Ilirt, 300 vjet n krye t Roms: Profilet e perandorve ilir q drejtuan botn

Emri:  illyrian_albanian2.jpg

Shikime: 788

Madhsia:  35.7 KB

Pr rreth 3 shekuj (251565), Roma u mbizotrua nga perandor ilir; ishte pikrisht kjo periudh kur fiset vandale e sllave u mbajtn larg kufijve t rajonit, i cili m pas do t quhej Ballkan. Shumica e tyre kan ardhur nga rajoni i Sirmium (pran Mitrovics s sotme) n Iliri. Pas shekullit VI, n listn e perandorve romake rrall gjendet ndonj ilir; me sa duket ilirt, nuk ishin m t favorizuarit e Roms ose e humbn fuqin a ndikimin e tyre; kjo gjendje e krijuar prkon me vrshimin e sllavve n trojet ilire. A ishte ky mnjanim i ilirve nga pushteti rastsi a konspiracion, kt vetm studimet mund ta tregojn.

Trajan Decius

N baz t t dhnave historike, perandori i par ilir ishte Trajan Decius. Decius (Gaius Messius Quintus Decius Augustus) ishte Perandor nga 249251. N vitin e fundit t mbretrimit, ai bashkqeverisi me djalin e tij, Herenius Etruskus; t dy u vran n betejn e Abritus (sot Razgrad, Bullgari) kundr gotve. Decius, lindi n vitin 201 n Budalia (Mitrovic, Kosov). Ai sht i pari n listn e gjat t Perandorve romak q do t dilnin nga Iliria. Kta quhen zakonisht perandor ilir sepse t gjith kishin lindur n Iliri dhe u ngjitn n shkalln m t lart t pushtetit, duke e filluar karriern si ushtar n legjionet romake t stacionuar n vendlindjen e tyre. Para se t bhej perandor, Decius kishte qen senator, para ksaj, prefekt i qytetit t Roms, dhe radhazi guvernator n Mezi, Gjermanik, Spanj. Gjat mbretrimit t tij, Decius ndrmori disa projekte ndrtimi, si pr shembull: banjat termale n Aventine (Itali), t cilat mbetn funksionale deri n shekullin XVI: historikisht, Decius njihet pr kujdesin ndaj Koloseut t Roms; gjat periudhs s tij si perandor, Koloseu, i dmtuar rnd nga goditjet e rrufeve, u restaurua plotsisht.

Hostiliani

Hostiliani (230251) ishte nj perandor romak n vitin 251 dhe i dyti me origjin ilire. Hostiliani lindi n Sirmium (pran Mitrovics s sotme) n Iliri, djali i perandorit t ardhshm Decius dhe bashkshortes Herennia Cupressenia Etruscilla. Ishte vllai m i vogl i perandorit Herennius Etruscus. Pr t ndjekur gjurmt e t atit drejt fronit, Hostiliani mori trajnimet e duhura q nj princ duhet t merrte, por gjithnj qndroi nn hijen e vllait t tij Herennius, q gzonte privilegjin e t qenit trashgimtar. N fillim t vitit 251, Decius i la fronin djalit t tij Herennius t bashk-udhhiqte Hostilianin. Decius and Herennius m pas bn nj kryengritje kundr mbretit Cniva t gotve, pr t ndshkuar pushtimet e tij. Megjithat Hostiliani mbeti n Rom pr shkak t prvojs t pakt.

Klaudi i II-t

Klaudi II-t nga Iliria hipi n fron n vitin 268 n fillim e kishte nisur karriern si ushtar i thjesht e m pas u b komandanti i nj ushtrie t vendosur n Pavia. Pasi u b perandor, Klaudi u shqua n luftimet me gott, t cilt i shpartalloi n Nish. Nga trimria q tregoi n kt luft ai u quajt Klaud Gotiku. Mbretrimi i tij zgjati dy vjet derisa vdiq n tokn ilire.

Mbretrimi i Quintillus

T dhnat pr mbretrimin e Quintillus jan t pakta dhe kontradiktore. Disa thon se mbretrimi i tij zgjati vetm 17 dit, ndrsa t tjer thon se zgjati 177 dit. Gjithashtu ka mos dakordsi pr shkakun e vdekjes s tij. Mendohet se ai mund t jet vrar nga vet ushtart e tij pr disiplinn e rrept ushtarake. Ekzistojn dhe zrat q thon se ai vrau veten duke prer damart. Megjithat vetm pr dika bien t gjith dakord, pr vendin e vdekjes, m Akuileia. Quintillus q vinte nga Iliria la pas dy djem Claudius dhe Quintillus. Djali i tij i dyt me po t njjtin emr konsiderohej i aft. Ai ishte nj kampion i vrtet n senat.

Aurelian, Shptimtari i Iliris

Pas vdekjes s Quintillus n fronin perandorak hipi Aureliani, i cili kishte lindur n Sirmium (pran Mitrovics s sotme), q ishte kryeqendra e Panonis, provinc me shtrirje mjaft t gjer dhe e banuar nga ilir. Aureliani n fillim kishte qen ushtar i thjesht dhe m pas u b kryekomandant i kavaleris. Gjat betejave t prgjakshme me armiqt kishte dal gjithmon fitimtar dhe pr kt i kishin dhn shum tituj, por titulli m i lart pr t do t ishte Shptimtari i Iliris.

Aureliani n vitet e fundit t mbretris s tij nxori nj dekret n 274 kundr t krishterve. Shkaku i ediktit u b nj nga kshilltart e tij Porfiri, i cili ishte themelues i neoplatonizmit. Ai shkruan nj vepr me 15 volume Kundr t Krishterve. Aureliani besonte n kultin e Mitrs dhe t hyjnis s Diellit. T gjith shtetasit e Perandoris Romake kan qen t detyruar t`i nnshtrohen ktij kulti. Meqense t krishtert nuk pranuan, u shpalln armiq t shtetit. Gjat ksaj prndjekje u martirizua Papa Feliksi (269-274). Mirpo edhe Aureliani vritet pas nj komploti n vitin 175. Aureliani mbretroi rreth pes vjet dhe u vra gjat marshimit t ushtris s tij nga Bizanti drejt Persis.

Probi

Perandor tjetr ilir ishte Probi, i cili gjithashtu kishte lindur n Sirmium t Panonis. N moshn 44-vjeare ai u b perandor dhe mbretroi pr rreth gjasht vjet. Probi u shqua n luft kundr fiseve gjermane, franke e vandale duke i detyruar ata t largoheshin nga kufijt e perandoris. N nj dit vere t vitit 282, ndrsa po drejtonte punimet pr tharjen e knetave n Sirmium, ushtart u rebeluan, flakn lopatat dhe rrokn armt duke e vrar perandorin.

Diokleciani, dshmitari suprem i madhshtis

Emri:  nicomedia_diocletian_iam3.jpg

Shikime: 523

Madhsia:  66.4 KB

N vitin 285 fronin e perandoris romake do ta zinte Diokeliciani (284-305) i cili e kishte origjinn nga fisi ilir i Diokles. Diokleciani lindi n Salona t Dalmacis ilire m 22 dhjetor 245. Vdiq po aty m 3 dhjetor 313

Ai kishte qen komandant i rojeve personale t perandorit t mparshm. Merita e Dioklicianit ishte ndarja e pushtetit perandorak n dy August dhe dy esar, ku donjri prej tyre ishte sundimtar fuqiplot n pjesn e perandoris q i takonte. Diokliciani u shpall Augusti Suprem dhe si August t dyt emroi Maksimianin, i cili gjithashtu ishte prej gjakut iliri, ndrsa dy esart kishin nj grad m posht se Augustt. I pari ishte Konstandini me origjin nga Dardania (e ma e tij ishte mbesa e perandorit Klaud). Diokleciani sundoi rreth 21 vjet derisa n moshn 59-vjeare dha dorheqjen.

Dihet botrisht se Diokleciani si burrshtetas krahasohet vetm me Oktavian Augustin dhe konsiderohet si njri ndr reformatort m t mdhenj q ka njohur shoqria njerzore. Diokleciani mori pjes gjat gjith periudhs s tij t sundimit n luftra t shumta, q i kurorzoi me fitore t bujshme, njsoj si Klaudi II, Aureliani dhe Probi. Edhe atij historia romake nuk i rezervoi asnj humbje.

Veansit:

Dshmitari suprem i madhshtis, njri ndr tre perandort q historia romane admiron m tepr.

Ashtu si Augusti n fillim, edhe Diokleciani n kohn e tij, pr revolucionin e thell q i bri organizimit shtetror, konsiderohet si themeluesi i nj perandorie t re.

I vetmi perandor i Roms q e ka lshuar vullnetarisht pushtetin.

E kan quajtur Burri i shekullit t art, pr t dshmuar madhshtin e revolucionit dioklecianas t shtetit dhe shoqris.

Maximianus Herculius (Maksimiani)

Mendohet t ket lindur mes viteve 249-250 pas lindjes s Krishtit n Sirmium, pran Mitrovics. Marcus Aurelius Valerius Maximianus ka qen ushtar q n vegjli. Ai madje ka luftuar n krah t Perandorit Dioklecian, dhe ka shrbyer n ushtri gjat mbretrimit t Aurelianit dhe Probusit. Sipas historianve me siguri ka qen Diokleciani q m von e shpalli perandor t Nikomedeias m 20 nntor 284. Bashkshortja e tij Eutropia i dha atij dy fmij: Maksentius dhe Fausta. Kur perandori Diokleciani e kuptoi q perandoria ishte shum e madhe pr tu qeverisur vet, ai e bri Maximianusin ezarin e tij, dhe i ngriti deri n rangun e Augustit. Ndrkoh q Diokleciani sundonte n Lindje, Maksimianusi sundonte n Perndim. Pr tu rritur n detyr Maximianus merrte pjes n aktivitete t shumta ushtarake. Pavarsisht se e pati t leht t pushtonte disa vende n vitin 286, e pati shum t vshtir t prballej me galt n po t njjtin vit.

N shtjet politike, perandori dhe ezari i tij ishin shum t ndryshm. Maximianusi ishte shum i kursyer kur binte fjala pr marrveshjet me antart e senatit romak, ndrsa marrdhnia me fisnikt ishte mjaft e mir. M 1 maj 305 si Diokleciani, n Nicomedeia, ashtu edhe Maximianus Herculius, n Mediolanum, dhan dorheqjen. Kjo dorheqje u b pr shkak t smundjes fatale q kapi Dioklecianin n fund t vitit 304. Mendohet se ka qen vet Diokleciani q i ka detyruar kolegt e tij t hiqnin dor. Dorheqja e Herculius nuk duket se zgjati shum pasi n m pak se nj vit m von m 28 tetor 306, djali i tij Maksentius u zgjodh perandor i Roms.

Galeri, perandori i fitoreve t bujshme

Galeri lindi n Ilir. Nuk dihet data e lindjes. Vdiq ne Serdica (Sofie) n vitin 311.

Sapo u emrua ezar u nis n frontin e Danubit dhe gjat viteve 294 deri n 295 korri fitore t mdha mbi gotet. N dy vitet q pasuan shpartalloi ushtrit e sarmantve dhe markomanve. Me kt rast ndrtoi nj fortes n Aquincum (Budapesti i sotm). Pjesa veriore e Panonis s Poshtme u be provinc e re dhe u quajt Galeria Valeria, sipas emrit t gruas s tij. Kur persiant pushtuan provincn romake t Mesopotamis, Galeri marshoi npr Armeni dhe i rrethoi, duke arritur q t pushtoj dhe kryeqytetin e tyre Ctesiphon. Ai imitoi Aleksandrin e Madh n betejn q zhvilloi n Nars, duke mbajtur qndrim miqsor ndaj familjes s mbretit persian Darius dhe duke marr n mbrojtje fmijt dhe grat e qytetit. Me marrveshjen e paqes q u nnshkrua, Mesopotamia e zmadhuar me territoret rreth Tigrit u rinjoh si provinc perandorake. Gjat qndrimit n fronin e ezarit, Galeri e ndrtoi kryeqytetin e vet n Selanik, nj vend strategjik ne rrugn Egnatia, q lidhte Romn me provincat e Azis. Me ngjitjen n rangun e Augustit, ai u detyrua t shkonte n Nikomedi, n vend t Dioklecianit.

Konstandini i Madh, perandori q ndryshoi historin

Emri:  Constantine.jpg

Shikime: 496

Madhsia:  59.0 KB

Konstandini i Madh kishte lindur m 27 shkurt t vitit 272, nga nj familje fisnike ilire n Naissus t Dardanis. I ati i tij Kostanti, ishte n kohn e Dioklecianit njri prej dy ezarve, q mbretronte n Galin, Britanin e madhe dhe Spanjn. Konstandini u drgua t edukohej n oborrin e Dioklicianit. N fakt atje mbahej si peng. Mbas vdekjes s Dioklicianit dhe Maksimianit, dy ezart, Galeri dhe Konstant Klori u ngritn n shkalln e Augustve. N kt koh, n vitin 305 Konstandini kthehet tek babai i tij. Por m 25 Korrik t vitit 306 i vdes babai, Konstanti n Jork dhe Konstandini shpallet August (perandor) nga ushtria, e cila prbhej kryesisht nga ilir (306).

Roma e re n buz t Bosforit

Kur perandori ilir i Roms, Konstandini, e pa pr her t par Bizantin, qyteti kishte thuajse njmij vjet jet. Q n shekullin VII para Krishtit ekzistonte ktu nj qytet i vogl, me akropolin n kodr, aty ku sot shtrihet Shn Sofia dhe Pallati i Sulltanve. N t vrtet fillimisht Konstandini kishte n plan thjesht t ndrtonte nj qytet, ku t prjetsonte emrin e tij, por pas vizits s dyt n Rom, e pa se qyteti i vjetr, me tr at tradit republikane dhe pagane skishte se si t shndrrohet n zemrn e Perandoris s re t krishter. Prandaj n vitin 330 t ers son, n atmosfern e festimeve, q zgjatn katr dit, Konstandini i Madh e transferoi rezidencn e tij perandorake n brigjet e Bosforit.

Konstandinopoja ishte e rrethuar me mure n pjesn e saj detare dhe nj mur trefish n pjesn perndimore. Pr m shum se njmij vjet, muret e Kostandinopojs e shptuan Perandorin prej humbjeve, madje edhe prej zhdukjes s plot prej armiqve t saj t shumt. N fakt, muret e Kostandinopojs mbronin m shum se Perandorin; ato mbronin qytetrimin romako-bizantin. Qyteti ishte br prej kohsh shprehje e dshirs konstandiniane pr ndrtimin e Perandoris s Krishter Romake, e cila duhet t ishte shteti i t gjith t krishterve t bots, n kufijt e mparshm t Perandoris. Kisha dhe Shteti ishin bashkuar n nj partneritet t pandashm, q reflektonin rregullin hyjnor. Administrues i ktij rregulli ishte Perandori Romak, zvends i zotit n tok dhe Apostull i Trembdhjet i Krishtit, q sundonte si nj autokrat i krishter prej selis s tij n Kostandinopoj. Konstandini e pati ln punn e nisur n mes dhe ndr pasardhsit, Justiniani siguroi madhshtin konstandiane. Ai shpenzoi gjith periudhn e vet t sundimit pr realizimin e madhshtis romake.

T veantat

- Perandori i par i krishter

- Themeluesi i Kostandinopojs. Vizioni i tij pr Romn qytet t prjetshm q mishrohej n Kostandinopojn jetoi pr 1129 vjet.

Ndrtuesi i objekteve m t mdha kristiane. E quante veten prfaqsues t Zotit mbi tok dhe i dha sundimit t vet karakter hyjnor.

sht shpallur shenjt nga Kisha Katolik. Kisha e Lindjes e konsideron si shenjtorin m t madh.

Maximinus II

Maximinus II (20 nntor 270 gusht 313), gjithashtu i njohur si Maximinus Daia ose Maximinus Daza, ishte perandor i Roms nga viti 308 deri n vitin 313. Ai u prfshi n shum lufta civile pr t mbajtur pushtetin, nga t cilat u mund nga Licinius. Nj pagan i deklaruar, ai ishte i angazhuar n nj nga persekutimet e fundit t krishterve. U lind n fshatrat e quajtura Felix Romuliana, nj zon rurale n lindje t Danubit. Ai u ngrit shum n detyr pasi iu bashkua ushtris. N vitin 305 xhaxhai i tij Galerius e adoptoi Maximinusin, duke e rritur at n rankun e nj ezari dhe i dhuroi atij qeverin e Siris dhe Egjiptit. Maximinus filloi ta stilonte veten si Augusti gjat fushatave ushtarake. Pas vdekjes s Galerius n vitin 311, Maximinus e ndau Perandorin Lindore mes Licinius dhe vetes. Kur Licinius dhe Konstandini filluan t miqsoheshin shum, Maximinus hyri n nj aleanc sekrete me uzurpatorin Maxentius, q kontrollonte Italin. Ai hyri n luft t hapur me Licinius n vitin 313; thirri nj ushtri prej 70,000 burrash por psoi nj humbje t madhe. Nj vit m pas ai vdiq, dhe shkaqet e vdekjes s tij nuk ishin asnjher t qarta. Maximinus kishte nj emr t keq n radht e t krishterve pasi rinisi persekutimin e tyre pas publikimit t Ediktit t Tolerancs nga Galerius, duke vepruar n prgjigje t krkesave t autoriteteve t ndryshme urbane q krkuan t dbojn t krishtert.

Valentinian I

Valentinian I (lindi n vitin 321 vdiq m 17 nntor 375), ishte perandor romak me origjin ilire nga viti 364 deri n vitin 375 i cili mbrojti me mjeshtri dhe sukses kufijt e Perandoris Perndimore kundr pushtimeve gjermanike. Valentinian, i cili ishte i biri i nj oficeri ushtarak ilir u pozicionua n Panonia (n qendr t Europes), iu bashkua ushtris dhe babait t tij me shrbim n Afrik. Nnt dit m von komandantt e ushtris e shpalln Valentinian perandor n. M 28 mars ai zgjodhi vllain e tij m t vogl, Valens, si bashksundues, dhe e vendosi at si sundues t Lindjes, ndrsa vet mbajti perndimin. T dy pranuan t lejonin toleranc fetare. Me energji t pashtershme, Valentiniani vendosi t fortifikoj dhe mbroj kufijt. N janar t vitit 365 gjeneralt e tij u mposhtn nga gjermanikt; dhe n muajin tetor Valentinian ishte vendosur n Paris, nga ku drejtori operimet kundr rivalve. Pr t forcuar linjn e trashgimis, Valentinian n vitin 367, zgjodhi djalin e tij 8-vjear, Gratian, si bashkperandor. Vet vdiq si pasoj e nj ataku n zemr. Pavarsisht arritjeve t tij, Valentinian portretizohej nga historiani i madh pagan Ammianus Marcellinus si nevrik, frikacak dhe supersticioz. Jerome e prshkruan at si tolerant, trim, dhe t prgjegjshm.

Valens

Valens (lindi n vitin 328 vdiq m 9 gusht 378), emri i plot i t cilit ishte Flavius Julius Valens Augustus ishte Perandor i pjess lindore t Roms nga viti 364 deri n vitin 378. Atij iu dha gjysma e e perandoris, ajo e pjess lindore nga vllai i tij m i madh Valentinian I pasi ky i fundit mori fronin. Valens, ndonjher i njohur si perandori i fundit i Roms, u mund dhe u vra n Betejn e Adrianopojs, q shnoi fillimin e fundit t Perandoris s Madhe romake. Valens dhe vllai i tij Valentinian lindn t dy n Cibalae (Kroacin e sotme) n nj familje ilire. Ata u rritn n shtpi t mdha q ishin bler nga i ati i tyre n Afrik dhe Britani. Ndrsa Valentinian kishte br nj karrier t knaqshme e t suksesshme n ushtri prpara se t bhej perandor, nuk mund t thuhej e njjta gj pr Valensin. Ai e kishte shpenzuar pjesn m t madhe t rinis s tij n shtpi, dhe ishte bashkuar ushtris vetm n fund t viteve 360 ku mori pjes me vllain e tij n fushatn ushtarake perse t perandorit Julian. Gjat mbretrimit t tij Valensit i duhej t prballej me diversitet teologjik q n fillim t krijimit t divizionit t tij n Perandori. Valensi dhe Valentinian I kishin pikpamje t ndryshme teologjike.

Gratian

Gratian, (Flavius Gratianus Augustus) lindi n Iliri n vitin 359- vdiq n gusht t vitit 383. Ai shrbeu si perandor i Roms nga viti 367 deri n vitin 383. Gjat kohs s mbretrimit t tij ai e ndau sundimin s bashku me t atin Valentinian I dhe xhaxhain e tij Valens. Duke e deklaruar djalin e tij 8-vjear Gratian si Augusti (bashksundues), babai i tij krkonte t ndrtonte nj trashgimi familjare mbretrore. Arsimimi i djalit iu besua poetit Ausonius, i cili ishte nj prefekt pretorian. Pas vdekjes s Valentinian I (n nntor t vitit 375), Gratian ishte tashm sundimtari i vetm i Perndimit. Pas nj periudhe t shkurtr ai njohu si kolegun e tij gjysme-vllain 4-vjear, Valentinian. Nn ndikimin e Ausonius Gratian krkonte q sundimi i tij t ishte i mir e popullor. Ai e shpenzoi pjesn m t madhe t mbretrimit t tij duke u ndeshur me fiset q krkonin t pushtonin tokat. N vitin 378 ai u vonua pak pr t marr pjes n betejn e prgjakshme me Gott n Adrianopoj. Pr t zvendsuar Valensin, q u vra n konflikt, Gratian vendosi Theodosius perandor n lindje n vitin 379. Kur n vitin 383, Gratiani dgjoi se n Britani ishte vetshpallur nj perandor me emrin Magnus Maximus, pr ta ndalur at q t pushtonte m shum tok, ai vendosi t ndrhynte. Por Gratiani u dezertua nga trupat e tij, dhe ndrsa krkonte arratisjen n Alpe, ai u vra n tradhti nga gott.

Marciani

Marciani (Flavius Marcianus Augustus) (lindi n vitin 392 vdiq m 27 janar 457) ishte nj perandor bizantin me origjin ilir nga viti 450 deri n vitin 457. Sundimi i Marcianit shnjoi rikuperimin e Perandoris Lindore, t ciln perandori e mbrojti nga sulmet dhe krcnimet e jashtme dhe bri reforma n ekonomi. Nga ana tjetr politikat izoluese t Marcianit e lan Perandorin Perndimore Romake pa ndihma kundr sulmeve barbare, q u materializuan n fushatat italiane n Attila n vitin 455. Kisha Ortodokse Perndimore e njeh Marcianin si nj shenjtor pr rolin e tij n prfshirjen n Kshillin e Kishs. Marciani lindi n Iliri dhe ishte djali i nj ushtari dhe e shpenzoi jetn e tij si ushtar q kur ishte i ri, si antar i njsive ushtarake n Filipopolis. Maraciani u drgua me njsin e tij ushtaake kundr armiqve, por gjat rrugs pr n lindje ai u smur n Lycia. N at koh ishte komandant i ushtris s tij. Pasi mori veten nga smundja shkoi n Kostandinopoj, ku shrbeu pr 15 vite si gjeneral. Me ndihmn e gjeneralve t tjer ai u b kapiten i linjs s mbrojtjes. Por pas vdekjes s Theodosiusit, ai u zgjodh t qeveriste Perandorin Romake e cila ishte dobsuar disi nga sulmet e hunve. Marciani bri reforma n ekonomi, dhe ripopulloi qarqet e shkatrruar. Nj nga punt e tij t tjera t mira ishte Kshilli i Kalcedonit n vitin 451. Marciani injoroi marrveshjet me Perandorin Perndimore duke e ln gjysmn e perandoris n mshir t fatit. Pas nj lufte t gjat me prijsin e Hunve, Atiln, Marciani ishte i lumtur q e kishte par t vdekur Atiln para syve t tij. Marciani vdiq m 27 janar 457 nga smundja e gangrens. Ai u varros n kishn Apostoli i Shenjt n Kostandinopoj.

Anastasi

Perandori Anastas (491-518), i cili hipi n fronin perandorak n vitin 491 kishte lindur n Durrs. Anastasi e rrethoi Durrsin me mure, duke ndrtuar kshtjelln e famshme me tre mure rrethuese dhe katr kulla. Gjithashtu ndrtoi edhe hipodromin. Ai sundoi gati 20 vjet dhe prmendet pr disa reforma. Anastasi bri reformimin e taksave, t cilat nuk do t mblidheshin si m par nga kshillat, por nga npunsit e financs t emruar nga prefekti pretorian. Gjithashtu ai bri edhe reformn monetare duke vn n qarkullim monedhat prej bronzi n vend t atyre prej bakri. N kohn e sundimit t Perandorit Anastas u ndaluan ndeshjet midis gladiatorve npr amfiteatre. Anastasi vdiq m 1 korrik t vitit 518. Ai prmendet n histori pr ndrtimin e murit t gjat prreth Konstandinopojs.

Justiniani i Madh i Iliris

Justiniani lindi n Bederiana t Dardanis n vitin 482. Vdiq n Konstandinopoj m 14 nntor t vitit 565. Perandor: 1 gusht 527- 14 nntor 565.

Emri:  Mosaic_of_Justinianus_I_-_Basilica_San_Vitale_Ravenna.jpg

Shikime: 1144

Madhsia:  119.2 KB

T veantat

Justiniani dallohet pr dijet e thella, vullnetin e jashtzakonshm pr pun dhe kulturn e nevojshme pr riprtritjen e ides pernadoke romake. Duke marr arsimim t plot, Ai mundi t ishte kompetent n shum fusha: teologji, politik, strategji ushtarake, art, arkitektur, shkenc.

U prgatit shum gjat pr n fron, m me kujdes se t gjith sunduesit e tjer t Perandoris Bizantine.

Ishte Perandori i fundit q bri prpjekje pr ti bashkuar pjest lindore dhe perndimore t Perandoris.

Sundimi i Justinianit u karakterizua prej autoritarizmit. Ai mendonte se ishte instrumenti i zotit n tok. Autoritarizmi i tij shkoi deri n ekstrem, pasi i shtypte t gjith kundrshtart pa mshir, pavarsisht se kush ishin dhe far meritash kishin patur n karriern e tyre.

I dha m shum prparsi aristokracis s meritave. U angazhua personalisht pr tu dhn fund mosmarrveshjeve me Papn.

Teodora, bashkshortja e tij ishte Perandoresha m e shquar e Bizantit dhe prmendet si gruaja q ka ndikuar n vendimet polotike t burrit t saj, m shum se t gjitha bashkshortet e perandorve t Roms s Vjetr dhe t Roms s Re.

Sundimi i Justinianit ndahet n tre periudha: n vitet 527-533 saktsoi programin e qeverisjes, duke fituar autoritet dhe shprehur dshirn pr bashkimin e Perandoris; n vitet 533-540 u bn prpjekje pr t realizuar objektivat dhe n periudhn e fundit, n vitet 540-565, q quhet edhe periudha e vshtirsive, Perandoria u gjend prball sulmeve t njpasnjshme prej barbarve.

Idealist i flakt


Perandori Justinian u ngjit n fron pr t realizuar ndrrn e tij t bashkimit t bots romake. Ishte nj ndrr fantastike dhe madhshtore. Edukata q kishte marr e kishte br nj adhurues fanatik t fuqis romake. Atij i dukej se duke u shtrir nga Lindja, Bizanti i largohej gjithnj e m shum rrugs s lavdishme t fatit t tij. Justiniani nuk mund t pranonte q sovraniteti i Kostandinopojs mbi Perndimin t mbetej sajes oratorike dhe diplomatike. E gjith jeta e Justinianit iu kushtua rikrijimit t trupit gjigand, koka e t cilit kishte qen Roma dhe duke i przn barbart nga territoret e pushtuara, ai do t prkulej nn flamurin e dyfisht t Perandorit dhe t Krishtit.

N vitin 548 e tr Afrika e Veriut ndodhej n Perandorin Bizantine. Pas fitoreve ushtarake n Afrik vmendja e Justinianit dhe e gjeneralve t tij u kthye drejt Italis. Dy ushtri u drguan atje, e para nn komandn e Mundit, nj gjeneral ilir, q pushtoi fillimisht Dalmacin dhe pastaj e sulmoi Italin nga lindja dhe e dyta, nn komandn e gjeneralit tjetr ilir, Belisarit, q zbarkoi n Siili dhe e sulmoi Italin nga jugu.

Italia iu nnshtrua Justinianit n vitin 555, pas 20 luftrash. Organizimi i brendshm i Italis u vendos t bhej prmes vendosjes s prons s madhe toksore me pronart e vjetr romako-italian. Pas Italis luftimet vazhduan n mbretrin visigote n Spanj, ku qndresa ishte m e dobt. Bashkimi i Italis dhe Spanjs me Perandorin ishte padyshim nj rezultat madhshtor, ku Justiniani shihte justifikimin e politiks s tij. Objektivi ishte pran realizimit, mungonin vetm Galia dhe ishujt britanik, q Perandoria t shkonte n kufijt e Perandoris Romake.

Sundues i qendrs s bots

Justiniani synonte forcimin e vazhdueshm t shtetit, prandaj i dha nj shtytje t fuqishme veprimtaris ekonomike. N bujqsi ai mbshteti lirimin e skllevrve dhe lidhjen e tyre me ngastrat e vogla t toks, q i merrnin pr ti punuar. Gjat periudhs s sundimit t Justinianit tregtia e Bizantit u rrit shum dhe Kostandinopoja u b qendra e bots. Deti Mesdhe, pas pushtimeve n Afrik, Itali dhe Spanj, u kthye n liqen romak.

Ndrtues dhe prjetsues i veprs s vet

Justiniani mundi tu shtonte titujve t tij perandorak dhe at t ndrtuesit. Ai ndrtoi qytete t reja, riparoi qytetet e vjetra, apo qendrat e banimit t shkatrruara prej luftrave, ngriti katedrale t mrekullueshme, pallate madhshtore, sistemoi rrjedhjen e shum lumenjve, ndrtoi ujsjellsa, shatrvane, rrug me portik, e tjer si dshmi konkrete t madhshtis s sundimit t tij. Kostandinopoja, pjesrisht e shkatrruar pas zjarrit q kishte rn n vitin 532 u rindrtua me nj shklqim q nuk e kishte par deri ather. Libri Ndrtimet i Prokopit sht nj katalog i veprs ndrtuese t Justinianit

Codex Justinianus- Kodi i Justinianit

Pr t sunduar Justiniani krkonte krijimin e strukturave administrative unike. Ai kmbngulte q n shtet t kishte rregull t brendshm. Sipas konceptit t tij pr absolutizmin perandorak, Sovrani duhet t ishte doemos ligjvns dhe ligji nuk i dukej atij nj arm m pak e muar pr qeverisjen e brendshme se sa fuqia ushtarake pr mbrojtje, apo pr pushtim. N veprimtarin e tij t par legjislative prmenden ligjet kundr homoseksualve, paganve dhe heretikve.

N kohn e sundimit t Justinianit u shfaqn n qytetet e mdha shkollat e s drejts, si ato rajonale dhe ato perandorake. Perandoria kishte depozituar koh pas kohe aluvionet e njpasnjshme t kushtetutave perandorake. Nuk ishin shfuqizuar parashkrimet e drejtsis s vjetr, q ishin br pr gjykatsit nj lmsh, ku zgjidhja bhej e pamundur. Prandaj kjo trsi ligjesh duhet t rishikohej dhe n baz t parimeve rigoroze t bashkohej n nj kod t vetm.

Me 13 shkurt 528, me urdhrin e Perandorit u formua nj komision prej 10 vetsh, npuns t lart q njihnin t drejtn dhe jurist e profesor t njohur, t cilt u ngarkuan me hartimin e Kodit, q n histori ka hyr me emrin Kodi i Justinianit. Brenda katrmbdhjet muajve, komisioni perandorak prfundoi shqyrtimin e t gjitha ligjeve t mparshme dhe pasi bri zgjedhjet, heqjet dhe thjeshtimet e duhura, krijoi Kodin e Justinianit (Codex Justinianus), q do t shrbente si instrumenti i vetm juridik i shtetit. Ky kod i dha madhshti Perandoris. Kodi i Justinianit i mbijetoi kohs. Ai u msua gjat Mesjets dhe Kohs s Re, si lnd kryesore n fushn e t drejts. E Drejta Romake, e kodifikuar prej juristve t Justinianit, u ndikua prej filozofis kristiane dhe u prdor n Lindje dhe n Perndim deri n fund t shekullit XVIII.

Arti bizantin i periudhs s Justinianit

Periudha e Justinianit prfaqson nj nga epokat m t admirueshme n zhvillimin e artit dhe t shijeve artistike. T gjitha forcat e gjalla krijuese t Lindjes, duke u kombinuar me traditn helenistike i dhan jet artit perandorak. Paganizmi aziatik dhe shpirti grek u przien dhe u prshtatn n forma t reja n shrbim t lavdis s Jezus Krishtit dhe t Perandorit, q e konsideronte veten si prfaqsuesin e vrtet t Zotit mbi tok.

Arti bizantin u mbshtet n ikonografin perandorake dhe mitologjin antike. Veprat m t mdha t artit bizantin t periudhs s Justinianit ishin katedralja e Shn Sofis n Konstandinopoj, kisha e Shn Vitalit n Ravena dhe nj kompleks ndrtimesh n Kryeqytet, pr t cilat kemi folur m lart.

Shn Justiniani

Justiniani e kuptonte mir forcn e kishs. Perandori i shihte fuqin e kishs si nj nga elementt e pushtetit t vet. Besimi fetar zinte nj vend t madh n jetn dhe mendimin e tij. Aspiratat e tij universaliste nuk vinin vetm prej frymzimit romak, por edhe prej frymzimit t krishter. Q nga Teodosi e ktej asnj sovran tjetr nuk ishte angazhuar sa ai n procesin e kristianizimit t shtetit dhe n luftn kundr paganizmit. N vitin 529 ndaloi msimdhnien dhe mbylli Akademin e Athins, djepin e paganizmit. Pedagogt u dbuan dhe gjetn strehim n oborrin e mbretit persian. Kisha e krishter gjeti tek Justiniani jo vetm mbrojtsin, por edhe kryetarin e vet. Perandori i konsideronte papt dhe patriarkt si shrbtor t tij. Sovrani me t njjtin stil si drejtonte punt shtetrore, drejtonte edhe punt e fes, duke i rezervuar vetes t drejtn pr t vendosur n shtjet dogmatike dhe liturgjike. Ai drejtoi koncile kishtare dhe shkroi himne fetare. Sipas doktrins fetare t asaj kohe, Perandori ishte caktuar nga Zoti pr t qeverisur botn dhe n mes tij dhe Zotit nuk duhet t kishte asnj ndrmjets.

Justiniani vazhdoi ti jepte m shum rndsi selis episkopale t Roms, sipas konceptit t tij t unitetit roman t kishs, ku Roma duhet t ishte n qendr. Perandori nuk mund ta rimkmbte Perandorin Romake pa iu nnshtruar Roms n aspektin fetar. Ai ishte i bindur se Roma prfaqsonte ortodoksin. Mbrojts i ortodoksizmit dhe i prirur pr ti dhn Roms prova besnikrie, Justiniani u b lufttar kundr herezis fetare n Lindje.

Pr rolin e jashtzakonshm t Justinianit n mbrojtjen e doktrins kishtare, ruajtjen e unitetit fetar dhe ngritjen e katedraleve, bazilikave dhe kishave n t katr ant e Perandoris u shenjtrua. Festa e Shn Justinianit sht me 14 nntor. Sot prkujtohet n t gjith botn e krishter, veanrisht n krishterimin e ritit lindor.

Justiniani dhe ilirt

Justiniani ka qen shum i lidhur me vendlindjen dhe popullin q i prkiste. Kjo nuk ishte thjesht lidhje shpirtrore dhe nostalgji pr prejardhjen. Ai u mbshtet shum n rrethin e vet familjar dhe bashkkombasit e vet ilir, q prbnin nj forc kryesore n ushtri dhe n aparatin shtetror. N nj nga mbishkrimet e gjetura n Itali bhet fjal pr numrin e madh t ilirve (numerius felix Illyrianorum), q shrbenin n ushtrin perandorake. Kujtojm edhe rolin e madh t tre gjeneralve ilir: Belisari, Mundi dhe Germani (kushri i tij) pr mbrojtjen e Perandoris dhe realizimin e ambicieve t Perandorit. Por ndryshe nga perandor t tjer ilir, Justiniani nuk u mjaftua me ilirizimin e kasts perandorake dhe u prpoq q Iliria t kishte nj status t veant dhe t ishte m i privilegjuar se rajonet e tjera.

Justiniani ndrtoi vetm n Dardani tet qytete t reja dhe meremetoi pesdhjet e nj qytete t tjera. Po kshtu n Epirin e Ri, q i prkiste Shqipris s Mesme, Perandori ndrtoi tridhjet e dy kshtjella t reja dhe meremetoi tridhjet e gjasht ekzistuese. Ndrsa n territorin e Epirit t Vjetr, q i prket territorit t Shqipris s Jugut u ndrtuan dymbdhjet kshtjella t reja dhe u meremetuan dyzet e shtat kshtjella t tjera. Perandori rindrtoi krejtsisht qytetin e Singidinumit dhe e rrethoi me fortesa shum t rndsishme. Po kshtu ngriti nj fortes t madhe n afrsi t ktij qyteti.

Me emrin e vet, Justinianopolis, Perandori pagzoi edhe qytetin Adrianopolis n Epir. Gjithashtu pran Justinians s Dyt, u ndrtua nj qytet i ri, i quajtur Justinopolis, pr nder t dajs s Augustit, themeluesit t dinastis, Perandorit Justin I.

Justinani u kujdes q Iliriku t ndihej i sigurt dhe e bri mbrojtjen e territoreve ilire prej sulmeve t barbarve nj shtje personale. N territoret ilire u ndrtuan 43 fortesa t reja dhe u riparuan 50 fortesa t tjera. Kur n vitin 540 hordhit bullgare dhe sllave sulmuan Ilirikun, Justiniani ndrtoi,ose meremetoi rreth 400 vendfortifikime, shumica prej t cilave shum larg kufijve.

Justiniani n histori

Justiniani konsiderohet si njeriu m i kulturuar i shekullit t vet. sht konsideruar si i fundit ndr perandort e mdhenj. Ai ishte frymzuesi m i madh i t gjitha siprmarrjeve t kohs s tij. Kodi i Justinianit hodhi themelet e t drejts moderne. Gjithashtu n at periudh u krijua arkitektura bizantine, u ndrtuan dhjetra qytete, qindra kshtjella,ujsjells, ura, kisha, bazilika dhe katedrale, prfshir Katedralen e Shn Sofis q sht konsideruar si njra ndr mrekullit e bots s vjetr.

Si askush tjetr para dhe pas tij, Justiniani u prpoq t ndal vrullin oriental t Perandoris, pr ti u kthyer madhshtin dhe lavdin e Perandoris Romake. Me Justinianin prfundon nj epok. Ai u b Perandori i fundit romak i ulur n fronin e Bizantit, jo thjesht se e fliste keq greqishten, por sepse kishte mendsit e nj latini dhe arsyetonte me logjikn e Perandoris s lasht Romake. Ky burr shteti nuk kishte dashur ta kuptonte se ajo Perandori ishte dika e vjetruar; se kishte pernduar ajo koh kur historia mund t vrtitej sipas vullnetit t nj njeriu t vetm. Megjithat sa ishte gjall ai e pothuajse e krijoi Perandorin e njsuar Romake, t cils i dha shklqim dhe lavdi t jashtzakonshme. N nj kuptim, Justiniani ishte perandori i fundit romak. Dante e percepton Justinianin si prfaqsuesin e denj t Perandoris s Roms. Si prfundim, shekulli VI mbizotrohet nga personaliteti i Justinianit, kurse sundimi i tij shnon pikn kulmore t Perandoris Romake t Lindjes. Justiniani i Madh sht njri ndr personalitetet m t shquara historik t Kohs s Vjetr dhe padyshim sunduesi m i lavdishm i Perandoris njmij e njqindvjeare t Bizantit./Prgatiti: Tirana Observer


Lista me emrat e Perandorve romak me prejardhje nga Iliria

Decius 249-251

Hostilianus 251

Claudius II Gothicus 268-270

Quintillus 270

Aurelian 270-275

Probus 276-282

Diokleciani 284-305

Maximianus Herculius 286-305

Galeriusi 305-311

Konstandini I 306-337

Maximinus Daia 308-313

Jovian 363-364

Valentinianus I 364-375

Valens 364-378

Gratian 375-383

Valentinianus II 375-392

Marcianus 450-457

Anastasius I 491-518

Justin I 518-527

Justinian I 527-565

Prgatiti: Tirana Observer