Kristoforidhi, historia e nj fjalori t gjuhs shqipe me 20 mij fjal

N nj numr t revists SHKOLLA KOMBTARE, Organ i Ministris s Arsimit Viti i V, Nr.58, Prill 1943-XXI.

Apostujt e Idealit Kombtar, me autor profesor Aleksandr Xhuvanin, t bn prshtypje nj jetshkrim pr rilindasin dhe babain e gjuhs shqipe, si e quan Xhuvani Konstandin Kristoforidhin, por mbi t gjitha hidhet drit pr historin e botimit t Fjalorit t Gjuhs Shqipe me njzetmij fjal dhe kuptime fjalsh t prgatitur nga Kristoforidhi.

Konstandin Kristoforridhi lindi n Elbasan m 1830. Msimet e para i mori n shkolln fillore t Elbasanit dhe ato t mesme n gjimnazin grek t Zosimes n Janin. Mbas mbarimit t ktyre studimeve me ndrmjetsin e nj konsulli anglez, miku t babait t tij, i cili e kishte njohur qysh n Elbasan Kristoforridhi, vajti n Malt, ku studjoi n nj seminar protestantsh duke msuar ktu gjuht italisht dhe anglisht. Prej ktej ai shkoj si msues n nj shkoll fillore t greqishtes n lagjen orthodokse t Tirans.

Propozimin e kishte br patrioti Stefan Koja, i cili e njihte mir Kristoforidhin. M pas me fillimin e lufts s Krimes me ndihmn e konsullit anglez ai u b prkthyesi i forcave shqiptare, t cilt luftonin me rrog n ushtrin angleze. Me t hollat q fitoi nga kjo pun u nis pr n Londr pr t vazhduar studimet e larta. Ktu ai qndroi pr tre vjet dhe u njojt me Shoqrin Biblike e cila krkonte nj njeri t zotin q t prkthente n gjuhn shqipe librat e shenjta.

Si shkruan m tej profesor Aleksandr Xhuvani, nuk dihet pse Kristoforidhi u nis pr n Tunizi dhe ku punoi si msues i greqishtes dhe i italishtes n nj shkoll greke. Ktu ai bie n dashuri me nj vajz t nj pasaniku grek dhe nga ky fryt dashurie ai pati katr djem edhe dy vajza. Prsri e thrret Shoqria Biblike pr prkthimin n gjuhn shqipe t Shkrimit t Shenjt.

Ai punoi pr kt Shoqri Biblike pr afro 20 vjet me qendr n Stamboll, por ai duhej t vinte e shkonte shpesh n Shqipri pr t mbledhur nga goja e popullit lndn e par t gjuhs shqipe. Edhe pas nj viti e thrriti Shoqria Biblike me qendr n Stamboll por nuk e ftoi m pr pkthimin e librave t shenjt e kshtu ai u gjend i papun n Stamboll. Ngeli keq ekonomikishte dhe prsri u gjend n Elbasan n shkolln greke t lagjes orthodokse n vitin 1888 dhe m pas duke ditur shum mir gjuhn turke u b antar gjyqi deri sa vdiq n vitin 1895. Kristoforidhi n kohn q ishte pran Shoqris Biblike botoi gjithsej 13 vepra n gjuhn gegnishte dhe toskrishte.

Nga t cilat 10 jan prkthime t librit t Shkrimit t Shenjt dhe Dhjata e Re dhe pjes nga Dhjata e Vjetr Psallme dhe Katakizma n gegrishte dhe toskrishte, tri t tjera prej ktyre jan pjes origjinale si Abetare, Historia e s Shejts shkronj dhe gramatika. Pr hartimin e ktyre veprave Kristoforidhi krijoi dy alfabete njrin latinisht dhe tjetrin n greqisht.

Kto t fundit i shkrojti n dialektin toskrisht dhe at gegnisht e shkrojti n latinisht. Kto vepra u shkrojtn n Stamboll sa ishte gjall. Pas vdekjes s tij u botuan npr gazeta t ndryshme dhe shum dorshkrime t tij e gjetn dritn e botimit. Ndr to sht pr tu prmendur Fjalori i tij Shqip-Greqisht dhe me kuptimsin e fjalve shqipe. Aleksandr Xhuvani e quan nj monument t gjuhs shqipe kt fjalor me 502 faqe dhe me 20 mij fjal e format t madh, m i miri deri n at koh dmth n vitin 1943.

N kt fjalor, t cilin Aleksandr Xhuvani si thot edhe vet n kt shkrim, nuk e ndaja nga dora. Shohim se si me nj zell t pashoq, me siguri e prpikmri i mbledh fjalt Kristoforidhi e po me kaq kujdes e hollsi i jep kuptimsi fjalve. Sigurisht q fjalori i Kristoforridhit sht br n nj koh kur leksikologjia nuk ishte aq e prparuar, nuk kishte sistemin organik si bhen fjalort e sotm t gjuhve t huaja, por mbetet nj thesar i pamueshm. Thuajse pr do fjal Kristoforidhi tregon edhe vendin se ku prdorej ajo n krahinat e ndryshme t Shqpris, tregon edhe pr trajtat e ndryshme t fjalve n gegnishte dhe toskrisht e jo vetm n kto dialekte, por edhe n nndialektet, tregohen sinonimet dhe kundrvnien e fjalve, por shpesh bn edhe prkufizimin e tyre me prpikmri dhe bukuri t madhe.

Meq shumkush nuk e di historin e ktij fjalori dhe ende ka shum gojdhna ja po ua tregoj historin e tij, - shkruan Aleksandr Xhuvani. Kristoforidhi krahas puns pr Shoqrin Biblike punoi pr fjalorin t cilin e pruri n Elbasan n form dorshkrimi.

E gjith bota shqiptare e dinte se Kristoforridhi e kishe hartuar nj fjalor, ndaj dhe t gjith prisnin me padurim daljen n drit t tij, si nj e mir e madhe pr gjuhn shqipe. Ata e dinin se Kristoforidhi e njihte me themel gjuhn shqipe e quhej babai i saj, dhe kjo vepr do t kishte sikur ka nj rndsi t madhe pr gjuhn shqipe.

N ann tjetr Austriakt edhe Grekt u interesuan pr ta botuar kt vepr. Pas vdekjes s Kristoforidhit puna e solli q Fjalorin e bleu konsulli grek n Durrs i cili ia drgoi qeveris Greke. N at koh shkruan Xhuvani un isha n univesrsitetin e Athins. Mbaj mend se n nj gazet t Athins pr disa politikan botimi i ktij Fjalori ishte n dm t interesave kombtare greke n Shqpri. Pasi si e dim helenizmi grek nprmjet kishs dhe organeve t saj sht armike e betuar e gjuhs son edhe sot.

Por ishte edhe nj parti politike greke e cila e influencuar nga veprimtaria e Ismail Qemalit mendonte se duke e lejuar botimin e ktij Fjalori e duke e lvruar kt gjuh shqiptart do t bheshin m t ndrgjegjshm pr kombin dhe miqsin mes popujve. Pr fat tonin zotroi ky mendim i ksaj partie dhe qeverija greke e aprovoi botimin e ktij Fjalori. Diogjen Harito, shqiptarit nga Prmeti i cili ishte msues n shkolln e mesme t Athins, iu besua kjo pun. Kur un isha student n Ahtin n vitin 1904 u botua ky Fjalor e gzimi i studentve shqiptar n Athin ishte i madh. E u tha m pas se grekt si kundrshtar t shtjes shqiptare(si edhe serbt) mund t ken vn dor mbi origjinalin dhe do ta ken botuar sipas interesave t propogands s helenizmit. Po kjo nuk sht aspak e vrtet. S pari kur u vendos q t botohej nuk kishte arsye q t vihej dor. S dyti duhet nj koh e gjat dhe nj dije e thell albanologjike dhe linguistike si e Joklit pr ta marr prsipr pr ta kthyer sipas qllimeve t propogands s helenizmit. Fjalori sht botuar krejt sipas dorshkrimit t Kristoforidhit vetm ka disa gabime shtypi q mund t diktohen leht nga ata q e dijn mir gjuhn shipe dhe at greke, shkruan Aleksandr Xhuvani.

Dorshkrimi q edhe sot mund t gjendet n arkivat e Ministris s Jashtme Greke( e q mjerisht nuk u b gjall asnj qeveri shqiptare pr ta krkuar kt dorshkrim). Sido q t ket qen qllimi i Grekve t cilt e blen kt dorshkrim t Fjalorit paska qen nj fat i mir pr ne. Ngjarjet e ndryshme q pasuan m pas Shqiprin do t kishim ndoshta nj fjalor t humbur apo t djegur, prandaj duhet me ua dit pr nder atyre q u bn shkak pr botimin e ktij monumenti t gjuhs e nj falenderim pr Diogjen Hariton i cili u kujdes pr botimin e ktij Fjalori.

Si pr hartimin e Fjalorit, por edhe prkthimi i Shkrimit t Shenjt, duket se Kristoforidhi e njihte shum mir gjuhn shqipe. Ai njihte shum mir dialektin geg e tosk, por edhe t folmet labrishte edhe t folmen e amris si dhe t folmen e viseve t tjera t Shqipris. Shnon emrat e katundeve dhe qyteteve t Shqipris ku flitet ake fjal nga shkrimtar si Budi dhe Bogdani. Kristoforidhi ka pasur nj otografi si t Budit e t Bogdanit q edhe pse sot duket arkaike ai hendjen e gjuhs t lidhurit e fjalve i ka shqipe pa asnj ndikim t huaj. Kristoforidhin nuk mund ta kaloj kush edhe sot pr nga niveli i njohjes s gjuhs shqipe prandaj me t vrtet sht babai i shqipes.

Kristoforidhi ishte nj burr i madh e i pashm, fliste kthjellt dhe kishte nj timbr t rnd, por t kndshm. Ishte shum i shoqrueshm edhe pse ishte i gjezdisur e kishte par vende e njerz t shumt npr bot, shum her e pyesnin. Por ishte dhe hokatar e kur u plak nuk i vinte fre gojs, por fliste me shpoti edhe fjal t palara. E mbaj mend q vinte shpesh her n kish dhe predikonte shqip se ndr othodokst sht e lejuar predikimi edhe prej njerzve t dijshm. Kur vdiste n lagje ndonj njeri i prmendur vinin Kristoforidhin me mbajt shqip ligjratn e varrimit dhe Lef Nosi mbaj mend ka copa t ktyre ligjeratave. Kur ishte plak Kristoforidhi e mbaj mend kur shkonte n gjykatore ose n Pazar.

Un isha athere n klasn e tret qytetze shkoll greke dhe gjuha shqipe me librat e Naimit ishte prhapur n Elbasan dhe lexohej fshehurazi prej njerzve, nj dit m caktuan shokt t pyesja Kristoforridhin se si prkthehej fjala Arete nga greqishtja n shqip. Ai po pinte e duke ngritur shishen e rakis mu prgjigj i thon (pun e mir). Vajta me vrap tek shokt e ata ngeln t paknaqur e donin t ishte vetm me nj fjal. E pyeta prsri Kristoforidhin e ai mu prgjigj se nuk ka me nj fjali. T shumta jan anekdodat q ka ln ai edhe sot e ksaj dite e u thoshte njerzve q ta prsritnin s bashku frazn n mnyr q ta mbanin mend. Kristofridhi ka br histori pr gjuhn shqipe. Prej atij u prhap shqiptarizma n Elbasan dhe prej tij msuan gjuhn shqipe shum njerz. Edhe grat e msuan gjuhn shqipe dhe abetaren e Kristoforridhit. Prej Konstandin Kristoforidhit u fut gjuha shqipe n kishn orthodokse t lagjes Kala, - shkruan Aleksandr Xhuvani nj dishepull tjetr i gjuhs shqipe.


Kristoforidhi nj jet pr gjuhn shqipe
Leu n Elbasan m 1827, ndr burime t tjera figuron m 1830, i biri i tregtarit e kujunxhiut Anastas Ndelkas/Nelkos. Kur ishte 14 vje, mbaroi msimet e shkolls qytetse greqishte t qytetit dhe i ati e drgoi n gjimnazin Zosimea t Janins prej 1847 deri m 1850.

N Janin u njoh me zv/konsullin austro-hungarez J. G. Hahn, i cili merrej me studimin e gjuhs shqipe dhe muar msime pr nj koh t gjat prej tij pr t studiuar shqipen mbi tekstin e Dhiats s prkthyer nga Vangjel Meksi e t redaktuar prej Grigor Gjirokastritit.

Ndihmoi po ashtu pr "Studimet Shqiptare" t konsullit t prmendur. Vitet q vijuan e gjetn msues n shkollat greke n Tiran m 1852, Elbasan e Berat. M 1853 i vdesin prindt, detyrohet t shes gjithka dhe u vendos n Durrs ku punoi te nuni i tij Mimi Xhufka. Udhtoi mbar Shqiprin pr tregti dhe n fillimin e 1857 e gjejm n Izmir ku me gjas u poq pr her t par me misionart protestant amerikan, ku u rekrutua nga filologu dr. Rigzi, mbrapa m 1 mars n Stamboll ku nisi pun si prkthyes pr Shoqrin Angleze dhe t Huaj Biblike. Ndoqi pr katr muaj kurse n Robert College n lagjen Babek t Stambollit.

Mbasandej duke par se qe premtues e shpun n Malt (fund korriku 1857-1860) n kolegjin protestant, ku prfundoi prkthimin e Dhjats s Re n t dy dialektet e shqipes. Dorshkrimet e tij u drguan n Londr m 15 mars 1860, por nga Londra nuk erdhi ndonj prgjigje inkurajuese. U hodh n Tunis ku u martua me Elenin dhe msoi greqishte n nj shkoll nga 1861 deri m 1865. N fund t majit 1865 u gjend n Stamboll me prkthimin e kryer t Dhiats s Re n gegnishte.

Aleksandr Tomson i Shoqris Biblike prmes nj njohtsie me nj riosh shkodran t shkolluar, Nikoll Serreqin, i cili me t shkuar n Stamboll e ndih Kristoforidhin me redaktimin dhe sugjeron alfabetin latin me t cilin qe shkruar gegnishtja n Shkodr si tradit e autorve t vjetr. N nntor t 1869 zgjedhet antar i Komisionit pr Alfabetin e Shqipes. Me Elenin pati shtat fmij: Anastasin, Poliksenin, Anastasian, Kleopatrn, Aleksandrin, Stefanin dhe Filipin. Prej 1874 gjer m 1878 pati nj ftohje n marrdhniet mes tij dhe Shoqris Biblike, prejse dyshohej q nuk besonte sipas qasjes protestante nga nj keqkuptim q kishte pas n Malt. Me ndikimin e Alexander Thomson-it t degs s Stambollit u b e mundur q t vazhdonte punn me Shoqrin Biblike duke prkthyer e botuar, kshtu q u zhvendos me kt shkas n Stamboll familjarisht.

M 1884 u kthye n Shqipri dhe i ndrpreu marrdhniet me Shoqrin Biblike njher e mir. U prpoq t hapte nj shkoll shqipe n Tiran, por qe e pamundur duke qen se autoritetet osmane nuk e lejonin kt gj prej ndodhive t pas-Lidhjes s Prizrenit. M 1888 u kthye n Elbasan ku punoi si gjyqtar, pun t ciln e ushtroi derisa vdiq m 1895 te shtpia e Taq Buds. U varros mbrapa absids kryesore t kishn Shn Mris.

Emri:  265862.jpg

Shikime: 2495

Madhsia:  41.7 KB
Emri:  265864.jpg

Shikime: 2448

Madhsia:  40.0 KB
Emri:  265863.jpg

Shikime: 2488

Madhsia:  32.6 KB
Kostandin Kristoforidhi

Shqiptarja