Close
Duke shfaqur rezultatin 1 deri 2 prej 2
  1. #1
    i/e regjistruar Maska e Xhuxhumaku
    Antarsuar
    19-11-2003
    Vendndodhja
    sopr'un'curva
    Postime
    13,460
    Faleminderit
    18
    255 falenderime n 230 postime

    Kahneman: t predestinuar t lajthisim

    Kahneman: t predestinuar t lajthisim

    Nga apajev Gjokutaj on 20/09/2014

    kahnemanKur mendoj nuk mendoj. Po ta hasja kt thnie para disa muajsh, do ta klasifikoja n sofizmat ala Don Kishot t tipit: arsyeja e mosarsyes. Gjat vers lexova librin e Daniel Kahneman T menduarit, shpejt dhe ngadalndaj tashm jam i bindur se, n nj pjes t rasteve njeriu ose nuk arsyeton, ose aplikon nj t menduar gjith defekte q jo rrall i shpton kontrollit t arsyes. Ky ndryshim i shkaktuar nga nj libr m sjell ndr mend Bjelinskin q thoshte se librat kan fuqi udibrse, pa to Don Kishoti sdo t ishte Don Kishot

    1.

    Q lexuesi ta perceptoj sadokudo karakterin jo gjithnj racional t t menduarit human, po riprodhoj tre nga shembujt e shumt q sjell Kahneman.

    Nj ekip zjarrfiksish hyri n nj shtpi, kuzhina e s cils po digjej. Sapo filluan nga puna, komandanti pa e kuptuar as vet pse, nisi t brtiste: Jasht, jasht!. Pak aste m von dyshemeja u shemb. N fakt zjarri kishte nisur n bodrum dhe pastaj kishte arritur n kuzhin. Vetm kur msoi kt komandanti artikuloi arsyet q e shtyn t urdhronte sprapsjen: zjarri megjithse masiv nuk ishte i zhurmshm, kurse nxehtsia q i prplasej n fytyr ishte shum m e lart se zakonisht. Komandanti kishte marr nj nga vendimet m t rndsishme t jets s tij, por pa menduar, m sakt pa shoshitje racionale t faktorve dhe rrethanave.

    Rasti i dyt sht nj eksperiment mbreslns. Gjat dits punonjsit e nj departamenti hyjn e dalin n kuzhin pr t marr nga automati kafe. Jo gjithnj njeriu mund t ket monedha me vete, ndaj prej vitesh e kan br zakon q t hedhin qindarka n nj kuti ndershmrie prbri automatit. Nuk ka ndonj detyrim, secili hedh sa e sheh dhe kur e sheh t arsyeshme. Organizuesit e eksperimentit, pa i thn kujt vendosn mbi automat dy postera q alternonin njri-tjetrin do jav, n t parin shfaqeshin lule, n t dytin nj pal sy. N jav t posterit me sy kontributet nisin t rriten katr deri n pes her. Ndryshim i konsiderueshm, i pandrmjetsuar nga ndonj arsyetim racional, madje pa u thn kush pr posterat dhe alternimin e tyre.

    Edhe rasti i tret sht nj eksperiment q Kahneman ka zhvilluar n bashkpunim me nj koleg, mjek. Pacientt q vinin pr t br kolonoskopi i ndan n dy grupe. Grupi A iu nnshtrua procedurs normale q prfundonte me dhimbje t mdha. S njjts procedur iu nnshtrua edhe grupi B, por duke i shtuar n fund edhe disa minuta me dhimbje mesatare. sht e qart se grupi B vuajti m shum ngaq prballoi dhimbjet e grupit A plus disa minuta shtes. Megjithat, m pas pjestart e grupit B e vlersuan ekzaminimin m pak t mundimshm sesa ata t grupit A. Kemi t bjm me nj rast t pastr lajthitjeje konjitive, ajo q mendon dhe ndjen njeriu vjen n kundrshtim me at q ka ndodhur realisht dhe me logjikn elementare.

    2.

    Nuk sht vshtir t vsh re se t tria rastet lidhen me raportet mes intuits dhe arsyetimit, mes t menduarit intuitiv, automatik dhe menduarit arsyetues, reflektiv. Dy rastet e para ngjajn pak si misterioze, gati-gati magjike. Me gjas kjo ndjesi buron nga fakti q n sken del vetm intuita, kurse arsyetimi sduket gjkundi.

    Zjarrfiksi, ekspert me prvoj t pasur, ka regjistruar n memorien e vet edhe tiparet karakteristike t qindra zjarreve q ka par. Meq n rastin konkret dy nga kto tipare, konkretisht temperatura dhe zhurma, jan atipike, vjen n prfundiminn se zjarri nuk sht i zakonshm. Jan duke punuar n kushte risku t lart, ndaj ska koh pr shoshitje logjike dhe merr vendim pa shqyrtuar argumentet, duke u mbshtetur vetm tek intuita.

    Vrtet zjarrfiksi nuk bn ndonj arsyetim logjik, por n themel t urdhrit qndron nj operacion mendor, natyrisht tejet i shpejt, automatik. Nse do t hasje shifrat 2+2, menjher do t t vinte vetiu n kok shifra 4. Nse papritur do t niste shiu, pa menduar fare do t hapje adrn. A mendon njeriu n raste t tilla?

    Truri i ngjan nj rezervuari t mbushur me modele t gatshme, modele q jan prftuar nga eksperienca t mparshme, nga kultura, trashgimia gjenetike etj. Shpesh, sidomos n kushte rreziku, kur krkohen zgjidhje t shpejta, kto modele gjallrohen automatikisht mbi baz lidhjesh ngjashmrie apo asociacionesh. N raste t tilla mungon arsyetimi, zot i plotfuqishm sht t menduarit automatik e intuitiv, por n shumicn e herve kjo nuk na dmton, prkundrazi na ndihmon. Pa t menduarit intuitiv jeta do t ishte e vshtir dhe tejet e rrezikuar.

    Edhe rasti i posterit me sy mbshtetet mbi t njjtin proces asociativ, paka se situata duket m misterioze. Ndryshimi sht se ktu modeli mental nuk buron nga prvoja personale, por vjen nga kultura dhe mbase edhe nga prvojat e paraardhsve trashguar gjenetikisht. N hullin e gjat t evolucionit njeriut i sht dashur t jet tejet i kujdesshm kur haste t panjohur. Syt e t huajit q ke prball, njeri apo kafsh qoft, jan burim i shpejt informacioni pr gjendjen e tij emocionale, pr synimet imediate, bhet gati t t prqafoj, t t brtas, t t shqyej etj., etj.

    Me kt superndjeshmri t lindur pr syt mund t shpjegohet mekanizmi i fsheht q sjell shtimin e monedhave n arkn e ndershmris, mekanizm q strukturon disa praktika kulturore q mbshteten mbi ndikimin e ikonave, t portreteve t diktatorve, t gjyqit t fundit ngjizur mbi besimin se syrit t Perndis nuk i shpton gj, etj. Mbi bazn e ksaj superndjeshmrie gjenetike Orwell ndrtoi Big Brother-in, q sot sht br simbol universal i survejimit.

    N rastin e kolonoskopis duket sikur e kemi ln mnjan t menduarin intuitiv dhe kemi ardhur n mbretrin e t menduarit reflektiv. Megjithat rezultati sht alogjik, grupi q vuajti m shum e vlersoi ekzaminimin m pak t mundimshm. Po qe se matja e dhimbjes do t qe br ast pas asti njkohsisht me kolonoskopin, vlersimi do t ishte shum pran realitetit. Fakti q vlersimi bhet m pas, nprmjet retrospektivs bn t mundur ndrhyrjen tinzare t t menduarit intuitiv. Nn ndikimin e tij pacientt nuk rrin t peshojn gjith momentet e ekzaminimit njri pas tjetrit, madje nuk marrin fare n konsiderat kohzgjatjen, por bjn nj vlersim t shpejt duke u mbshtetur tek episodet m tipike e m mbreslnse, sidomos tek fundi dhe tek momentet kulmore.

    3.

    Rastet e msiprme mund ti konsiderosh t jashtzakonshme, nga ato q ndodhin rrall por plqehen e ritregohen si kuriozitete. N fakt t gjitha rastet q kumtohen n libr, shumica eksperimente, jan t ksaj natyre dhe synojn t vrtetojn se t menduarit intuitiv ka rol t posam dhe shpesh prcaktues mbi t menduarit arsyetues.

    Qysh n faqet e para Kahneman sugjeron q libri t lexohet si nj psikodram me dy personazhe fiktive q ai i quan dy sisteme t menduari. Sistemi 1 operon shpejt, automatikisht, me pak ose aspak sforcim dhe pa asnj ndjesi kontrolli t vullnetshm, pra sht pak a shum t menduarit intuitiv. Sistemi 2 sht pak a shum t menduarit arsyetues, operon me vetdije, ngadal, krkon prqendrim, sforcim dhe harxhim energjish mendore e fizike.

    Dija tradicionale na ka br t besojm se tek njeriu mbizotron Sistemi 2, kurse Sistemi 1 sht nj aktor i dors s dyt. Kaq e vrtet sht kjo, saq kur flasim pr veten, pr unin kemi parasysh vetm t menduarit e vetdijshm apo Sistemin 2; ndrkoh q besojm se Sistemi 1, dmth e pavetdijshmja, intuitivja, instiktivja etj., jan tej unit apo nn t, n rastin m t mir konceptohen si pjes e padukshme, misterioze dhe shpesh psikotike e unit. Si e tham, Kahneman nuk i sheh kaq t ndara kto dy pjes dhe, sht m e rndsishmja, e prmbys hierarkin mes tyre.

    Deri n vitet 1970, krkuesit e shkencave sociale pranonin thuajse njzri se njerzit jan prgjithsisht racional dhe t menduarit e tyre n kushte normale sht i shndosh. Gjithnj sipas ksaj pikpamjeje, rastet e shmangies nga racionaliteti jan prjashtime nga rregulli dhe kan t njjtin burim: ndikimin e emocioneve t tilla si frika, plqimi, urrejtja etj. Si e thosh edhe metafora, ndjenja e tepruar e errson arsyen ashtu si vaji i teprt shuan kandilin.

    N kundrshtim me kt pikpamje tradicionale dhe tejet jetgjat, Kahneman, miku i tij Amos Tversky dhe psikolog t tjer konjitivist u rrekn t vrtetonin se lajthitjet n t menduarin njerzor nuk burojn nga ndikimi eroziv i emocioneve, por nga vet mekanizmi i njohjes njerzore.

    N libr shtjellohen bindshm argumentet q e mbshtesin kt tez. Sistemi 1 ka edhe nj tipar tjetr: sht gjithnj i gatshm pr veprim, gjithnj n priz, kurr nuk fiket, vepron n do ast dhe pr do gj. E kundrta ndodh me Sistemin 2, nj pjes t mir t kohs sht thuajse i fikur, edhe kur ndizet hyn n funksion jo aq leht, shumicn e kohs sht disi dembel dhe tolerant.

    T gjitha kto burojn nga fakti q Sistemi 2 krkon prqendrim e sforcim, rrjedhimisht harxhon energji t cilat merren nga nj buxhet i prbashkt pr gjith veprimtarit e organizmit. Nj shtitje meditative, dmth nj t ecur i ngadalshm gjat t cilit shoshitim argumente rreth nj teme a problemi, pushon s qeni e till nse shpejtojm hapat. Sistemi 2 fiket vetiu ngaq kmbt, mushkrit, zemra etj., krkojn m shum energji.

    Thn figurshm, t menduarit human i ngjan nj salle operative me dy punonjs, i pari me koh t plot, i gatshm non stop, kurse i dyti me koh t pjesshme. Vetkuptohet se n ksi rrethanash Sistemi 1 bn shumicn e punve pa e zgjuar Sistemin 2, duke nisur nga hapja e adrs kur bie shi e deri tek rasti i zjarrfikseve, posterit me sy etj. Vetm kur informacioni nuk ngjason me modelet q ruhen n tru, Sistemi 1 zgjon Sistemin 2, i cili bn nj pun m t thelluar e m seleksionuese.

    Por ktu nxjerr krye problemi i dyt. Sistemi 1 sht puntor i paprtuar, por jo edhe aq cilsor, rrjedhimisht nj pjes e informacionit q i prcjell Sistemit 2 nuk sht i sakt, nuk pasqyron besnikrisht realitetin, por e rikonstrukton at me devijime e mangsi q nuk jan rastsore por sistemike, dmth burojn nga tipare inherente t Sistemit 1.

    Natyra automatike p.sh, bn q ky sistem t kaloj drejt e n konkluzione duke u mbshtetur vetm n informacionin e astit, pa e vrar mendjen pr informacionin q mungon apo pr alternative t tjera, rrjedhimisht nuk njeh dyshimin por sht gjithnj i sigurt. Po kshtu injoron thuajse trsisht marrdhniet sasiore, botn e koncepton vetm n lidhjet shkak-pasoj, i gjen kto lidhje tak-fak dhe kur e ka vshtir, nuk mnon ti shpik.

    Meq Sistemi 2 sht prej natyre dembel e tolerant, shumicn e herve i beson Sistemit 1, ndaj bota q ekziston n kokn ton shfaqet shum m koherente sesa ajo q ekziston realisht dhe q sht shum m kaotike e rastsore.

    Pr ta br kt shmangie akoma m solide ndihmon edhe nj tipar evolucionar, dmth nj tipar q sht kultivuar tek njeriu si pasoj e lufts s gjat pr mbijetes. Njeriu e ka t pamundur t jetoj n gjendje pasigurie t vazhdueshme, kshtu q ndrton n kok imazhe koherente e t qndrueshme, t cilat paka se iluzive, i lehtsojn ankthet dhe i injektojn optimizm.

    N libr shtjellohen edhe mjaft argumente t tjera q dshmojn se prej natyre jemi programuar q t gabojm, lajthitja nuk sht rastsi, por tipar inherent i t menduarit human, nj lloj predestinimi.

    4.

    Kjo sht vetm nj nga gjetjet revolucionare q qndrojn n themelet e librit dhe i prket fazs s hershme t puns shkencore t Kahnemanit, kur ai dhe Tversky prmes nj morie eksperimentesh zbuluan nj varg anshmrish konjitive, raste kur t menduarit lajthit pr arsye sistemike.

    N nj faz t dyt, gjithnj prmes eksperimentesh dhe prap n bashkpunim me Tverskyn, arrijn t vrtetojn se shpesh, sidomos n kushte pasigurie njerzit marrin vendime iracionale. Kjo vinte n dyshim tezn e modeleve ekonomike tradicionale se njerzit veprojn n baz t parimit t maksimalizimit t fitimit. Mbi kt gjetje zhvillohet teoria e perspektivs (prospect theory) si nj fush e re e studimeve ekonomike biheivioriste, kontribut q n vitin 2002 i dha Kahnemanit mimin Nobel.

    N fazn e tret, tashm Tversky ka vdekur, kontribuon me zbulime po kaq revolucionare n psikologjin hedonike, dijen q studion lumturin, natyrn dhe shkaqet e saj. Gjetjet kryesore t t tria ktyre fazave sillen n libr prmes parashtrimesh drejtuar nj publiku relativisht t gjer, pa specializim t posam n psikologji.

    sht pr t ardhur keq q botimi i ktij bestselleri ndrkombtar nga Instituti i Dialogut dhe Komunikimit n prkthimin e Bashkim Shehut kaloi thuajse pa u vn re. Me theksin e veant kundr vetbesimit t tepruar libri mund t shrbente si balsam pr t zbutur tipare paramoderne t debatit ton publik si intoleranca, absolutizimet dogmatike, diskriminimet stereotipike etj.

    http://mapo.al/2014/09/20/kahneman-t...-te-lajthisim/
    --- La Madre dei IMBECILI e sempre in cinta...

    ---voudou.. ---

  2. #2
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    14-09-2014
    Postime
    959
    Faleminderit
    2
    28 falenderime n 28 postime

    Pr: Kahneman: t predestinuar t lajthisim

    Kthimi ne natyre, ne majmunin e gjyshit tone historik eshte i pashmangshem, mirepo na duhet te presim sa te kaloje karvani i Zotit, ai i Adamit ne sprove dhe denim!!!!

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •