Close
Duke shfaqur rezultatin 1 deri 2 prej 2
  1. #1
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime

    Shqiptarja pas aprovimit t teoris pr universin, pretendente pr Nobel

    Shqiptarja pas aprovimit t teoris pr universin, pretendente pr Nobel




    Valeria Dedaj


    Edhe pse shpeshher gjat puns i sht dashur t haset n pengesa, pr t momenti m i bukur ka qen kur nisi t merrej me problemin e origjins s Universit. Teoria pr t ciln ka punuar shkenctarja shqiptare, Laura Mersini-Houghton, prgjat gjith ktyre viteve, parashikon se n hemisfern Jugore t qiellit duhet t ket nj zon bosh, pa galaktika dhe pa yje. Teoria e saj pr origjinn e universit nga multiversi sht konfirmuar nga sateliti evropian Planck dhe tashm asaj i mbetet, q t jet nj ndr pretendentet pr mimin Nobel n Fizik. Gjat biseds me t na tregon sesi i lindi dshira pr tu marr me kt teori, por edhe detaje t tjera rreth planetve, hapsirs etj.


    Cila sht teoria juaj pr krijimin e universit?


    Momenti m i bukur kur pata nj ide pr t zgjidhur problemin e origjins s universit. Ky sht nj problem shum i vshtir. Njerzit se kan kuptuar kt pr 2000 vjet. Nga erdhi? Ku filloi? Ajo q shikojm nga nisi,te cila epok? Nga ana e fiziks, Roxher Penrouz, q sht nj shkenctar i famshm anglez, e bri kt pyetje n mnyr m konkrete me an t numrave. Ai e llogariti q mundsia pr t filluar nj univers, si puna e universit ton me Big Bangun, me energji shum t lart, sht pothuajse zero, dhjet n fuqi t 123. Nj mundsi n dhjet zero t tjera mbrapa, dhe 123 zero t tjera. Kjo ishte nj pyetje shum e rndsishme n fizikn teorike.

    Por ather pse universi yn fillon me kt orgjin, nse kjo orgjin dukej kaq e pamundur? Un jam prpjekur dhe n fakt, nj nga teorit e String Theory, ishte pikrisht q kjo pyetje ti shpjegonte origjinn e universit. Un si fizikante teorike isha shum e mahnitur nga kjo lloj pyetjeje. Mbaj mend se fundmi, kisha nj mnyr se si mund t zgjidhej ky problem. Bhet fjal pr n vitin 2009. Fillimisht e mendova zgjidhjen, por tani sht n nj program t tr, tani sht nj teori, q sht i testuar nga ana ovosturcionale. Ideja kryesore sht q vet pyetja, se pse universi yn nisi n kt mnyr nuk ka kuptim, nse ne nuk kemi shum fillime t mundshme.

    Pr shembull, nse un them; pr shembull nj monedh t verdh e vm n xhep, dhe nse un bj pyetjen: Pse kur fus dorn n xhep prfundoj me nj monedhe t verdh? Kjo si pyetje nuk ka kuptim, sepse nse monedha e verdh sht ajo q un nxjerr nga xhepi, sht sepse e vetmja gj q un kam n xhep sht monedha e verdh. Kjo pyetje ka kuptim nse n xhep do t kisha monedha me ngjyra t ndryshme, dhe un them: Pse un zgjodha t verdhn? Jo t kuqen, jeshilen apo lelja.

    E njjta gj ishte dhe me universin. Pyetja ishte fokusuar pse universi yn nisi me Big Bang-un me energji t larta, por pr ti dhn prgjigje ksaj pyetje dhe pr t pasur mundsi pr ta llogaritur at prgjigje, un ofrova, q e vetmja mnyr sht multiversi. Nse ne kemi fillime t ndryshme, t universit q mund t nis me energji t mesme, apo t ult, q mund t ket gjeometri ndryshe. Nse ne kemi nj mundsi zgjedhje, ather ka kuptim q t pyesim, prse nis me kt dhe jo me dika tjetr?


    Pas propozimit tuaj, cili ishte hapi i dyt?


    Pas ksaj hapi i dyt ishte, q si mund ta llogaris un kt fillim t universit. Nga ana tjetr kuptova se mund t prdorja mekanikn kuantike, nj fush energjie q ishte parashikuar nga String Theory. Kjo fush energjike e String Theory ka historin e saj, q n at koh 2003-2004, matematicient sa e kishin llogaritur kt fush q quhet landscape e string theory. Landscape duket tamam si nj terren me shum lugina dhe male, por nga ana tjetr do lugin aty jep energjin e mundshme, q mund t ket nj univers te Bing Bang-u. sht e komplikuar mnyra sesi matematicient e llogarisin kt landscape.

    Ata e nisin duke filluar nga 11 dimensione duke e zvogluar n shtat dimensione, q ne nuk i shikojm, pr t prfunduar vetm n tre dimensione hapsinore dhe nj kohore, duke br shkurtimin e dimensioneve n mnyra t ndryshme, ata do t prfundojn me kto landscape, lugina q kan energji. Pr mua kjo ishte kryevepr, sepse duke pasur struktur q ishte deleguar nga String Theory un kisha mundsi tani q t prdorja pyetjen time: Pse Big Bang-u yn nisi nga kjo lugin energjie dhe jo nga nj lugin tjetr? Ajo q un propozova pr kt gj ishte duke deleguar fillimin e universit, q mund t mendohet si nj grimc kuantike, si nj val, duke menduar q rryma e universit udhtonte n kt landscape t energjive.

    Nga ai moment do gj sht matematike, ideja e rndsishme ishte vetm nga ana fizike, ne kishim mundsi q t propozonim nj tjetr fillim t ksaj pyetje. Nga momenti q un do lejoj universin kuantik, q prball Big Bang-ut sht shum i vogl: Un do lejoj kt univers kuantik q t udhtoj n kto lugina t landscape-it, nga ky moment do gj llogaritet n baz t fiziks kuantike, Gutenbergut, q pastaj nuk i jep m shansin se sht i llogaritur. Un e llogarita kt bashk me nj koleg, t cilin e ftova q t bnim llogaritjet bashk dhe prgjigja q morm pasi zgjidhm ekuacionet e mekaniks kuantike n kt landscape, ishte q e vetmja mnyr pr t krijuar nj univers sht nse fillon me energji shum t lart, e kjo ishte e par q nga ana teorike, ksaj pyetje themelore t origjins s universit i gjendej n prgjigje.

    Ishte ideja fillestare se do univers fillestar ka brenda grimca energjie t marra aktiviteti i String theory nga kjo. Energjia bn q ta shprthej universin fillestar, duke e kaluar n nj Big Bang. Ndrsa materia bn t kundrtn, mundohet q ta trheq universin dhe t kaloj n nj pik. T tra universet fillestare bjn nj luft e heshtur, energjia mundohet ta shprthej universin fillestar, ndrsa materia q ta fokusoj n nj pik. T tra universet fillestare q nisn nga energji shum t larta do arrinin q ta prballonin efektin e materies dhe do vazhdojn q t shprthejn. Kjo ishte arsyeja, q e vetmja mnyr pr t krijuar nj univers sht nse fillojm me nj energji t lart, jo me energji t ult.



    Pas aprovimit t ktij supozimi vazhduat m tej...


    Meqense ne e deleguam prgjigjen dhe nuk bm asnj lloj supozimi. Prgjigjja q morm ishte e sakt, vendosm q ta shtynim nj hap m tutje, dhe t shikonim nse ishte e mundur q ne mund t parashikonim disa obstragime, q mund ta vrtetojn kt teori. Kt e bm n vitin 2006 dhe futm nj bashkpuntor t tret nga Japonia, dhe ne llogaritm se duke e nisur historin e universit nga momenti para Big Bang-ut, q bhesh nj grimc kuantike dhe duke e lidhur nga ana e mekaniks kuantike, t tr revolucionin q ndodh brenda ktyre universeve, sepse nuk sht vetm nj univers, q shkon nprmjet Big Bang-ut, por jan shum universe q shkojn n kt histori dhe duke e lejuar kt lloj pikture, q t vazhdoj t rritet dhe t na ndjek deri n ditt e sotme, n koh, q t kishim mundsi q t llogarisnim at q i ndodhi n Big Bang-ut. Por ajo q ndodhi n Big Bang si do t dukej sot n qiell? Prvese ans tradicionale nga Big Bangu, deri n t gjith strukturn q shohim n qiell, prve fustracioneve t Bigbangut, ne kishim dhe at q ndodh nprmjet grimcave kuantike.

    Nga ana tjetr ishte pyetja sesi universi yn rritej dhe krijohej nj univers fizik, por evoluimi ndrmjet tyre nga koha e Big Bang-ut, vazhdon q t jet edhe sot, pavarsisht se sht shum i vogl l nj far shenje n strukturn q ne shikojm n qiell sot. Ne llogaritm sesa i vogl do t ishte ky burim i dyt, q vjen nga mekanika kuantike dhe parashikuam se n hemisfern Jugore t qiellit duhet t ket nj zon q sht shum e madhe, 10 grad, nj e gjashta e qielli, duhet t jet bosh, pa galaktika dhe pa yje. Kjo u quajt njolla e ftoht, sepse nse n qiell nuk ka yje, dhe duke e matur temperaturn duket temperatur blu, nse ka yje duket e kuqe. Prandaj ajo q ne parashikuam si hapsir bosh n qiell u quajt njolla e ftoht.

    Ne parashikuam q duket t ket nj far asimetrie, nj thyerje t simetris ndaj mass q shihej n hemisfern Veriore, dhe ndaj mass q shihej n at Jugore, at qiellit, duhet t ket nj drejtim t preferuar, q ka lidhje me krijimin e qiellit t universit ton. Parashikimet u bn n vitin 2006. Ndaj mend se disa nga bashkpuntort e mi u friksuan dhe than se nuk mund t dalim me nj publikim, q nj pjes n qiell sht komplet bosh, sepse ishte dika e paparashikueshme, sepse Big Bangu na parashikon t kundrtn do gj n qiell jan uniform. Pati kontestime dhe e hodhn posht si dika q ka mundsi q t mos jet aty, por ne nga ana statistike nuk e hedhim dot posht. Kt vit n qershor t 2015 pas 7 vjet lufte me ekipeve t ndryshme eksperimentale, m s fundmi sateliti evropian Planck dhe q sht ndrtuar pikrisht pr t matur kto struktura e konfirmoi, q t tra ato anomali, si pjesa bosh n qiell, mungesa e simetris etj., u konfirmuan. Prandaj jam shum e lumtur pr kt.


    S fundmi, shkenctart zbuluan planetin e ri, i Kepler-452b, mund t na thoni m tepr pr ngjashmrit e tij me tokn?


    Nuk kam treguar asnj lloj interesi ndaj planetve, sepse nuk sht asnj habi. Planeti yn nuk sht dika e veant, prderisa ne e dim se sistemi diellor ka planete, por diskutohet q mund t ket dhe planete t tjer, n sistemet diellore ose dhe n skajet e planetve t tjer.


    Nse nj dit toka rrezikohet pr tu mos br m e banueshme. A do t kishte mundsi njeriu q t jetonte n nj planet tjetr. Nse po, n cilin prej tyre?


    Pak a shum prgjigjja sht jo pavarsisht sesi planeti tok ka shum, me siguri jan shum struktura t shprndara n univers, t cilat jan aq larg, saq do t ishte e pamundur pr n q t shkojm n nj planet tjetr, q i ka kushtet si duhet pr jetn, n mnyr q t kemi ajr dhe q t jet n nj largsi t caktuar nga dielli, duhet q t jet aq larg, q t ket temperatura t prshtatshme pr jetn. Kur t vinte koha q t gjenim nj planet, q i ka kto kushtet q ka planeti yn, distanca nprmjet nesh dhe atyre do t ishte aq larg, saq do t duheshin mijra vite, q t luftonim pr t arritur atje. Asnj nga ne nuk do t arrinte i gjall.


    Ju vet a do t kishit dshir t udhtonit n hapsir?


    Jo, aq shum dshir pr t udhtuar, sepse nga ana praktike duhet nj trajtim i jashtzakonshm, duhet q t jesh shum e fort nga ana fizike, q ta prballosh udhtimin. Nga ana tjetr udhtime n hapsir me an t imagjinats, un dhe koleg t tjer i bjm prdit.


    Pas kaq orsh t jets suaj dedikuar qiellit, mendon se vzhgimi i universit prmban firmn e nj Zoti krijues?


    Ne tani kemi kaluar nga universi te multiversi, kjo sht ajo q po kalon fizika n kt dekad. Duke zgjeruar njohurit tona ndaj natyrs, ne tani nuk studiojm thjesht se far ka n nj univers diellor, apo ngjitur me galaktikn. Ne i kemi kaprcyer kto dhe me teknologjin jemi m larg. far ka br Zoti e kemi kuptuar, tani jemi n stadin q universi yn sht dhe nuk sht aq i madh, sepse ka shum struktura t tjera jasht universit ton, q n fakt ne jemi kurioz sesi jan krijuar. Kur vjen puna te universi, q ti e mendon si nj grimc n oqean ku jan dhe miliona dhe miliona grimca t tjera. Pyetja e krijimit ka kaluar m lart, meqense nuk mban nj rol special sht thjesht nj grimc n oqeanin e kozmosit.


    Dhe s fundmi, me far konkluzionesh dolt nga konferenca q organizuat n Suedi?


    Bukuria ishte q un vendosa q t mbledh baballart themelues, dhe n vend q t mbanin fjalime, t diskutonim, pr ato q jan thn para 40 vjetsh. Ne u takuam pr t zgjidhur problemin e uljes s informacionit n black hole dhe kjo duket se ka funksionuar. Nj iniciativ q duke shum e thjesht q t mbledhsh pr nj jav themeluesit e black hole, ka br q t punojm dhe mos ta shtyjm kt zgjedhje q e kemi shtyr m tej.

    Valeria Dedaj

  2. 3 antart m posht falenderuan Darius pr mendimin e shprehur n kt postim:

    hot_prinz (19-09-2015),mesia4ever (02-10-2015),SERAFIM DILO (19-09-2015)

  3. #2
    i/e regjistruar Maska e hot_prinz
    Antarsuar
    29-05-2007
    Vendndodhja
    Frankfurt
    Postime
    9,911
    Faleminderit
    171
    379 falenderime n 327 postime

    Pr: Shqiptarja pas aprovimit t teoris pr universin, pretendente pr Nobel

    Urime, po i shtoka nderin shqiptarise Dr. Laura Mersini,
    fiziciente teorike ne nje shkalle me Stephen Hawking.

    Me ekuacionet e mekanikes kuantike, pertej teorise se stringjeve,
    te vertetoje ekzistencen e multiverseve, i deshiroj cmimin e Nobelit ne fizike.

    Nese teoria eshte e sakte dhe vertetohet, Laura ia kalon edhe Ajnshtajnit,
    fizicientit me te mire te te gjitha koherave.

    Per te kuptuar se ne cfare nivelesh te larta mendore, vepron Laura Mersini,
    shiqojeni kete video qe spjegon vetem teorine kuantike:


    Ndryshuar pr her t fundit nga hot_prinz : 19-09-2015 m 11:22
    Since i cant love you the way i want, i will love you the way i can.

  4. Anetart m posht kan falenderuar hot_prinz pr postimin:

    mesia4ever (02-10-2015)

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •