etj., nuk kan ndonj baz solide. Duke u nisur prkundrazi nga forma arb-, e nga kuptimi “fush, rrafshin”, i cili ruhet n mal e arbn t prmendur m lart, mund ta afrojm kt emr me latinishten arvum “ar, tok e punuar, fush”, greqishten e vjetr aroura “ar, tok buke”, me fjaln kelte t irlandishtes s mesme arbor, shums arbanna “drith”. Me emrin e Arbnit mund t ket nj lidhje t mome edhe emri i ishullit Arbe t Dalmacis.

    Prsa i takon emrit shqip, shqiptar, Shqipri Shqipni, prej nga ka dal edhe folja shqiproj, shqiplloj “spiegoj, sqaroj” e gjuhs popullore, ky emr mbetet me gurr t dyshimt.

    Mendime q t ket dal nga emri i shqipes, duke e pasur pra shqiptart emrin e tyre prej ktij shpendi, qysh n kohn e Sknderbeut, duke e vn n lidhje m‘an tjetr kt emrtim me fjalt e Plutarkut, q Pirroja pas fitores q korri mbi makedont u kremtua me epitetin “shqiponj”, nuk duket t‘i rezistoj kritiks, po t nisemi nga trajtat e ktyre dy emrave.

    N t vrtet, tek autort e vjetr shqiptar, shqip, shkruar me kt trajt, dallohet dukshm nga emri i shpendit, q shkruhet tek ata rregullisht shqype, gj q tregon se kemi t bjm me dy fjal t ndryshme. Jo bindse paraqitet dhe afrimi me qipi “mullar bari”, me paravendim (presupozim) t nj kuptimi t hershm “grumbull, popull”.

    T dyshimta mbeten dhe interpretimet e tjera t ktij emri, ai si “banor shkrepash, malesh” dhe ai si “pushkatar” prej greqishtes s re skippetto(n) “pushk” (kjo prej italishtes schioppetto), nj fjal q dshmohet pr greqishten spari me shekullin e XVI-XVII. I pabesueshm mbetet mnfund edhe spiegimi i fjals shqip nga latinishtja excipio; fjala latine nuk do t thot: “kuptoj”, si kan thn, po “marr; v m njan; prjashtoj; pranoj”. Kshtu, duke prfunduar, puna e burimit t fjals shqip mbetet nj shtje e hapt.

    *Botuar n revistn “Shqipria e re”, 1972
    Prgatiti: Tirana Observer.
    Ndryshuar pr her t fundit nga Albo : 06-05-2019 m 10:29

Fjalt Kye pr Temn

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •