Close
Faqja 2 prej 2 FillimFillim 12
Duke shfaqur rezultatin 21 deri 23 prej 23
  1. #21
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    29-11-2010
    Postime
    10,205

    Pr: Dita Ndrkombtare e Gjuhs Amtare



    Kadare: Gjuha Shqipe ndr gjuht m t rndsishme t Europs

  2. #22
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    29-11-2010
    Postime
    10,205

    Pr: Dita Ndrkombtare e Gjuhs Amtare



    Video emocionuese - Fmij shqiptar nga mbar bota recitojn vargjet e Ndre Mjeds pr Gjuhn Shqipe

  3. #23
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    29-11-2010
    Postime
    10,205

    Pr: Dita Ndrkombtare e Gjuhs Amtare

    SHQIPJA, KJO PASURI NGA KOHRAT...

    Eqrem abej: far sht gjuha?


    Gjuha pasqyron nj kombsi, ajo sht pasqyra m e qart e nj kombsie dhe e kulturs s saj. Shkalla e pasuris dhe e pastrtis s gjuhs sht nj tregues i nivelit t ksaj kulture. Prandaj ringjalljet nacionale kudo e n do koh kan shkuar hap m hap me pasurimin e pastrimin e gjuhs. Pr t dhn vetm dy shembuj, po prmendim Irlandn dhe Turqin. N Irland, menjher pas shkputjes prej Britanis s Madhe dhe fitimit t pavarsis, po edhe m par, gjuhtart hapn shkrimet e vjetra, q i kishte mbuluar pluhuri i kohs, dhe qitn n drit leksema t mome t gjuhs q s’i njihte m kurrkush, q kishin qen prdorur disa shekuj, mbase edhe njmij vjet m par, dhe i shtin n shkoll e n qarkullim, edhe sot jan n prdorim t prgjithshm./Konica.al

    N Turqin qemaliste, n vazhdim t puns q pat nisur m par, sidomos Sami Frashri, pr pastrimin e gjuhs nga fjalt, shprehjet dhe ndrtimet sintaktike arabe e perse q e kishin mbuluar, me reformn gjuhsore q nisi n vitin 1928, u hulumtuan nj varg fjalsh t turqishtes (osmanishtes) s vjetr dhe t disa t tjerave gjuh turke t Azis, dhe kto t gjitha dhan nj ndihmes t madhe n pastrimin e gjuhs dhe pasurimin e saj me lnd vendi.

    Nj ndr detyrat kryesore t gjuhsis shqiptare, krahas krkimeve teorike, sht edhe mbetet pasurimi i gjuhs me elemente t gurrave vetjake dhe spastrimi i saj prej mass s fjalve t huaja, q kan vrshuar s jashtmi dhe q po vazhdojn edhe n ditt tona. Kan deprtuar e deprtojn n shkrimet shkencore edhe letrare, n shtyp, n radio, n televizion, n bisedn e prditshme. sht e vrtet se me punn e kryer gjer m sot, nj pjes e tyre jan spastruar, po ndrkaq kan hyr e po hyjn t tjera n vend t tyre. Pastrimi i gjuhs nga ky mish i huaj sht nj detyr shkencore, njkohsisht dhe kombtare. Nuk sht aspak nj shenj shovinizmi, shqiptari nuk e ka tradit shovinizmin.

    N kt fush sht punuar me shekuj te ne dhe vazhdon t punohet n kt drejtim. Po t kundrohet kjo veprimtari m nga afr, shihet se ka ktu nj vazhdimsi, nj vij t pandrprer. Ne e mojm dhe e vlersojm veprimtarin e paraardhsve tan, njkohsisht synojm ndrkaq ta ojm prpara veprn e tyre dhe ta thellojm. N kt pun nuk do t kufizohemi t zbulojm fjal t mome npr shkrime t vjetra, si kan vepruar pr shembull n vendet e prmendura m sipr. Nuk sht kjo e vetmja rrug pr ne, sepse plot fjal jan edhe sot t gjalla n goj t popullit dhe presin t shtihen n prdorim. Kjo pun ka filluar q me prmendoret e para t shkrimit t gjuhs shqipe. Autort e vjetr si Gjon Buzuku, Pjetr Bogdani e t tjer kan vepruar me vetdije n kt rrug. Pjetr Budi n nj vepr t tij t vitit 1618 ankon se gjuha po prishej m fort prej pakujdesis s “diesvet dhe letrorvet” t kohs s tij. Frano Bardhi n parathnien e fjalorit t tij t vitit 1635, flet pr dshirn e tij “me ndimuem mb nja an gjuhn tan”. Gjysm shekulli m von, Bogdani rrfen se “m’ansht dashun me djers t mdha shum fjal me ndrequn nd dhe t Shkodrs” dhe shton se “giuha jon qi me dijet dvuer edhe fjalt”. Qysh te kta autor t vjetr gjejm fjal si dertar, dftues, gryksi, gjets, gjuhtar, kangtar, kshilltar, kopshtar, krye “kapitull”, luts, madhshti, mbarim, mjeshtri, ndjeks “ithtar, imitues”, i prbrendshm, prndjek “persekutoj” (prej nga mund t formohet prndjekje pr “persekutim”), polem “popull, vegjli”, pushim, rrfim, shkollar, urta, vetmi, vjershtar e plot t tjera, pa mundur ne sot t dim se cilat jan fjal t marra prej gojs s popullit dhe cilat jan formime t ktyre autorve. N lidhje me kt, dihet se n pasurim t gjuhve letrare e t shkrimit, dy jan kryesisht rrugt q ndiqen prgjithsisht. E para sht marrja e fjalve t gjalla n ligjrimin popullor e npr dialekte dhe t shtnt e tyre n prdorim t prgjithshm, shpeshher duke i ngritur m lart n pun t nivelit kuptimor. Kshtu, pr shembull, lnd land si kuptim konkret ka “dru; dru si material ndrtimi”, po qysh prej shkrimtarve t Rilindjes s shekullit t kaluar prdoret me rrug abstrakte edhe pr “materie”, “subjekt”, “tem” etj. Ashtu dhe fjala rrym, prej kuptimesh t tilla si “rrjedh e vrullshme e ujit”, “lvizje e ajrit”, “rem e mullirit” (rrym e ujit, rrym ajri, rrym e mullirit), ka zgjeruar sfern e prdorimit me rrym elektrike, rrymat letrare, rrymat politike etj., duke prfshir kshtu dhe sferat abstrakte t leksikut. Rruga e dyt sht formimi i fjalve t reja, i t ashtuquajturave neologjizma. Kto mund t jen formime t mtejme t fjalve popullore, si antar nga an. Shpeshher ndrkaq jan t tilla, porse t farkuara si prkthim fjalsh t huaja, si kalke, si pr shembull i pamas e autorve t vjetr, pas lat. immensus, it. immenso; ose n koht e reja pararoj pas it. avanguardia, frgj. avantgarde etj. Jan pra formime pozitive, me gjedhe (model) t huaj, po me brum vendi, nj mnyr veprimi me t ciln jan pasuruar me koh gjith gjuht e Europs edhe t bots, rrug pasurimi e ndjekur q n koht e lashta (latinishtja prej greqishtes), por sidomos n koht moderne.

    Puna e autorve tan t vjetr n kt fush veprimtarie po t hetohet m imt, shihet se vazhdon m tej dhe gjat kohs para shekullit t kaluar. Edhe pse prmasat qen m t vogla, dhe mnyra e puns shpeshher anonime, vlen t shnohet se nuk ka pasur aty nj zbrazti t plot n pun t shkrimit e prpunimit t gjuhs. Kjo veprimtari ndrkaq me nj gjallri t re u rimuar tek ne sidomos me shekullin e kaluar, mbasi lvizja mendore e “shekullit t drits” (le sicle des lumires), i quajtur gabimisht “iluminizm” dhe m von e romantizmit, patn zgjuar sidomos ndr popujt e vegjl e t robruar t Europs iden nacionale dhe dashurin pr kulturn popullore, folklorin, gjuhn amtare dhe prpunimin e kultivimin e saj. Njerzit q vepruan n kto fusha kan qen nganjher njkohsisht burra t arms dhe t pends, luftar dhe dijetar e shkrimtar, ashtu si Pashko Vasa ndr ne. Me nj ndjenj habie shohim ne sot si nj njeri jo i pends, po i arms, dhe fols i nj dialekti n skaj t trevs gjuhsore, si Marko Boari prej Suli, prdor n fillim t shekullit t kaluar leksema t sfers kuptimore-abstrakte si krkim, madhsi, i papun, i pamas, ashtu si dikur Gjon Buzuku n Veri, e t tjera si kto. Mbetet merita e elementit shqiptar t Italis q i priu Rilindjes Kombtare t shekullit t kaluar, me eljen e Kolegjit t Kalabris (1732) dhe atij t Palermos n Siqeli (1734), dhe pastaj me vepra historike-gjuhsore, folklorike e letrare, si ato t Nikoll Kets (1742-1803), Engjll Mashit e sidomos t Jeronim De Rads, i cili organizoi dhe dy kongrese gjuhsore n Kalabri. N kt lvizje mendore e gjuhsore-letrare n gjysmn e dyt t atij shekulli morn pjes, si dihet, dhe shkrimtar e dijetar shqiptar t Greqis, si Panajot Kupitori e Anastas Kullurioti. Nga shkrimtart e Shqipris, nj brez para atyre t Rilindjes, Naum Veqilharxhi sht nj ndr t part q u prpoqn t pasuronin gjuhn e shkrimit e ta spastronin nga fjalt e huaja, me fjal si fletore, kams, msim, padije, shnim, shumic, thelloj e ndonj tjetr. Prpara tij Tahir efendiu prej Gjakove prdori m 1835, ndr t tjera, fjal si fols, msim, msues, nxans, rrzim. Shkrimtart e Rilindjes, si Kristoforidhi, Naim e Sami Frashri, Pashko Vasa, Jani Vreto e t tjer, i hyn n kt lm nj pune t madhe edhe me nj metod t re. Kjo metod ishte: krkim, prhapje e vnie n qarkullim e fjalve q ekzistojn n gjuh, po q kishin mbetur mnjan; prdorim i fjalve t vjetra e t harruara t gjuhs; prdorim shum i kufizuar i fjalve t huaja; formim fjalsh t reja, neologjizmash, si kompozita si rrjedhoja (derivate), pas gjedhes s analogjis, pra kryesisht pas shembullit t fjalve t gjalla t ligjrimit popullor e t dialekteve t tij. Ndr kta autor, Kristoforidhi e pasuroi gjuhn e shkrimit me fjal si fushat, hierore “tempull”, jetdhns, ligjdhns, ndrgjegje, pik, pres, theks, zanore. Te Naim Frashri gjejm dgjim, dritare, gjithsi, hapsir, papunsi, i prjetshm, vetdij, vjershtor e plot t tjera. I vllai Samiu, dihet se prve puns q kreu n lmin e caqeve (termeve) gjeografike e administrative (lindje, perndim, jugperndim, veriperndim, mesdits pr “meridian”, kryeministr, qeveritar etj.), ka vn themelet e terminologjis gjuhsore e gramatikore, me formime si abetare, nyj, njjs, shums, rrokje, i shquar, i pashquar. Para tij Jani Vreto shtiu n prdorim terme gjuhsore si rrnj, emr, premr, folje ndihmse. Gjejm tek ai edhe fjal t gojs popullore prdorur me nj mnyr t re, pa mundur ne sot t ndajm kurdoher me saktsi se cili ndr kta tre shkrimtar sht autori i par i disa fjalve t caktuara. Puna e pasurimit dhe e pastrimit t gjuhs vijoi e pandrprer edhe pas periods s Rilindjes nga ana e nj vargu shkrimtarsh, gjuhtarsh e arsimtarsh t vendit. N vitet e para t shekullit ton Luigj Gurakuqi me veprat e veta ia kushtoi gjith mundin e tij ktij qllimi. Ai u caktoi lavruesve t gjuhs detyrn q “skajet (termet) e prgjithshme t’gjith degve t’dijes, qi jan pothuej gjithnj ndr t’tana gjuht… kena pr t’i marr edhe na… Fjalt e skajet e tjera kena pr t’i trajtue vet tue i ba me rrjedh prej rraje shqype”. N ditt tona Aleksandr Xhuvani, i pajisur dhe me zotrimin e plot t metods gjuhsore, i kushtoi gjith jetn e tij ktij synimi, detyrs s madhe t pastrimit t gjuhs prej fjalve t huaja e t pasurimit t saj me fjal vendi. Punimet e tij t ksaj fushe jan mbledhur shumica n dy vllimet: “Pr pastrtin e gjuhs shqipe” (1960) dhe “Studime gjuhsore” (1956), pr t cilin vllim gjuhtari i njohur austriak Maks Lamberc thot se do t ishte me shum vler q kjo pun jete t botohej e prkthyer n nj gjuh t madhe si frngjishtja. Njkohsisht edhe disa lavrues dashamir t gjuhs amtare dhe arsimtar patriot si Mati Logoreci e t tjer, edhe kta me sa kan mundur kan punuar n kt vij. Ktu ndrkaq sht vendi t vihet n dukje ndihmesa e madhe q ka dhn e po jep n lmin e zvendsimit t fjalve t huaja me fjal vendi, n form anonime, masa e njerzve t thjesht, npuns, arsimtar, ushtarak, specialist t degve t ndryshme, n ditt tona prve ktyre edhe institucionet shkencore, aktivist shoqror e plot t tjer. Pas lirimit t vendit jan formuar ndr t tjera, fjal e caqe (terme), si anshkrim, arritje, automjet, bajraktarizm, bashkautor, bashkekzistenc, brthamor, bishtajore, bletari, bujkrob, dukuri, ecuri, furrnalt, gjetje (arkeologjike), halor, hedhurina, huazim, kanal kullues, leshpunues, mbingarkes, mbingarkim, mbishtres, mbivler, pyetsor, reshje, shprpjestim, shpim, tokzim, tregues m., vendburim e t tjera.

    N kt mnyr gjuha e shkrimit dhe e biseds q prdorim ne sot i ka rrnjt n gjuhn popullore t prpunuar gjat kohve. Ajo sht rezultat edhe i prdorimit t fjalve t gojs s popullit edhe i puns s madhe t brezave t mparm. Do t ishte me interes pr historin e gjuhs letrare e t shkrimit t hetohej se, sidomos nga fjalt e leksikut abstrakt-mendor, te cili autor secila ndr to shfaqet pr her t par, ose t paktn n cilin shkrim (vepr, revist a gazet) paraqitet s pari. Nj pun e till e dyfisht pret q t kryhet n t ardhmen. Aty mund t dal q nj pjes e mir e leksemave t ktij lloji jan m t vjetra nga ’mund t kujtohet, dhe q nj pjes i ka pasur qmoti dhe gjuha popullore.

    Gjuha shqipe sht e pasur jo vetm n elemente leksikore t kulturs materiale, po edhe n fushn e fjalve t sfers abstrakte-mendimore. Nuk sht i drejt mendimi i disa dijetarve t huaj se shqipja qenka e pasur vetm n fjal t sfers baritore, as i drejt mendimi se shqiptart paskan qen nj popull barinjsh nomad, shtegtar. Nj mendim i till nuk prligjet as me t dhnat e ekonomis politike historike. Nj profesor matematike m thoshte para disa kohe se me terme shkencore t farkuara me mjetet e gjuhs s popullit ka shpjeguar lndn e tij n shkolla t mesme dhe sht kuptuar shum mir nga ana e nxnsve. Nj gj e till vlen dhe pr t tjera deg t dijes, si pr fizik, botanik, zoologji, gjeografi, gjeologji, arkitektur e deg t tjera. Pr t dhn vetm disa shembuj nga lmi i gjuhs popullore, q jan n gjendje t zvendsojn fjalt e huaja ose gjithsesi t pasurojn gjuhn letrare dhe terminologjin shkencore me elemente ose forma t reja, po prmendim ndr t tjera: amria polipit t detit i thot likurisht, veprimit t zbutjes s nj peme me an shartimi i thot zbutoj; Gjirokastra pr “parent” thot afri, rozets s tavanit i thot krthiz, tuberkulozit t eshtrave i thot rrodhje (nga rrjedhja e qelbit); Labria atij q prziente bagtin me nj tjetr i thot przits, dhe siss s gjirit t bagtis femr mjelm; Bregu i Detit pr “z rrnj bima” thot rrnjzohet; Lunxhria drurve e shkurreve t ulta q rriten keq n pyll n hijen e drurve t mdhenj u thot hiesira; Zagoria pr “qmoti, lasht” thot lashtrisht, dhe ana e Klcyrs pr “tashti von, rishtas” thot rishm; ant e Beratit e t Frashrit sipas Kristoforidhit zgavrs s nj druri t madh si rrapi i thon zgrbonj, dhe Dangllia nj ene bakri me vesh i thot veshore; Labova e rrzs s Tepelens kur bie bor e imt thot mizon; Mallakastra nj fiku vjeshtak t zi e me plasa n lkur i thot fik shkronjs; Myzeqeja gryks s lumit q derdhet n det i thot gojk d.m.th. “goj”; ana e Shpatit mostrs ose modelit i thot gjedhe, dhe t mbajturit an, ansis anes; Shqipria e Mesme pr nj njeri t flashkt me trup e t mefsht thot i qullt, e pr “vete mbar” trevon, si n s’na trevon gjaja e gjall. N t folt e Tirans ndiheshin edhe ndihen fjal si kryemot pr natn e ditn e vitit t ri, dhe hulli pr “brazd”. N katundin Sharr t Tirans, fjaln pamenia e kemi dgjuar me kuptimin “panoram, pamje”, e n ant e Krujs dgjohet ansuj pr “ishull”. Me kt nuk themi se do t zvendsojm patjetr ishull-in dhe do ta heqim krejt nga prdorimi, porse e japim shembullin pr t treguar se edhe n fushn gjeografike gjuha e popullit ka formuar leksema si kjo, e cila mund t hyj n prdorim n stile t veanta t gjuhs letrare. Mjeshtrit e asaj ane kanaleve a vanave q grryhen n imento pr kalim uji u thon ujse. Mirdita vendosjes s nj grupi etnik t shprngulur n nj vend t ri, pra kolonis, i thot ngulim. Shkodra tekstileve u thot veglore, fjal q lidhet me vegl, q prdor Kora pr vegjt. Ant e Veriut fundrris q mbetet nga t shkrirt e nj lnde i thon bram, zgjyrs bramc farke, shtrirjes s nj lugine i thon lugaj, nj fushe voglake vuth, nj toke q sht nn uj tok mbujake, nj galerie a tuneli zgafelle, tumave t lashta (arkeologji) kodrvorre, nj grumbullimi lulesh n trajt t nj kalliri t varur vastak, nj pipthi, kalemi a fidani trishe, smundjes karies (t dhmbve etj.) bries; veanrisht Pulti pr “mjekoj me barna” prdor barnatoj. Fjala imtoj, sot prgjithsisht “shkoqit n hollsira (nj shtje)”, n t folt e Lums prdoret n mnyr konkrete “holloj”, imtoj drut “i aj i bj t holla”. Kosova nj njeriu q ka t njjtin emr me nj tjetr i thot emnak, e pr “dorzoju” thot “jep dorzimin”; n Kosov pr “filatur” prdoret tjerrtore, e pr “kaldaj” ngrohtore. N Dibr nj helmi t madh t shpirtit i thon djeg. Duke kaluar n dialektet e ngulmimeve shqiptare jasht Atdheut do t prmendim se n Arbnesh t Dalmacis pr “shpina e dors” thon prmidora, e pr “krijoj”, me nj fjal vendi lentoj (nga lej), prej nga mund t formohet dhe lentim pr “krijim”. N Greqi pr “gardh” thon thurim, fjal q mund t prdoret edhe me nj kuptim t figurshm, si p.sh. n grshetimin e veprimit t nj drame. N Kalabri ofiqit (nofks) q i ngjitet nj njeriu i thon shnim. N Siqeli samarit i thon brrore, fjal q lidhet me barr; pr “t dhn e t marr, marrdhnie” thon przit, si n shprehjen me t hojin mos kesh przit. Atje kan farkuar dikur dhe gurshkronj pr “litografi”. Kta jan vetm disa pak shembuj pr t dhn nj ide sado t zbeht pr pasurin e visarit leksikor t gjuhs popullore.

    Jan pra t gjitha mundsit pr nj zvendsim t fjalve t huaja me fjal vendi, dhe kjo pa bjerrje aspak t vlers kuptimore t fjalve. Mund t zvendsohen ndr t tjera fjal si abuzoj abuzim, acid, adaptoj adaptim, agresion agresiv, aktivitet aktivizoj, ambient ambiental, ambiguitet, amorf, anket, apikultur, aproksimativ approksimativisht, aprovoj aprovim, atribuoj, bonifikoj bonifikim, celular, deduktoj deduktim, dekompozoj dekompozim, depistoj depistim, derivat, destinoj, dezekuilibr, dimension, efekt i efektshm efikacitet, eksperienc, eksploroj, ekuilibr, erupsion, esencial, evoluoj, favor favorizoj favorizim i favorshm, fenomen, fibr, filatur, firmos, fortifikoj fortifikim, frekuentoj frekuentim, frutikultur, germ, gratael, hezitoj hezitim, imediat, imperativ mb., influenc influencoj, inkuadroj inkuadrim, inkurajoj inkurajim, inovacion, insistoj insistim, insuficienc, intoksikacion, investoj investim, justifikoj justifikim justifikues, kaldaj, karbon, kondit, kondicionoj, konfirmoj, kontribuoj kontribut, kooperoj kooperim, koordinoj koordinim, korent kurent, korrespondoj korrespondenc, kulminant, landshaft, laring laringjit, leguminoze, legjislativ, lubrifikoj, manual, militoj, monument, ndofta ndoshta, operativ, origjin, palafit, penelat, perfeksionoj perfeksionim, polen, preferoj, preokupoj preokupim preokupant, presion, presupozoj presupozim, reciprok reciprocitet, refuzoj refuzim, renal, rendiment, represiv, revokoj, sekret, servil, silvikultur, i sinqert sinqeritet sinqerisht, sinjifikativ, skulptor skulptur, spektator, spostoj spostim, stimul, sukses i suksesshm, supersticion, supozoj supozim, tentoj tentativ, (ujra) territoriale, toksik toksikologji, total totalisht, transformoj transformim, transmetoj transmetim, unifikoj unifikim, validitet, vegjetacion, vigjiloj, vigjilenc vigjilent (q me kt form s’e kan as italishtja as frngjishtja), volum voluminoz, xhiroj xhirim etj.

    N lidhje me kt pun t madhe, s cils mendojm se duhet t’i prvishemi me nj rrug trsore, sistematike e t organizuar mir q n ball, n mnyr paraprake do dalluar qart ’sht huazim (frgj. emprunt) e ’sht fjal e huaj. Fjalt m sipr e shum t tjera t llojit t tyre nuk jan huazime t mirfillta, t tilla q t ken hyr lashtrisht n gjuh t popullit, t jen br mish e asht i saj. Jan mish i huaj deprtuar n gjuh nprmjet shtresave intelektuale kryesisht n kto brezat e fundit, dhe nuk kan arritur t hyjn thell n strukturn leksikore t gjuhs. Prandaj dhe zvendsimi i tyre me brum vendi, me kusht q t mos cnohet saktsia kuptimore, n prgjithsi nuk paraqitet i vshtir. Do pasur parasysh n kt mes se deprtimi i fjalve t ktij lloji nuk prligjet as me karakterin gjuhsor t shqipes. Gjuha shqipe nuk sht nj gjuh romane as gjysmromane, si ka qen pohuar dikur dhe vazhdon t pohohet vise-vise dhe sot e ksaj dite. Jan t gjitha mundsit reale q mos t’i lihet shteg edhe pohimit t dikujt se “duhet njeriu m par t msoj italishten para se t mund t lexoj pa mundim nj shkrim t shqipes”.

    N kt veprimtari ndrkaq duan pasur parasysh disa parime n lidhje me metodn e puns q do t ndiqet. Nj ndr parimet kryesore n zvendsimin e fjalve t huaja do t jet maturia. Nuk duhet aty t kalohet n ekstrem. Ka rasa – kryesisht n punime t specialitetit – ku prdorimi i nj fjale a termi t huaj paraqitet i domosdoshm; aty, pr hir t saktsis shkencore, t stilit, a pr nj tjetr arsye, do t prdoret. Si kudo, edhe aty duhet vepruar me mas, pan metron ariston kan thn t vjetrit. Nuk duhet ecur si n disa gjuh ku edhe fjal e terme ndrkombtare jan munduar t’i zvendsojn medoemos me elemente t vendit.

    N kt mes del edhe pyetja: ’sht term ndrkombtar? Mendojm se term ndrkombtar nuk mund t quhet nj term shkencor q e kan prgjithsisht vetm gjuht romane, gjuht bija t latinishtes; ato vetvetiu e kan marr e do ta marrin prej saj. Term ndrkombtar mund t quajm nj term shkencor q prve gjuhve romane e kan n prdorim edhe idiomat e t tjerave familje gjuhsore, si gjuht gjermanike, sllave e t tjera. Pr t dhn dhe ktu ndonj shembull, do t themi se acid nuk sht term ndrkombtar, po kimi sht term ndrkombtar; lev, presion nuk jan terme ndrkombtare, porse fizik po; insekt sht term ndrkombtar, po insekticid nuk sht. Ashtu qndron puna dhe me botanik prkundrejt leguminozeve e labiate-ve, me zoologji prkundrejt reptil-ve etj. Duke mbetur n lmin e terminologjis shkencore mund t pohojm pra se n deg t ndryshme t dijes e prgjithsisht t veprimtaris njerzore, n arkitektur, gjeologji, botanik, zoologji, fizik, kimi, matematik, mjeksi e shndetsi, n blegtori, bujqsi, industri, ekonomi, ndrtim e n fusha t tjera ka nj mori fjalsh t vendit q pa dm kuptimor jan n gjendje t’ua zn vendin fjalve t huaja. Aty sht me interes edhe kjo, q fjalt e vendit kuptohen m mir, rroken e prvetsohen m leht nga nxnsit e moshave t vogla, sepse u formojn atyre shoqrime (asociacione) idesh; ato gjejn analogjin e vet n pasurin leksikore q zotrojn ata brenda sistemit t gjuhs amtare.

    N kt fush veprimtarie shihet kshtu se nj rndsi t madhe ka puna e pastrimit t terminologjis shkencore, e cila sht mbuluar me elemente leksikore t huaja. Vese prbrenda ksaj fushe duhen br diferencime. Nj pjes e madhe e terminologjis s shkencave teknike, natyrore, mjeksore e t tjera sht n prdorim kryesisht n rrethe shkencore e t specialitetit. Nj rndsi m t madhe merr problematika e pastrimit t degve t leksikut shoqror, elementet e t cilit jan n prdorim te nj mas m e gjer e shtresave t shoqris. N kt veprimtari nj detyr edhe m t madhe prbn puna e pastrimit dhe e pasurimit t gjuhs s prditshme q prdoret n t fol e n shkrim. Spastrimi i gjuhs prej fjalsh t tilla si ambient, eksperienc, esenciale, fenomen, influenc, preferoj mbetet nj detyr kryesore e gjuhsis shqiptare. Me fjal t tjera, ne mendojm se spastrimi i terminologjis shkencore, me gjith rndsin q ka, prbn vetm nj pjes n punn e madhe e komplekse t pastrimit e pasurimit t gjuhs, pun n t ciln vjen e integrohet.

    Edhe n lmin e sintakss gjuhsin shqiptare e presin detyra t reja n pastrim t ndrtimit t fjalis prej ndikimit t huaj. Ndrtime t tilla si gjuha greke dhe ajo latine; kategorit emrore dhe ato foljore; n t gjitha fushat kryesisht n ato politike e ushtarake, kapitali amerikan, krahas atij holandez nuk jan t strukturs sintaktike t shqipes. Ato jan ndjekje (imitime) t gjedhes s italishtes, deprtuar ndr ne gjat ktyre brezave t fundit. Ndrtime t tilla kan shkuar prej romanitetit perndimor edhe n rumanishten, porse atje edhe lejohen si nj gjuh romane q sht. Tek ne mendojm se edhe kto prdorime duhet t zvendsohen me ndrtime t vendit. Thjesht shqip do t duhej t thuhej e t shkruhej kategorit emrore dhe kategorit foljore ose kategorit emrore dhe foljoret. Nj tjetr gjurm ndr t tjera ka ln n shqipen moderne ndikimi sintaktik i italishtes n ndrtime fjalish si hyrja n fuqi e ksaj ligje, hyrja n veprim e makinerive, hyrja n prdorim e ktyre fjalve, pr shkak t daljes n grev t minatorve anglez, n vend q t shkruhej hyrja e ksaj ligje n fuqi, hyrja e makinerive n veprim etj., si ka qen m par n gjuhn shqipe. Vese duhet thn se ky lloj ndrtimi ka deprtuar tashm aq thell n gjuhn bisedore e t shkrimit, sa m nuk ndihet si element i huaj, dhe do t jet vshtir t mnjanohet.

    Puna e pastrtis s gjuhs prfshin dhe frazeologjin. Edhe aty vrehen n gjuhn e sotme ndikime t jashtme, me ndjekje gjedhesh t huaja me an prkthimi. N shqipen e mirfillt nuk thuhet i hedh pluhur syve, si thon n disa gjuh t tjera, po thuhet i hedh hi syve. Nj prkthim (kalk) frazeologjik i ri sht edhe shprehja gjysm i vdekur; n folklor e tek autort e vjetr gjendet rregullisht pak gjall po me kt kuptim. Gjuhsia jon edhe n kt fush sht e caktuar t gjurmoj rrugt vetjake t gjuhs.

    Duke kaluar nga fjalt n pun, jemi t mendimit se jan pjekur kushtet q nj komision i prhershm (permanent) t’i prvishet ksaj pune, plotsimit t ksaj detyre t madhe. Mendojm q n kt komision t marrin pjes njerz nga institutet dhe qendrat krkimore t Akademis s Shkencave dhe prfaqsues specialist t degve t ndryshme. T gjenden rrugt e bashkpunimit t tyre me ndrmarrjet, fabrikat dhe institucionet shkencore e t tjera t vendit. Do t ket pjesmarrje e bashkpunim aktiv sidomos dhe nga ana e arsimtarve t rretheve, sepse shkolla do t luaj nj rol t dors s par. Do t duhet nj pun individuale dhe kolektive, nj pun e re e gjithanshme, pun sistematike dhe me afat t gjat. Me kto pun duhet t hapet nj faqe e re e historis son gjuhsore, nj epok e re e pastrimit dhe e pasurimit t gjuhs letrare edhe t shkrimit. Duhet t kryhet n at mes nj rishikim i gjith puns s deritanishme. Do t rishqyrtohen nga ky kndvshtrimi jo vetm terminologjit e ndryshme dhe fjalort terminologjik, po edhe fjalort e tjer q jan punuar deri m sot. Do t jet nj reform gjuhsore n nivel Republike. Mendojm gjithashtu se do t jet vendi q t dal ndonj botim periodik me emrin “Gjuha jon” ose “Gjuha shqipe”, q do t’u kushtohet kryesisht problemeve e detyrave t pasurimit e pastrimit t gjuhs.

    Fjalt e vendit dhe termet q do t zvendsojn me koh elementin e huaj do t shtihen n prdorim q n shkollat, q me moshn e re. Shum fjal q do t vendoset t prdoren e t hyjn n gjuh, edhe neve vet n fillim do t na duken pakz si udi. Porse brezat q do t vijn do t’i msojn e do t’i prdorin vetvetiu; sikurse kan hyr n prdorim shum fjal vendi q jan farkuar prej paraardhsve tan e prej brezit ton, jan pr ne sot t natyrshme dhe jan br pron e qndrueshme e gjuhs. N kt pun me rndsi kombtare do t veprohet me guxim bashkuar me kompetenc shkencore, dhe, si u tha, me hapa t matur, me maturi n pun. Ne edhe n fusha t tjera t veprimtaris kulturore kemi ndrmarr pun q vet neve n fillim mund t na jen dukur t parealizueshme, e q i kemi kryer. Sot m fort se kurr na shtrohet detyra q kt gjuh, nj nga elementet kryesore t kombsis son, ta pasurojm me fjal t visarit popullor dhe ta spastrojm nga masa e lnds s huaj.

    * Eqrem abej, botim n “Msuesi”

    https://konica.al/2021/02/eqrem-cabe...e-eshte-gjuha/
    Ndryshuar pr her t fundit nga sirena_adria : 22-02-2021 m 13:31

Faqja 2 prej 2 FillimFillim 12

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •