Disa nga veorit e dizajnit arkitekturor dhe dekorit q karakterizon qytetet jan fasada, nyjat nervore, mobilimi, ndriimi dhe trajtimet e veshjeve t mureve, dritareve dhe shesheve, prdorimi i ngjyrs dhe forms, si dhe ekspozimet e gjithfarllojshme nga gjethnajat tropikale tek arti, reklama, produktet e teknologjia. Ato grshetohen pr ti dhn estetikn mjedisit ndijor t strukturs s nj qyteti, ndrsa njkohsisht ofrojn edhe objektet materiale pr tu vendosur n hapsirn fizike dhe objektet simbolike me t cilat farktohet kuptim.

Pr shkak se dizajni nxjerr n plan t par prvojn e ngjyrs dhe strukturs n dhe nga hapsira, kto t fundit provokojn gjykime estetike q variojn nga e shmtuara tek e paprshkrueshmja, e tolerueshmja, e knaqshmja, e bukura dhe frymzuesja. Sigurisht, karakteristikat e dizajnit ndikojn m shum prvojat e rndomta t ndijimit, por edhe temperaturn, cilsin e ajrit, ndriimin, nivelet e zhurms dhe aromat, q n trsi krijojn prgjigje t ndryshme psikologjike, q mund t influencojn si qndrimet, ashtu edhe gjykimet estetike. Pr pasoj, prvojat estetike dhe fiziologjike kan gjetur vend n teorit mbi ndikimin e strukturave fizike te shoqrit dhe antart e saj.

Nj murg sht i till edhe i dehur thot Hannah Arendt. Por, pr fatin e keq t opozitarizmit n Shqipri, njeriu m i pushtetshm dhe me influencn m t madhe n jetn politike t t paktn 20 viteve t fundit vijon t projektohet sipas tiparesh t dobta t shprehura n smundjet e supozuara mendore, n dobsit sensuale, n prdorimin e substancave narkotike apo vjedhjen e fondeve publike. Hajdut, bandit, skizofren, psikopat, drogmen, mizogjin e t tjera etiketime vazhdojn t prdorohen nga zrat opozitar pr t prvijuar profilin e njeriut, politikanit, pushtetarit dhe misionarit Edi Rama. Ose opozita n Shqipri vrtet ska arritur ta njoh Edi Ramn, pr shkak t perdeve morale q prodhon heshtja prball oligarkis apo dembelis pr t ndrmarr aksion politik n vend t ligjrimit, ose ajo vrtet beson se problemet m t mdha n vend jan pikrisht kto: korrupsioni, qeverisja nga njerz me probleme nervore apo t dhunshm ndaj grave dhe veshja me pushtet e krimit t organizuar.

Duke e ln mnjan trajtimin e vrtetsis s ktyre cilsimeve pr Edi Ramn dhe misionin e tij publik, duhet thn se kto, n fakt, mbulojn apo ln n hije t vrtetat m alarmante t profilit t Edi Rams si politikan, si ligjrues publik dhe si misionar i riformsimit t ambientit dhe hapsirs publike n Shqipri.

Edi Rama ka br do marrveshje me do pol fuqie n shoqrin shqiptare dhe ndrkombtare pr t fituar pushtetin. Qllimi nuk ka qen vetm q t pasurohet e s andejmi t ket m tepr pushtet, derisa t bhet i pathyeshm n termat e nj ndrrimi t pushtetit pa dhun, por mbi t gjitha q t fitoj mundsin pr ti dhn form mnyrs s t jetuarit, t menduarit dhe t besuarit t shqiptarve. Prtej kumbimit mesianik t pohimeve t tilla, ai q sot ka shtn n dor t gjith fijet e teatrit t jets publike n Shqipri nuk e prdor pushtetin e tij vetm pr t fituar para, shijuar komfortin e zotrimit t gjithkaje q knaq lavdidashjen e tij dhe knaqsin e ngadhnjimit mbi do rezistenc apo sfidues t atij vet dhe misionit t tij. Prkundrazi, kjo ka qen sjellja e do lideri politik t rndsishm t periudhs s tranzicionit. Ajo q e shquan Edi Ramn nga kta politikan sht misioni i tij prtej kufijve politik.

Trashgimia e qeverive pararendse t Rilindjes mund t prmblidhet n vepra infrastrukturore, politika ligjore, ekonomike e sociale, n reforma strukturore q i kan ln vendin njra-tjetrs. Asnj syresh nuk zn nj pozit qendrore n ambientin q i jep trajt botkuptimit dhe karakterit t qytetarve ndrsa kalojn njra pas tjetrs etapat e jets biologjike e sociale. Vetm regjimi komunist i Enver Hoxhs, me urbanistikn dhe artikteturn soc-realiste, mund ta rivalizoj misionin jetshndrrues t Rams. Megjithat, ndrsa urbanistika soc-realiste ishte e kushtzuar nga efienca, nga nevoja pr t ndrtuar dhe urbanizuar me kosto sa m t ulta, ajo e Rams duket se ka nj qllimshmri t qart dhe t prcaktuar mir q n embrion. Si pasoj, nse brezat e shqiptarve gjat 45 viteve t diktaturs u farktuan sipas pritshmrive universale t mendimit marksist, milenialt jan duke u latuar me kujdes sipas prfytyrimit t nj njeriu rreth asaj se si duhet t mendojn, jetojn dhe besojn shqiptart.

Pr kdo q nuk sht i vetdijshm, projekti i qendrs s qytetit t Tirans, q po zbatohet sot nga i besuari i tij n bashki, Erion Veliaj, sht pikrisht projekti i famshm i studios franceze, plotsuar me m shum ndrhyrje ambicioze, q dendsojn kullat dhe fshijn gjurmt m t shquara t trashgimis kulturore si Teatri Kombtar dhe Teatri i Kukullave. Jo vetm Tirana, t ciln Rama e ka qeverisur pr 11 vite me radh, por edhe qytetet e tjera i jan nnshtruar tashm projektit t rilindjes urbane pas ardhjes n pushtet t socialistve n vitin 2013. Transformimet e shesheve qendrore dhe fasadat qndrojn n thelb t ktij projekti. Ato jan destinacioni m i frekuentuar i secilit qytet, vendi q mbledh fmijt pr tu dfryer n hapsira t gjera, t moshuarit pr tu lodhur e, mbi t gijtha, pr t rinjt, q e gjejn m miqsore kt imazheri q e kandis do sodits.

Reagimet q provokohen nga tiparet arkitekturore t ndrtimeve mund t prdoren n mnyr simbolike pr t shprehur dhe prfaqsuar ide politike dhe shoqrore si identiteti apo vizioni pr t ardhmen. Anasjellas, vetdija se arkitektura dhe planifikimi urban prdoren n misione t tilla simbolike bn t mundur leximin e kujdesshm t strukturs fizike q zbulon identitetin apo prfytyrimin pr t ardhmen t nj organizate politike. Por, pr shkak se gjykimet estetike prcaktohen n mnyr t ndjeshme nga shijet personale, ne mund t biem n kurthin e mosdallimit t preferencave personale nga ndjeshmria. Pr organizmat politike dhe shoqrore, paraplqimet tuaja individuale jan m pak t rndsishme se ndjeshmria juaj ndaj faktit q urbanizimi ndjell prgjigje estetike, q i japin ngjyrn interpretimeve t antarve t asaj shoqrie. Ndaj sht e rndsishme t vrehet se si struktura fizike ushtron ndikim mbi ne dhe jo si e interpretojm ne at.

Pikturimi i figurs s Rams dhe pasardhsit t tij Veliaj sipas kontureve t dy kasnecve t dobt dhe t mbushur me vese personale, prfshir edhe kndelljen prej pasuris dhe prjetimeve, sht nj vizatim reduksionist. Ai mbulon, me ose pa vetdije, vizionin e tyre mbi mnyrn se si duhet ta prjetoj dhe ta njoh realitetin nj shoqri e tr. Stili arkitekturor dhe urbanistik i Rams dhe Veliajt, i mbushur me simbole, synon t prodhoj nj publik t cekt, me gjykim siprfaqsor dhe pa nj struktur t qndrueshme mendimi. Nn efektin e ksaj simbolike dhe t ligjrimit tipik t grupimit politik t Rilindjes, nj shoqri e till sht lehtsisht e qeverisshme dhe e paaftsuar pr t ndier humbjen e ngadalt t lirive dhe shtrngimin e kujdesshm t lakut, ndrsa bhet m e dhunshme n shuarjen e zrave kritik t elementeve syelur t saj.

Ndaj, sado q opozita ta sulmoj Ramn, apo edhe prfaqsuesin e tij n Bashkin e Tirans Veliaj, nga kndi i t metave personale, pushteti dhe figura e tyre mbetet e pacenuar, ashtu sikundr nj murg nuk resht se qeni i till edhe nse bn shkelje si dehja. Pushteti dhe roli i tyre n farktimin e ambientit dhe, s andejmi, t ndjeshmris dhe prgjigjeve estetike, q i japin ngjyrn gjykimeve t opinionin publik, mbetet i pacenuar. Edhe nse ata t dy nuk do t jen n pushtet pas nj koh t shkurtr, gjurma e tyre n gdhendjen e interpretimit t individve dhe komuniteteve do t mbetet n projektet e fshirjes s historis dhe trashgimis dhe t ngritjes s kultit t t res pa t shkuar dhe t origjinalitetit zymtsues t betonit. Fmijt tan do t rriten dhe edukohen nn kryengritjen e rrokaqiejve, pa mundur t lidhen me nj t shkuar objective, q shrben jo vetm si memorie e qyteteve dhe rrugicave tona, por edhe si artifakt i beslidhjes me virtytin, t Mirn e prbashkt t provuar dhe t vulosur nga sakrifica e etrve tan.