Close
Duke shfaqur rezultatin 1 deri 2 prej 2
  1. #1
    Shpirt Shqiptari Maska e Albo
    Antarsuar
    16-04-2002
    Vendndodhja
    Philadelphia
    Postime
    24,128
    Faleminderit
    65
    785 falenderime n 643 postime

    Ismail Kadare rrfehet pr marrdhniet e tij me Bilal Xhaferrin dhe Arshi Pipn

    Nj enigm me disa t panjohura

    Shkrimtari Ismail Kadare rrfehet pr her t par pr t vrtetn e marrdhnies s tij me Bilal Xhaferrin dhe Arshi Pipn

    Goditja e tij ishte e pamoralshme dhe e pabes, tipike n at koh, nga ato q t onin drejt rnies e ndoshta drejt burgut. Shkurt, njri nga kolegt e fajsoi tjetrin pr dekadentizm dhe nxirje t realitetit. Kolegu (prndryshe kolosi tjetr) nuk u prgjigj. Ky ishte thelbi i ngjarjes. T tjerat: ndrhyrja e zyrtarit komunist, pr ti thn se nuk do t na msosh ti, bir i nj hoxhe t dnuar, si t mbrojm realizmin socialist nga dekadentizmi, sht rrjedhoj e absurdit t mparshm.
    Ismail KadareN prill t vitit 1968, Bilal Xhaferri, nj shkrimtar i ri, kritikon n nj mbledhje t Lidhjes s Shkrimtarve, nj tjetr shkrimtar t ri, por q ishte br i njohur pr lexuesin me disa libra t botuar. Ai ishte Ismail Kadare, dhe Xhaferri e akuzoi pr romanin e tij Dasma, si nj vepr me ndikime borgjezo-revizioniste t shfaqura n romanin e tij Dasma. Konkretisht: denigrim i klass puntore dhe sidomos i gruas shqiptare. Pas ksaj kritike, jeta e Bilal Xhaferrit do t ndryshonte. Ai do t internohet e m pas do t arratisej drejt Ameriks, ku edhe ndrroi jet m 1986-n. shtja e Bilal Xhaferrit sht rikthyer shpesh si nj akuz ndaj Kadares pr fatin e tij para dhe pas viteve 90. Pr her t par, shkrimtari i madh Kadare, flet pr shtjen Bilal Xhaferri, n nj libr t gazetares Aida Tuci. Libri Nj enigm me disa t panjohura, rreth dosjes Bilal Xhaferri, ka vetm pak dit q ka dal n treg nga shtpia botuese Onufri. Libri prmban dshmi nga bashkkohsit, dokumente arkivore dhe nj bised me shkrimtarin Kadare rreth ksaj ngjarjeje, por dhe personazheve t tjer t letrsis shqipe, si Arshi Pipa apo Lasgush Poradeci. M posht po botojm nj pjes t intervists s dhn nga Kadare n libr

    sht nj shkrimtar shqiptar, ndaj t cilit, sa her q kthehet vmendja, paralelizmi i kujtess shkon te ju, zoti Kadare. E kam fjaln pr Bilal Xhaferrin. Ka nj koh t gjat q merrem me kt shtje, le ta quajm Dosja Bilal Xhaferri, dhe nuk arrij t kuptoj se si, pas botimit t kaq dokumenteve, shtja nuk po sqarohet. Sipas jush, a sht vrtet kaq i vshtir sqarimi i saj apo ka dika tjetr q pengon?

    Ska asgj t paqart n kt shtje, q ju e quajtt Dosja Xhaferri. N qoft se ka shumka t paqart, madje t errt, at duhet ta krkoni n ndrgjegjen e njerzve q jan marr me t. Dihet se kur ndrgjegjet njerzore jan t papastra, i till do t jet edhe prodhimi q del prej tyre. Ju keni br nj anket t hollsishme pr kt histori dhe besoj se jeni bindur se n bazn e saj ka nj gj t keqe, nj llum t pafund.

    Prpara shum vitesh, pikrisht pr kt shtje, ju keni br nj qartsim n shtypin shqiptar. N intervistn tuaj, gjith at ngjarje ju e keni quajtur Historia e nj blofi. Madje edhe intervista kshtu sht titulluar. I prmbaheni ende sot nj mendimi t till?

    I prmbahem plotsisht. Jo vetm kaq, por sot q ne po bisedojm, pra shum vite m pas, kam bindjen se ajo q e kam quajtur blof ka qen m e keqe se nj blof, m e rnd dhe, pa dyshim, m e pist. Mund t thuhet se ajo sht pjes e nj tabloje tepr t errt t Shqipris s sotme: ndotjes morale t saj. Shqipria sht sot vendi i vetm n Europ q nuk pranon t shqyrtoj pjesn e errt t ndrgjegjes s vet. Pa kt shqyrtim smund t ket zbulim t s vrtets pr asgj. Dhe t vrtetat e mbuluara, sa koh q do t jen t varrosura n qilart e fsheht, aq koh do t helmojn gjithka.

    E di q pas ktyre fjalve acarimi i njohur kundr meje do t prtrihet. sht e kuptueshme. Armata e spiunve ka gjetur qetsi. Ata jo vetm nuk krkohen e nuk zbulohen m, por jan kthyer n nj mall tepr t muar. Gjejn pun t mira, fitojn dekorata, tituj dhe kryesorja, t strehuar shpesh n internet, me nofka, si dikur, kan ndjesin e kthimit t kohs s tyre.

    Ish-Sigurimi i Shtetit, monstra m e madhe q ka pjell deri m sot kombi shqiptar, i rrzuar, si sht, ndien me siguri ngazllim sa her q njerzit e tij ia dalin t ngjiten n siprfaqe. T vihen n qendr t vmendjes, t bhen t suksesshm, t kafshojn si dikur.

    N sqarimin tuaj, ju keni folur pr thelbin e asaj q ndodhi n nj mbledhje t shkrimtarve n prill t vitit 1968. Sot, pas kaq kohsh, a do t shtonit ndonj gj? Dika q do t hidhte drit, pr shembull, mbi ngjarjen. Q mund t shpjegonte sjelljen e njrit apo tjetrit.

    Thelbi mbetet ai q kam thn ather. N qoft se pas ankets q ju keni br dhe dika sht sqaruar m fort, ky sqarim ska br gj tjetr vese e ka rnduar edhe m tepr ann e shmtuar t ngjarjes. Meqense jemi te thelbi, do t prpiqem ta jap sa m shkurt: n vitin 1968, n Shqiprin e egr komuniste, nj shkrimtar me emrin B. Xhaferri kritikon nj tjetr shkrimtar, I.K. Jan pothuajse moshatar, rreth 30 vje, me ndryshimin se I.K. sht tepr i njohur, kurse B.Xhaferri pak, pr shkak t botimeve m t pakta, e sidomos t biografis s tij. Salla e Klubit t Shkrimtarve, ku bhet mbledhja, dgjon e heshtur kritikn e Xhaferrit kundr I.K. Nj shef i lart komunist, q ndodhet n sall, ia pret fjaln, pr ti kujtuar se ai sht bir i nj armiku t rendit. Pas ksaj, Xhaferri kalon dit t vshtira, derisa nj dit ia del t arratiset dhe prfundon n SHBA, ku jeton 18 vjet. Menjher pas rnies s komunizmit, befas, fillon legjenda e tij. E gjitha ngrihet mbi ngjarjen n Klubin e Shkrimtarve m 1968-n, m sakt, mbi kritikn kundr I.K. Ajo kritik lavdrohet, glorifikohet, si e thoni ju n anketn tuaj, sikur t kishte qen nj udi, nj shpallje heroike pr lirin e t shkruarit etj. N t vrtet, si e mbajn mend pjesmarrsit n sall, dhe si sqarohet dalngadal ajo kritik, jo vetm ska pasur asgj pr tu muar, por, nga do an q t merrej, ishte e pabes dhe e shmtuar moralisht. Ishte thjesht nj akuz kundr I.K.; nga ato q e onin tjetrin n fatkeqsi, e ndoshta n burg. Pr ti rn shkurt, shkrimtari I.K. akuzohej prej Xhaferrit se po sillte frymn e dekadentizmit n letrsin e pastr shqipe!

    Prpara se ta shtjellojm m tej kt, desha tju kujtoj se nj kritik t ngjashme keni pasur n parathnien e librit tuaj t par n botn e jashtme. E kam fjaln pr librin poetik Lirika, botuar rusisht n Mosk, m 1961.

    Megjithse mund t duket si jo fort e sjellshme nga ana ime, dua tju them, zonjush, se nuk ka asnj ngjashmri. Kam folur disa her pr kt, por do t m lejoni ta prsris. Libri im n rusisht i vitit 1961 ka vrtet nj parathnie, ku shprehet njfar rezerve ndaj meje, si poet i ri me ndonj prirje t modernizmit perndimor, por n kt rezerv nuk ka asnj gjurm dashakeqsie, qoft nga ana e autorit t parathnies, David Samojllov, qoft nga ana e shtetit sovjetik, me t cilin Shqipria sapo ishte shkputur, ndaj dhe ishte e natyrshme q mendja jon shqiptare t krkonte me ngulm dashakeqsin.

    S pari, parathnien e shkroi prkthyesi, mentori dhe miku im besnik, Samojllov, poet i shquar sovjetik, por me krye t ulur tashm, pr shkak t prirjeve dekadente dhe sidomos t nj historie intime me Svjetllana Stalinin, vajzn e tiranit sovjetik. S dyti, vendimi pr botimin e autorve t huaj ndaj t cilve kishte rezerva, ishte nj hap liberal i Hrushovit. Ai vinte si kusht q botimet e huaja problematike duhej t shoqroheshin me nj parathnie distancuese (ne e botojm kt libr, por kemi rezervat tona pr t). Pr kta libra, midis studentve t Institutit Gorki thuhej me humor se iu ngjanin tabelave prpara kopshteve, ku shkruhej: Kujdes! Ktu ka qen t rrezikshm!. Pothuajse gjith autort me parathnie distancuese ishin perndimor dhe pikrisht, pr shkak t parathnies zgjonin interes t dyfisht te lexuesit. Habia ime dhe e Samojllovit ishte kur morm vesh se gjat kohs q libri po prgatitej, ai kaloi nga botimi normal, n botim distancues! (Ka gjas q ftohja e Shqipris nga kampi socialist t ket luajtur rol pr kt.) Samojllovi u dshprua shum q do t duhej ta shkruante distancuesen, madje donte t m bindte ta trhiqja librin, kurse un, ca nga gjykimi i cekt i gjrave, ca nga snobizmi i moshs (isha i bindur se shumica e studentve t Gorkit do ta ndrronin kt kaprcim), jo vetm nuk u mrzita, por mu duk tepr shik! Ishte her e par q nga nj vend mik, antar i familjes, por q tani ishte br ish-mik, po botohej nj libr me shenjn kujdes, ka qen!. Ishte, si t thuash, dallndyshja e par, nse do t lejohej q zogu i kndshm t prdorej si krahasim pr dika t till. M mir do ti shkonte korbi i par. Si e shihni, historia e botimit moskovit skishte asgj t prbashkt me ngjarjen e shmtuar t vitit 1968 n Tiran.

    Ju krkoj falje q po kmbngul n punn e parathnieve, por mendoj se lexuesit do t ishin tepr t interesuar t dinin dika m shum pr mosmarrveshjet tuaja me Arshi Pipn. Me sa di un, edhe ato e kan pasur origjinn e tyre te nj parathnie e tij pr ju.

    sht e sakt. Bhet fjal pr botimin e romanit tim Kronik n gur n Londr, n kohn e komunizmit. Arshi Pipa

    jo vetm e prktheu romanin, por shkroi nj parathnie tepr tronditse pr lexuesin anglez. S pari, dua t them se ndrlikimi midis meje dhe Arshi Pips, pavarsisht surprizave jo t kndshme, sht nj ngjarje e nivelit t lart, q gjithashtu ska asgj t prbashkt me ngatrresn e pist, do t thosha, gjysm qesharake me Xhaferrin. Kjo e fundit, jo vetm pr nivelin e ult dhe pr kotnin e saj, por pr shkak t gjith atyre q jan marr e vazhdojn t merren me t, mund t quhet nj histori apaulsh. Tjetr rang ka keqkuptimi me Arshi Pipn. Ai sht vrtet i hidhur, por kjo se pengon t jet dramatik, n kuptimin e plot t fjals, me domethnie t gjer dhe, pse jo, me nj epilog t bukur, si do ta shpjegoj. Gjat shum viteve, Arshi Pipa, n shkrimet e tij, ka br vlersimet m t larta pr shkrimtarin shqiptar, bashkkombs t vet. Kemi pasur fate t ndryshme n jet dhe n letrsi, por kjo nuk ka penguar q t krijohej, si krijohet n raste t tilla, nj fije lidhse midis fateve q ngjajn t kundrt. Ndaj tij do t prsritja edhe nj her at q kam shkruar pr Martin Camajn: Ai kishte lirin, por skishte atdhe. Un kisha atdhe, por skisha liri.

    Arshi Pipn jo vetm se ka bezdisur kurr njohja e kolegut I.K. npr bot, por ka br mos q ai t kuptohet, t mohet e t shprndahet sa m shum kudo. Pr kt, ai shkroi vlersimet m t mdha n shtypin botror, sidomos at anglosakson. E cilsoi kolegun e vet shqiptar shkrimtar heretik, q, sipas tij, ishte shkalla m e lart e vlersimit, madje m e lart se ajo e shkrimtarit disident, ngaq, gjithmon sipas tij, ndrsa disidenti e lufton me ndrgjegje totalitarizmin, heretiku e lufton at n mnyr gati gjenetike, pra edhe ather kur kujton se nuk po ndeshet me t. Q kolegu i vet t kishte sa m shum sukses n botn e lir perndimore, Arshi Pipa, shpesh e ka zmadhuar guximin letrar t 92 93 I.K. Kjo ka ndodhur me parathnien e romanit Kronik n gur n anglisht, parathnie q duket sikur ishte n zanafill t incidentit fatkeq. Atje, autori i Kroniks del nj denoncues i pamshirshm i terrorit komunist dhe sidomos i shefit t komunistve shqiptar, E.Hoxhs, gj q nuk i prgjigjej s vrtets. (Tani do t m plqente t ishte ashtu, por dihej se, edhe po t doja, kjo ishte e pamundur.) Botuesi anglez e refuzoi parathnien, pr t mos e rrezikuar autorin q jetonte ende nn diktatur. Kontrata u prish. Kronik n gur u botua pa emrin e prkthyesit.

    Nj pjes nga kto i dija. Nj pjes e merrja vesh nga botuesi im francez, i cili, merrej me mend, kishte lidhje me anglezin. Ishin lajme t kndshme dhe po aq t rrezikshme, por un vet smund t bja asgj, ve ti lutesha fatit q t mos shkonin n vesh t diktatorit.

    Pr tu kthyer te konflikti me Arshi Pipn. Si e kuptova un, deri n vitin 1990, kur komunizmi po lkundej n Shqipri, ju skishit asnj problem me t.

    sht krejt e vrtet. Jo vetm nuk kisha asnj problem me t, por n kohn kur lindn shpresat pr tu takuar me shkrimtart e shquar shqiptar t diaspors, njeriu i par q ndrroja t takoja ishte pikrisht Arshi Pipa. Aq m tepr q ishin miq me Martin Camajn, t cilin e kisha takuar n Frankfurt m 1981. Pavarsisht nga mosmarrveshja e Arshi Pips me botuesin anglez, prkthimi anglisht i Kroniks ishte i tij, dhe parathnia dhe shkrimet e tjera t tij mbeteshin si nj akt nderimi e dashurie pr kolegun e vet brenda Shqipris.

    Pikrisht n kt koh, fillim i viteve 90, ndodhi nj nga befasimet m t mdha t jets sime. N dy-tri emisione t Zrit t Ameriks n gjuhn shqipe, Arshi Pipa foli ndr t tjera edhe pr shkrimtarin I.K., duke theksuar se ai ska asnj t drejt morale t flas pr demokratizimin e vendit, prderisa ka qen nj nga mbshtetsit e diktaturs. Shprehja nuk iu besoja veshve sbesoj se kishte qen ndonjher m e prshtatshme pr t dhn gjendjen time. Un t mos kisha t drejt t flisja pr demokracin? Un q njzet vite m par, sipas tij, skisha ln gj pa thn kundr terrorit komunist, q, prap sipas tij, pasksha br aludime pr shefin e Shqipris, si vrass e homoseksual? Q vet botuesit anglez n Londr i qen dukur akuza t tepruara, q vet botuesi francez n Paris kishte vn duart n kok, duke m pyetur se si ishte e mundur q kto hatara t qen shkruar n shqip, se n frngjisht ai si kishte par, dhe q un i kisha thn se skishin qen kurr as n shqip, as n frngjisht dhe n asnj gjuh tjetr. Pas shfryrjeve t para kundr Pips, zemrimi sa vinte m rritej dhe, bashk me t, nj mendim i mbrapsht, dyshues po m ngulitej n kok: E gjitha kjo ishte br me qllim! Ndryshe ska si t shpjegohej. Me qllim ishte shkruar parathnia anglisht, pr t m dmtuar, pr t shkaktuar dnimin tim. E shava veten, e quajta naiv, budalla, q se kisha kuptuar qysh n fillim. Dshira pr tiu prgjigjur sm ndahej. N duar kisha bocat (fletkorrigjimet) e Ftes n studio dhe gjeta nj vend n tekst, ku mund ti thyeja hundt, si thuhej. Mirpo kjo ishte nj fjal goje! Ishte ende regjimi komunist. Kurrsesi smund t shkruaje se X.Y. m denoncoi te regjimi, q ky t m dnonte. N vend t ksaj, shkrova ca t shara, shumica t padenja pr tekstet letrare, pr t mos thn, t mendura. Midis tyre, fraza e vetme me njfar logjike ishte ajo ku thuhej se parathnia e A.P. kundr meje ishte nj kallzim n polici.

    A jeni penduar pr kt tekst? Nga fjalt tuaja kshtu nnkuptohet.

    Sigurisht q jam penduar. Kisha t drejt t zemrohesha, madje ende sot mendoj se kisha t drejt plotsisht, por kurrsesi nuk duhej ta teproja. Sidomos nuk duhej t bija te dyshimi i mbrapsht se gjithka ishte br me qllim. Por kjo duhet kuptuar: n at koh ishte shum leht t t kapte dyshimi, madje vet marrzia. Shenjn e par t pendimit e kuptova kur po kaloja n duar prkthimin frngjisht t Ftes n studio. Te paragrafi i A.Pips m mbetn syt nj cop her. Un i pasksha shkruar kto rreshta? I fshiva gjysmat e tyre pa m t vogln mdyshje, megjithat edhe gjysma e mbetur do t mjaftonte tia prishte gjakun personazhit.

    N Ftes n studio, n pjesn ku flisni pr Arshi Pipn, keni prmendur dy shkrimtar t tjer, me iniciale: K. Trebeshinn dhe at q sht br shkak i ksaj bisede, B. Xhaferrin. Nuk jeni aspak i but me ta.

    Keni t drejt t thoni se sjam i but me asnjrin prej tyre. Por skeni t drejt t mendoni se un po prpiqem t dukem i till. Spo i bj asnj himn butsis, madje m duket se kam shfaqur mendimin se shkrimtart, si askush tjetr, mund t jen t padrejt, pr t mos thn mizor. Kjo sht e natyrshme prderisa ata bjn pjes n llojin e sunduesve dhe, si t till, do t vuajn nga po ata q cilsohen si cen (deformim) i profesionit. Nga dy njerzit e tjer t prmendur prej jush, pr njrin, Xhaferrin, do t kemi rast t vazhdojm bisedn, kurse pr tjetrin, nuk jam un q e kam akuzuar si ish-oficer i Sigurimit, e aq m pak si vrass i llojit m t shmtuar t vrassve, pabesisht, me plumb pas koke. Kjo sht nj e vrtet publike e pakundrshtueshme prej askujt, as prej atij vet. N asnj letrsi t bots s qytetruar nuk ka t till. N qoft se Shqipria do t ngul kmb q t mbroj autor t till, kjo ssht m shtje letrsie. sht m shum. Dhe m tmerr.

    Prpara pyetjes q lidhet me at q e prcaktuat si epilog dinjitoz me Arshi Pipn, a mund t thoni dika pr ann e paqart t asaj q ndodhi midis jush? Ju that se nuk iu besuat veshve kur dgjuat sulmin e tij. A e sqaruat m von se si shpjegohej ajo enigm?

    Pjesrisht po. Asnjher plotsisht. N fund t vitit 1989 e n fillim t vitit 1990, regjimi, ndonse hiqej si i fort, ishte n panik. Logjika e panikut shtynte n veprime t ngutshme, shpesh kundrthnse. Drgimi i emisarve n diasporn shqiptare ishte nj prej tyre. Qllimi: prarja e intelektualve t njohur, sidomos moslejimi i krijimit t nj fryme bashkuese midis atyre q ndodheshin jasht dhe t tjerve, brenda vendit. N vend t saj, synohej mbjellja e mosbesimit, grindjes. Pr kt komunistt ishin mjeshtr. T drguarit e R.Alis e t Sigurimit ia behn befas n Perndim, te shtpia e Martin Camajt, e Arshi Pips, e dhjetra t tjerve, pr tiu mbushur mendjen se fajet q gjrat shkonin keq n Shqipri, e sidomos pr mospranimin e liberalizmit e t pluralizmit, i kishin intelektualt.

    Pr ta br sa m t njohur kt ide, n gusht u zhvillua mbledhja e famshme me intelektualt e kryeqytetit. Besoj se n krejt historin e komunizmit botror, sht mbledhja e vetme, pas prfundimit t s cils u trumbetua se: Shqipria komuniste, partia, donin ta liberalizonin regjimin, por e do, pengonin intelektualt, n radh t par shkrimtart. Mashtrim m grotesk vshtir se mund t prfytyrohej. Regjimi m stalinist i Europs, vendi ku pak koh m par ishin pushkatuar dy poet, Blloshmi e Leka, dhe ku nj poet i tret, Nelaj, ishte varur mu n mes t qytetit, ankohej se ishin shkrimtart q nuk e linin t zbutej! Nj propagand e ethshme po i bhej ksaj mbledhjeje.

    Agjentt e Sigurimit e t Alis prsritnin dit e nat se liberali Ramiz Alia, pr t luftuar konservatort n Komitetin Qendror krkoi ndihmn e intelektualve, kryesisht t shkrimtarve, por ata e lan n balt! sht e pabesueshme q ende sot besnikt e Ramiz Alis, profesor, akademik, ish-spiun ose bij spiunsh vazhdojn t shprndajn kt mashtrim. Ende sot kurtizant e Alis nuk tregojn se tekstit t transkriptuar i sht br nj prerje, pr shkak t s cils, nj pjes e dialogut pr pluralizmin tingllon pa logjik, si n teatrin absurd. Pjesa e prer ende fshihet, sepse tregon qart se n fjaln e Alis, jo vetm skishte dhe as mund t kishte, kurrfar inkurajimi pr pluralizmin, por prkundrazi kishte krcnimin e hapur se Partia kishte t dhna se borgjezia botrore nprmjet shtjes s pluralizmit prpiqej t nxiste agjentt e saj n Shqipri. Ndrkaq, nj tjetr mashtrim u prhap: trillimi se shkrimtari I. Kadare n mitingun e madh t Tirans, ka mallkuar e shar n mnyrn m vulgare njerzit, m sakt, heronjt q ishin n goj t t gjithve: refugjatt shqiptar. Ishte shpifja m e suksesshme e Sigurimit Shqiptar. E dgjuan dhe u ndien t tradhtuar jo vetm mijra refugjatt, por gjith familjet e farefisnit e tyre, q prbnin, pa teprim, gjysmn e Shqipris. Aq n mnyr djallzore u mbajt gjall shpifja, saq lajmet televizive (madje edhe sot e ksaj dite) nuk e tregonin asnjher nga afr tribunn e mitingut t kryeqytetit, n mnyr q telespektatort t mos shikonin se shkrimtari i prfolur, jo vetm nuk kishte folur n at miting, por nuk kishte qen fare. Rrallher ndonj shpifje m ka trishtuar aq shum. N sheshin e mitingut ishin mbi njqind mij kryeqytetas dhe nuk m kujtohet q ndonjri t ngrihej m pas pr t hedhur posht mashtrimin. Pas kaq vitesh shpifja vazhdon ende sot, ka tregon se sa thell kishte hedhur rrnj e keqja, sidomos midis vulgut shqiptar, atij q realizmi socialist e prkdhelte me stilemn masat e gjera t popullit.

    Tani besoj se do tu kthehemi edhe nj her, pr ti mbyllur, si m premtuat, dy historive t fillimit t biseds son, asaj t A. Pips dhe B. Xhaferrit.

    Jan dy dosje q skan t bjn fare me njra-tjetrn.

    Njra prej tyre, ajo e B. Xhaferrit, si nj sajes e pist, si u tha, nuk mund t bj pjes n kronikn e asnj kulture dhe q t jem i sinqert, skam ndonj dshir ta kujtoj. Ndrkaq, ndrlikimi me Arshi Pipn, duke qen i nj natyre krejtsisht tjetr, e ka n vetvete edhe peshn dhe dinjitetin e atyre incidenteve q, edhe pse t rnda, jan pjes e natyrshme e kalendarit t letrsis. Epilogu i saj e jep fare qart ka thash m lart. Arshi Pipa, ashtu si pritej, erdhi n Shqipri fill pas rnies s komunizmit. Ishte e kuptueshme q kthimi n atdhe i njrit prej antikomunistve m t shquar, prve krshris, do t zgjonte ndjesi t ndryshme, acarim te disa, ngazllim te t tjert. Bota letrare kishte nj arsye m shum pr t gjitha kto. Me prjashtim t nj ndjese fare t trthort nga ana ime (thjeshtimi i fyerjeve kundr tij n botimin frngjisht t Ftes n studio), keqkuptimi midis nesh, i shpallur, pr fat t keq, publikisht, gjendej n nj pik t vdekur. Arshi Pipa u prit me nderime n Shqipri. N disa nga takimet e tij me publikun u kndua himni kombtar. Gazetat i krkonin me etje intervistat e tij. Bota letrare nga ana e saj, kishte padurim pr mendimet e tij pr artin, e sidomos pr incidentin midis nesh. Detraktort e mi frkonin duart. Ishte koha e prshtatshme q ai, I kthyeri, sipas dokeve t letrsis (kngt e mungess e t kthimit), t merrte hakun. Nuk ndodhesha n Shqipri, ka, ndoshta, e bnte m t volitshme gjithka.

    Por t kthyerit qllon q shkaktojn zhgnjim te pritsit.

    Arshi Pipa, prve ndjesive t tjera, i zhgnjeu rndshm etrart dektraktor. Haptas dha t kuptohej se nuk kishte asnj dshir t fliste pr incidentin e njohur. Hern e fundit, prpara nj publiku t gjer, kur iu b pyetja e drejtprdrejt, u shpreh pak a shum se midis nesh kishte ndodhur dika vetjake dhe se ai nuk do t donte ta prmendte at. Ende sot nuk e di ka ndodhur. T jem i sinqert e kam ndjekur q nga Parisi udhtimin e tij dhe, e vetmja gj q mu duk se arrita t kap, ishte nj tis pikllimi i njeriut. Kjo fjal prdoret shpesh, por ka raste kur merr ngjyrim t veant. Nga pikllimi i Arshi Pips mu krijua bindja se kuptova dika m shum se t tjert. Me botimin e veprs sime t plot n Shqipri dhe n Franc, kur erdhi puna se cili studim do t shoqronte si parathnie Kronik n gur, pa asnj mdyshje u krkova botuesve, shqiptarit dhe francezit, parathnien e dikurshme t Arshi Pips. Krkesn ia bra gjithashtu botuesit anglez, i cili vazhdonte ta botonte Kronik n gur me prkthimin e A. Pips, por pa parathnien, madje pa emrin e prkthyesit. Kshtu, me shum vones, teksti i tij u bashkua, m n fund, me parathnien, asaj q kishte qen n zanafill t s keqes. Ky bashkim ngjante vrtet si nj zgjidhje simbolike e asaj ndarjeje, e atij keqkuptimi mizor, q kishte br at q do t dukej e pamundur: acarimin e studiuesit t shquar kundr kolegut t vet t letrave, atij q e kishte prkthyer me aq dashuri, e prej t cilit ishte shkputur aq pikllueshm. Kjo rivendosje e harmonis ishte njhersh ngadhnjim i saj mbi prarjen, t fshehtn e s cils ai e mori me vete atje ku shkoi. Ne nuk e dim at, ashtu sikurse ai sdo ta marr vesh kurr epilogun pajtues. Ndrkaq, jam i sigurt se, sikur ta merrte vesh, atje ku ndodhet, si thuhet, shpirti i tij do t gjente edhe m shum paqe.

    Duam sduam do t kthehem te fillimi i ksaj ankete. Ju disa her keni dhn t kuptohet se skeni dashur t flisni pr incidentin e dikurshm, ngaq iu duket n nj nivel t mjerueshm. sht fjala pr t sqaruar nj problem parimor, q ka lidhje me letrsin shqipe prandaj do tju lutesha pr disa sqarime. Kam takuar shumicn e dshmitarve t ngjarjes, nj pjes miq t B. Xhaferrit, madje farefisni t tij. T tjer q kan folur me t prpara mbledhjes, por sidomos pas saj. Pothuajse asnjeri nuk ju bn ju fajtor pr asgj. Madje, shumica theksojn q ju ishit nj prej atyre q e keni ndihmuar. Madje, edhe n mbledhje nuk that asnj fjal kundr tij, prkundrazi.

    Ju kujtoni se un ndiej ndonj knaqsi t dgjoj pohime t tilla? Po jua them prerazi: m interesojn fare pak. E para se skam nevoj pr kt lloj zemrgjersie. E dyta se skam ndonj dshir t dukem aq i virtytshm si n telenovelat braziliane, e as sentimental si n kafenet e Tirans, ku gjysmpijanect, pasi jan grindur me njri-tjetrin, prfundojn gjysm t prqafuar. N at sall ka ndodhur dika shum m e rnd nga ajo q sht dukur ose sht rrfyer. N qoft se zonjat dhe zotrinjt dshmues ju kan thn ose kujtojn se ju kan thn t vrtetn, at e kan br n radh t par pr ndrgjegjen e tyre. Megjithat, un mendoj se e vrteta q ata kan treguar nuk sht e plot. M mir se un kt mund ta dini ju. M keni br kaq shum pyetje, m lejoni dhe mua tju bj nj pyetje t vetme: pasi ju kan pohuar indulgjencn ndaj meje, cili ka qen prfundimi i biseds s ktyre dshmuesve? sht shum e rndsishme nj gj e till, ndaj, ju lutem, mundohuni t ma thoni sa m sakt.

    Do tjua them fare sakt. Pavarsisht nga ato q kishin ndodhur, admirimi i tyre pr B. Xhaferrin mbetej i paprekur. Pr mendimin e tyre, ai ishte nj talent i madh, i jashtzakonshm etj., por q iu pre rruga e u dnua ngaq guxoi t kritikonte I. Kadaren.

    Ju faleminderit. Si mund ta shihni, ata nuk kan kapur dot as pamjen e plot e as thelbin e asaj q ka ndodhur. Nuk sht fjala aspak tek admirimi q ata ruajn pr shkrimtarin. Kjo sht e njohur dhe kjo sht e drejta e tyre. sht fjala pr tjetr gj.

    N salln e Klubit t Shkrimtarve n prill t vitit 1968 ka ndodhur nj akt i rnd, nga ata q krkojn gjykim t sakt. sht leht t thuash: u prleshn dy kolos (reminishenca e dy luanve apo dy fustaneve etj.) e t vazhdosh se asnjri se mposhti dot tjetrin, e t ngazllehesh nga kjo, e fill pas saj ti bsh lavde harmonis q duhet t mbretroj midis gjenive, pr t mirn e kombit autokton etj. N at sall nuk ndodhi asgj e till. As prplasje idesh, e aq m pak kolossh. E vrteta ka qen fare ndryshe dhe e vrteta n ksi rastesh nuk duron dot as m t voglin cen. E vrteta sht se n at sall nuk ndodhi gj tjetr vese nj goditje politike. Dhe n raste goditjesh t tilla nuk ka vend pr naivitet e as barazim faji. Ka dy koleg prball (ndryshe nga mund t prfytyrohet, Xhaferri ka qen m i madh n mosh), njri prej t cilve krkon t rrzoj tjetrin politikisht. Goditja e tij ishte e pamoralshme dhe e pabes, tipike n at koh, nga ato q t onin drejt rnies e ndoshta drejt burgut. Shkurt, njri nga kolegt, e fajsoi tjetrin pr dekadentizm dhe nxirje t realitetit. Kolegu (prndryshe kolosi tjetr) nuk u prgjigj. Ky ishte thelbi i ngjarjes. T tjerat: ndrhyrja e zyrtarit komunist, pr ti thn se nuk do t na msosh ti, bir i nj hoxhe t dnuar, si t mbrojm realizmin socialist nga dekadentizmi, sht rrjedhoj e absurdit t mparshm. Dalja kokulur nga salla gjithashtu, e m pas mnjanimi, kaprcimi i kufirit, prfundimi n SHBA, ku jetoi i lir rreth 18 vjet, pa dshmuar pothuajse asgj serioze pr ferrin nga shptoi, e kan rrnjn tek ai akt fillestar.

    Nuk dua t merrem me to, aq m pak me pikpyetjet q shtrohen aty-ktu n anketn tuaj, si e ndiqte, pr shembull, Sigurimi, mu n mes t SHBA-s! etj., etj., ngaq t tilla, ashtu si gjith kjo histori, m ngjan, si e thash, krejtsisht e padenj pr kalendarin letrar.

    Megjithat smund t thoni se ajo ska asnj rndsi si fenomen.

    Ju vet keni folur shpesh pr absurditetet dhe marrzit e kohs, prandaj do tju lutesha, n kt rast, q, pr ndriimin e disa pikave t ksaj ankete, t jepni dshmin tuaj. Do t shtoja n emr t lexuesit t brezit tim, q sht njohur me kt histori, por n mnyr t pasakt. Ju keni qen n at sall, si e quajtt, ku nisi gjithka.

    sht e vrtet. Kam par gjithka dhe kam dgjuar gjithka. E di q do t pyesni se si e prita akuzn e tij. Po ju prgjigjem shkurt: me prmim. Sishte vetm shtje mosmirnjohjeje, bnte pjes n palcn e s keqes s nj tiranie. Si e thash m lart, ju patt kujdesin q disa her t theksoni dashamirsin e dshmuesve ndaj meje. Madje ndonj prej tyre, duke dashur t m bj akoma m t mir, shtoi se un gati-gati kam qen mirkuptues ndaj tij etj. Pr tju liruar t gjithve nga ky kujdes, po ju them se kjo sishte fare e vrtet. Qysh n astin q ai foli pr dekadentizmin tim, pr asnj grimc kohe nuk kam pasur as m t voglin mendim pozitiv pr t. E kam dgjuar krejtsisht i befasuar, kam thn me vete mosmirnjohs! Mund t gjente nj tjetr mnyr pr t ndrequr biografi n etj. Pastaj skam folur asnj fjal, qoft n mbledhje, qoft pas saj. Me kalimin e viteve, kjo histori u harrua. N rrethe fare t ngushta mbahej mend ky shkrimtar, dikur i talentuar, por q si eci n asgj. Shfaqej aty-ktu habia se, duke ikur nga robria m e thell n m t lirin vend t bots, nuk u ndie e nuk u botua asgj e tij askund. Perndimi e sidomos SHBA, q ishin tepr t ndjeshm pr shkrimtart e arratisur, n kt rast u treguan krejtsisht t shurdhr. Diaspora shqiptare gjithashtu, sidomos pas nj paralajmrimi t keq kundr tij nga kryetari i Ballit Kombtar, Abaz Ermenji. Nj interes pr t nisi t ringjallet pas vdekjes s tij t vetmuar. Kishte rn komunizmi dhe kureshtja ishte n krye n trajt keqardhjeje, forma m e shpesht te shqiptart q kujtohen pr tjetrin kur e shohin n fatkeqsi. Interesi prkoi me fillimin e fushats kundr intelektualve m 1990. Qarkullonin disa shkrime t tij pr amrin, por sidomos nj vjersh kundr shkrimtarit I. Kadare dhe nj shnim i tij pr incidentin e harruar tashm te Klubi i Shkrimtarve.

    Sipas jush, a ishin kto zbulime q luajtn rol pr ta ngritur at n statusin e nj disidenti? Juve vet, far prshtypjeje ju bn ato?

    Ndonse nj gj e till nuk thuhet, mendoj se zbulimet, n radh t par vjersha dhe shnimi nn t, kinse t shkruara natn pas prplasjes, kan luajtur rolin kryesor n krijimin e prralls me kolos. Vjersha ishte thjesht nj pamflet vulgar, ku prmblidheshin shpifje dhe akuza t njohura: ndihms i diktatorit, i prkdheluri i regjimit e i fatit, bredhs pas fustanesh vajzash ruse e kshtu me radh. Kurse shnimi T kritikoje I. K. ishte njlloj si t kritikoje Enver Hoxhn, ishte edhe m i mjer. Besoj se e kuptoni q pas ksaj, prmimi im pr t do t ishte shum m i madh. Por q t jem i sinqert, nuk e kam besuar dhe ende dua t mos e besoj se ka shkuar aq larg. Nj bindje e brendshme m thoshte se vjershn bashk me shnimin i ka shkruar nj tjetr dor. Kjo sht e vrtetueshme, besoj, dhe po t vrtetohet do t tregoj shum gjra. Ajo lidhet me thelbin e problemit: rigjallrimi i shtjes Xhaferri, shkaqet e vrteta, kush qndron pas saj, kush ka qen n zanafill dhe kush e ka trashguar at. Dosja Xhaferri ka qen pjes e puzzle-s, asaj q dshmon vazhdimin e fryms staliniste n Shqipri. N qoft se ju do ta oni deri n fund anketn tuaj, jam i sigurt se do t ndesheni me befasime t tjera.

    Ka qen jo e leht gjer tani dhe sa vete bhet m e vshtir. Arkivat e fsheht jan t mbyllur. Kam br prpjekje, por ka qen e pamundur qasja te dokumentet.

    Sigurisht. Ka nj paradoks, nj kthim kokposht t gjrave. Sa her q e mendon, aq m i pabesueshm ngjan. Jemi n botn e absurdit komunist, jemi msuar me t, e megjithat ende arrijm t habitemi. Ngjan pak a shum si prpjekja pr t prligjur parulln: bar do t ham, por marksizm-leninizmin do ta mbrojm. Pyetja se a mund t mbrohej ky marksizm pa ngrn bar, nuk bhej kurr. Pyetjet e tjera: prse Shqipris i ka rn n pjes ky detyrim planetar me nj ngjyrim bagtish? Ose, po sikur Shqipria t heq dor nga kjo barr apo ky testament, ndodh vall? Pra, pyetje sbheshin. M sakt, edhe n bheshin do t kishin si prgjigje nj breshri plumbash. T kthehemi te rasti yn. Jemi prap te salla e shkrimtarve. N vitin 1968. N muajin prill. Pra, stalinizm pranveror. Diskutim midis shkrimtarsh. Njri e fajson tjetrin pr dekadentizm. Fajsimi m zyrtar, m komunist i kohs. Tjetri nuk prgjigjet. Incidenti zgjat m pak se dhjet minuta. Fajsuesi pret ndoshta dafinat, por ato i mohohen. Shkaku: nj letrar me biografi t keqe, bir i nj hoxhe t dnuar, nuk e ka tagrin t mbroj realizmin socialist. Ky sht thelbi. shtja mbyllet. Pas njzetepes vitesh, befas ringjallet. Komunizmi ka rn, gjithka po rivlersohet. Ngjarja te Klubi i Shkrimtarve, gjithashtu. Madje me shum mallngjim. Dafinat q iu mohuan fajsuesit, i jepen tani t shumfishuara. Cilsohet kolos, gati-gati hero i mendimit. Jo pr veprn, n radh t par, pr ngjarjen te Klubi i Shkrimtarve. Atje ku e fajsoi kolegun e vet pr dekadentizm. Me nj fjal, disa minuta sharje kundr kolegut, i vlejn m shum se 30 vjet krijimtari. Zra t hutuar u ngritn andej-kndej: Prisni! Akuza pr dekadentizm nuk nderon asknd. Madje, turpron gjithknd. Prgjigjja: Ska rndsi natyra e akuzs. Ka rndsi q u godit tjetri. Tjetri, si e dini tashm, zonjush e dashur, jam un. Kaq e domosdoshme ka qen goditja e tjetrit, kaq liruese, shptuese, emancipuese? Vrtet I. K. pasksh qen fatkeqsia e letrsis shqipe? Prishsi, bllokuesi i saj? Kto pyetje jan br me siguri, por kori i kundrt ka qen shurdhues. Thuhej se t godisje I. Kadaren ishte aq e pamundur sa t godisje Enver Hoxhn. N qoft se kto fjal jan shkruar vrtet prej tij, si ngulet kmb e q un se kam besuar, ky njeri, prvese mashtrues, ka vuajtur nga deliri i madhshtis. Nj hero, q atje te Klubi i Shkrimtarve (te rrapi n Mashkullor), paska goditur diktatorin!

    Edhe nj pyetje q shpresoj t m oj n prfundimin e ksaj bisede. Ju that se nuk e keni besuar, ose sdonit ta besonit se vjersha dhe shnimi pr krahasimin tuaj me Enver Hoxhn kan qen t tij. N prgjithsi, shkaktar pr kt zhurm mendoni se jan t tjert dhe jo ai vet?

    Shpesh kam menduar kshtu. Dhe vazhdoj t mendoj. Duhet ta dini se kur ka nj prplasje shkrimtar-pal tjetr, vetvetiu, qoft dhe pak me ansi, un mbaj ann e shkrimtarit. sht lloji im, sht klani im familjar. Edhe n kt rast dua t mendoj se problem, prpara se t ishte ai vet, kan qen sajuesit e ksaj zhurme t marr. U fol pr forume, prkujtime, komisione e dekorata. Ska asgj t keqe n t gjitha kto. Aq m tepr pr nj shkrimtar me nj jet prgjithsisht t trishtuar e q ssht m n kt bot. Midis lavdeve, qoft edhe t tepruara, dhe heshtjes, sht kjo e dyta q meriton dnimin m t madh. N fund t fundit, lavdet pr do shkrimtar i shkojn tempullit t prbashkt t letrsis. Pyetja n kt rast do t ishte: a i shkojn vrtet letrsis apo ndrrojn rrug, si ajo rrkeja, q i shmanget udhs s natyrshme? Le t mos bjm sikur nuk kuptojm dhe le t pohojm se n rastin q po flasim ka nj mjegull q krkon sqarim. Le t pranojm q gjith legjendat pr kt shkrimtar, para se t jet lidhur me tridhjet vitet e jets s tij letrare, lidhet n radh t par me ato tet a nnt minutat te Klubi i Shkrimtarve. Ashtu sikurse emri i nj personazhi shoqrohet shpesh me prcaktimin: doktor i shkencave, ose laureat i X titulli, emri i Xhaferrit ka si prcaktim shkrimtari q u dnua se kritikoi Kadaren. Madje, pr t theksuar dramaticitetin, nisi t flitej pr vrasje, kshtu q titulli mund t bhej m i zymt. Shkrimtari q u vra, mu n mes t Ameriks, ngaq kritikoi Kadaren!. N qoft se ju keni rezerva pr kt, sht e kot q t vazhdojm bisedn.

    M duket se un vet e kam shtruar nj shtje t till qysh n fillim t ksaj ankete.

    sht e vrtet. Ather po vazhdoj. Besoj e keni dgjuar nj shprehje t famshme: in hoc signo vinces. (Nn kt shenj do t fitosh.) Pr fat t keq, signo (shenja) ishte e gabuar. N kto raste, pr do shkrimtar q i ndodh nj gj e till, mund t thuhet kahu tjetr: nn kt shenj do t humbsh. Kam ndjekur me habi gjith prndezjen q sa vinte shtohej. Kam kujtuar se logjika, m n fund, do t fitoj mbi marrzin dhe gjithka do t sqarohet, do t vihet n vend. (Pr t br pak humor, t dy kolost t pushojn, m n fund!) Por sndodhi ashtu. Katedrat e letrsis, akademikt, komisionet, hulumtuesit vazhduan, her me dashje e m shum pa dashje, rendjen absurde pas njeriut q kishte guxuar t godiste t pagoditshmin.

    Natyrisht q kam br pyetjen se kujt i hynte n pun kjo. Ose, a jan n vete kto katedra q skuptojn nj gj kaq t thjesht. Kta profesor e kto profesoresha, kta akademik e kta ministra, e pas tyre kta kryeministra e s fundi kta president, q e ln veten t trhiqen n kt loj? Ishte m keq se kaq. Ishte njfar biznesi fitimprurs, me nj reklam apo mesazh t keq: goditeni shkrimtarin e pagoditshm se sdo t mbeteni pa shprblim. Tani dhe m pas!

    Shqip

  2. #2
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    18-02-2013
    Postime
    77
    Faleminderit
    0
    3 falenderime n 3 postime

    Pr: Ismail Kadare rrfehet pr marrdhniet e tij me Bilal Xhaferrin dhe Arshi Pipn

    Pralla alla kadariane pas te vjelave. Si tinzar qe eshte ai pret te ikin nga kjo jete te gjithe ata qe e kane kriktikuar ..per te reaguar ndaj tyre. Asnjehere spati guximin te perballet balle per balle me "armikun" . perkundrazi kane qene Pacrami e Co ata qe te mernin gjak ne vetull po te guxoje te kritikoje poetin e komunizmit. Dhe ai djalosh kinse i pa njohur atehere guxoi te kritikonte nje roman surrogato qe edhe autorit i vejn turp ta permend tani. Po pse i panjohur? Ai ishte djaloshi qe premtonte te behej pena me e fuqishme ne proze nderkohe qe Kadareja bente sprova te deshtuar gjer atehere. Tregimin "Purpuranti" Kadare do tja kishgte zili, "Dashuri e pergjakur" po ashtu, te mos flasim per "Ra Berati" etj etj. Shikoni si luan akoma me origjinen e ketij djaloshi ky shkrimtar i elites komuniste qe kishte mare persiper te ' mitizonte Fishten ne fushen e artit, te shpartallonte Pipen, te sfidonte Jevtushenkon etj etj. Sa i vogel dhe tinzar duket si njeri ky "kolos" i te gjitha koherave. Ne vitrat qe i kane mbetur mundohet te sqaroj me shpejtesi incidentet e se kaluares dhe te retushoje cka shkruar e thene me pare . Valle a ndjehet i qete ne ndergjegjen e vete ky njeri, ky i perkedhelur i perjestshem i diktatoreve ? Cfar faji i ka Fishta, Pipa? Fatin e "arratisjes" nga ferri komunist ai do tja kishte zili Bilalit. Me kritiken ndaj tyre ai vecse gervish mermerin e vete ..do te thoshte per te eleganti Frederik.
    Urojme qe zoti ti kthej kthjelltesine dhe objektivitetin per te gjykuar te tjeret pa CINIZEM.
    Ndryshuar pr her t fundit nga lajmsi : 26-07-2014 m 10:37

Fjalt Kye pr Temn

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •