KUR EKET DASHURONIN SHQIPTART
8 Nntor 2013 | : Kultur | Autor: Alda Bardhyli

Marketa Hejkalov/ Ish-diplomatja dhe shkrimtarja e njohur eke sjell n nj roman historit e dashurive t vajzave eke me djemt nga Kosova/ far solli komunizmi n ish-ekosllovaki dhe ndryshimi me t cilin prballen sot vendet q jan ndar nga konfliktet e s shkuars dhe nj kritik pr diplomacin q bhet sot

Alda Bardhyli

MarketaN ekosllovakin komuniste, shum vajza ndrronin t martoheshin me t huaj, pasi kshtu mund t largoheshin nga vendi i tyre. Pjesa m e madhe e tyre ndrronte nj perndimor, por kishte dhe nga ato q e shihnin ish-Jugosllavin si nj zgjedhje. E till ishte Jolana, personazhi i romanit Nj kosovar n jetn time i shkrimtares dhe ish-diplomates eke Marketa Hejkalov. Ajo u njoh me nj djal nga Kosova dhe ra n dashuri me t, pa e kuptuar se rruga pr t shptuar nga atdheu i saj kishte qen rruga drejt dashuris. Por n rrugtimin e saj pr t treguar kt histori, Hejkalov grsheton historin e dashuris, me histori t fateve shtetrore dhe diplomatike, duke sjell intrigat q bhen n vendet q sapo kan dal nga histori luftrash apo tranzicioni. Libri sht botuar n Kosov nga shtpia botuese OM dhe do t ket prezantim gjat ditve t Panairit t Librit. Marketa Hejkalov sht shkrimtare, prkthyese, botuese, nnkryetare e PEN Qendrs n eki, antare aktive e PEN-it ndrkombtar dhe themeluese e Panairit Vjeshtor t Librit, q sht panairi i dyt m i madh n eki. Ka studiuar finlandisht dhe rusisht n Charles University n Prag. Ka punuar si kshilltare dhe atashe kulturore n Ambasadn eke n Helsinki. Nga viti 2009, ka punuar n Ministrin eke t Punve t Jashtme. Ajo ka shkruar romane, tregime dhe libra publicistik, t cilt jan prkthyer n disa gjuh. Disa nga veprat e saj jan: Gjithmon nj nat, Magjistari i Pekinit, Dshmi nga jeta e saj (pr lexuesin ton: Nj kosovar n jetn time) etj.



Nj kosovar n jetn time. Pse ky titull?

Ky sht titulli shqiptar i romanit tim, i cili u vendos nga botuesi iOM Xhejmal Avdyli. Titulli i librit n origjinal n ekisht sht Dshmi nga jeta e saj. Titulli n shqip, q mua m plqen shum, shpreh m mir dhe linjn kryesore t romanit, q sht nj histori dashurie. Diku nga fundi i viteve 1980, apo 1988-1989 nj grua e re eke Jolana, takon nj djal t ri (Zamirin) nga Kosova, ather pjes e ish-Jugosllavis. Nga lidhja e tyre lind nj fmij. N roman historin e tyre e tregoj pas shum vitesh nga koha e dashuris. Lexuesi deri n fund t librit nuk sht i sigurt se e kujt sht kjo histori dashurie, pasi shum gra eke kan rn n dashuri me burrat nga Kosova. Historia e dashuris e gruas eke me burrin kosovar nuk sht linja e vetme e romanit, edhe pse ajo sht m trheqsja, dhe besoj do ngjall shum kureshtje tek lexuesi n Shqipri apo Kosov. Djali kosovar sht nj personazh pozitiv n libr. Ai e shpton gruan eke duke i qndruar pran n nj moment t dshpruar t jets s saj.



N fakt, libri ka dhe linja t tjera, n njrn prej t cilave ju jeni kritike ndaj diplomacis q bhet sot?

Por historia e dashuris sht vetm njra nga linjat e librit, pasi jan dhe dy linja t tjera q shpresoj t jen po kaq interesante. Linja e dyt sht diplomacia dhe Bashkimi Europian, pasi Jolana martohet me nj diplomat ek. Gjat kohs s komunizmit ai kishte studiuar diplomaci n Mosk dhe ishte nj komunist. Ai punoi n diplomaci dhe pas revolucionit t vitit 1989. Kur ekia u b pjes e Bashkimit Europian, ai punoi n Bruksel.

N kto faqe t librit, jam mjaft kritike dhe ironike pr disa diplomat ek por edhe t Bashkimit Europian. Problemi me disa diplomat ek, por jo vetm ek, q kan studiuar n Mosk sht se ata ishin komunist dhe pr m tepr ata nuk e kuptonin plotsisht se ata do t prfaqsonin interesat e vendit ton, ekis. Gjat periudhs s komunizmit, ata prfaqsonin interesat e Bashkimit Sovjetik, ndrsa tani shum prej tyre prfaqsojn interesat e Bashkimit Europian, Brukselit, e jo interesat e Prags.

Ata nuk mendojn rreth ksaj shtje nse sht vrtet e dobishme pr njerzit n eki e vendet e tjera t BE-s. Shum zyrtar t BE-s nuk mendojn rreth shteteve n vetvete, kombeve dhe jetve t qenieve njerzore, por rreth protokolleve, axhendave, kapitujve, projekteve, pr ta sht e rndsishme far sht shkruar n raporte, t cilat nuk i lexon askush, m shum, se far ndodh n t vrtet, n jet dhe n bot.

Pr shum diplomat dhe zyrtar t Bashkimit Europian (jo t gjith prej tyre sigurisht) gjja m e rndsishme sht karriera, jeta pa taksa, nj jet pa probleme, nj jet jasht realitetit t prditshm. Duhet t pranoj, se ndihem krenare se shum burra, koleg t mi n diplomaci e plqejn kt linj t librit, veanrisht ata q nuk kan studiuar n Mosk. Linja e tret e librit pr mua sht m e rndsishmja, m emocionuesja, pasi tregon historin e fmijs. Nuk sht nj histori dashurie, por na tregon ne rreth dashuris dhe sa e rndsishme sht dashuria pr jetn ton.



Ata q dgjojn historin e librit tuaj, do t pyesnin, prse nj burr nga Kosova, dhe jo nj ek, dhe pse nj histori dashurie?

Dashuria sht nj nga gjrat m t rndsishme n bot, dhe jo vetm n kt libr. Pse nj burr shqiptar nga Kosova? N kohn e komunizmit, pr shum vajza nga ish-ekosllovakia, e vetmja mundsi q t lvizin t lira, ishte q t njiheshin e m von t martoheshin me nj t huaj nga vendet perndimore, ose nga ish-Jugosllavia. Jugosllavia nuk ishte aq e lir e perndimore sa Perndimi i vrtet, por ishte m afr nesh, gjithashtu edhe pr shkak t gjuhs s afrt. Burri nga Kosova prfaqson n roman gjithashtu paradokset e historis moderne, sesi jett dhe fatet e njerzve dhe kombeve po ndryshojn me shpejtsi pas vitit 1989.

Ju them un disa shembuj t ndryshm: n korrikun 1989, isha bashk me bashkshortin tim (ek) me pushime n ish-Jugosllavi. Pr mua ishte parajsa dhe nuk dshiroja q t kthehesha n ekosllovakin ton komuniste dhe gri. N nntorin e vitit 1989, gjithka ndryshoi, ekosllovakia u lirua, shum shpejt ajo u nda n eki dhe Sllovaki dhe luftrat n ish-Jugosllavi filluan. N vitin 1996 un u bra diplomate dhe punova si konsull dhe atashe kulturor n ambasadn eke n Finland, n Helsinki (un flas gjuhn finlandeze). N vitin 1999, Republika eke iu bashkua NATO-s dhe pak dit m von, NATO filloi bombardimin e Serbis, pr shkak t Kosovs. Si nj diplomate, un u prfshiva n t gjith kto gjra, m duhej t shkruaja raporte, etj. Nj her, policia finlandeze nga aeroporti i Helsinkit m telefonoi n numrin e konsullats: Eja n aeroport, kemi ktu dy qytetar ek t cilt kan disa pasaporta diplomatike. Un shkova n aeroport, n makinn time amerikane, Chrysler, dhe nuk kisha koh pasi dshiroja t dilja bashk me miqt mi diplomat pr dark n nj restorant etnik por kur mbrrita n stacionin policor t aeroportit, i pash kta dy qytetar: ishte nj nn, pak a shum n moshn time dhe vajza e saj shum e bukur. Pasaportat e tyre ishin t falsifikuara, ishte e qart n pamje t par. Ata ishin nga Kosova dhe gruaja m tregoi se ata kishin paguar shum para (1500 marka gjermane secila nse m kujtohet mir, rreth 1 mij euro t sotme), dhe ato duhej t shkonin n Gjermani te familjart apo miqt e tyre. Por ato kishin ardhur n nj vend t panjohur eki) dhe kishin kaluar aty disa jav n nj shtpi t izoluar ishin transportuar n Finland dhe ato nuk e dinin se ku ishin, ndrsa trembeshin nga gjithka. Ajo m tha gjithashtu se ushtart serb i kishin vrar babain dhe burrin, ndrsa ne flisnim bashk n nj mishmash sllav ajo fliste me siguri nj lloj serbishteje, un gjysm ekisht, gjysm rusisht q ishte shum e dyshimt pr policin finlandeze, i cili nuk po e kuptonte se si ne merreshim vesh. Ky ishte nj moment shum i fort, se si bot t ndryshme takohen pr t prmbyllur prgjigjen e gjat t pyetjes tuaj t shkurtr. Kosova sht n kt roman nj simbol i ndryshimeve.



Ka pasur gjithnj nj trheqje ndaj letrsis, nga diplomatt. Shum diplomat n bot kan shkruar libra, dhe n Shqipri kemi raste t tilla. Si do ta shpjegonit lidhjen mes diplomacis dhe letrsis?

sht e vrtet, por tashm un i jam prkushtuar letrsis dhe nuk jam m diplomate. Kam qen diplomate n vitet 1996-1999 n Helsinki. U ftova t shrbeja n diplomaci, pasi flisja finlandisht, kisha prkthyer e vazhdoj t prkthej letrsi finlandeze dhe kam shum kontakte kulturore n letrsin e ktij vendi. N kto kushte, pas vitit 1989, shum prkthyes dhe t tjer persona t kulturs, u ftuan ti bashkoheshin diplomacis pr t prsritur historin e vjetr t komunistve diplomat. Babai im, i cili sht profesor i historis dhe nj ekspert i gjuhs hungareze dhe letrsis, ka qen ambasador i ekis n Hungari. Pas puns sime si diplomate n Helsinki un u ktheva n eki ku punova n Ministrin e Punve t Jashtme n vitin 2009 por vetm pr nj koh t shkurtr. Kur ekia ishte vendi q kryesonte Presidencn e BE-s, organizova nj aktivitet ku ftova pr t vizituar ekin ambasadort dhe diplomat t vendeve t BE-s. Kur isha diplomate shkruaja m shum raporte dhe pak letrsi. Por bota e diplomacis shrben pr mua si nj inspirim i fort pr t shkruar.



Ju jeni dhe botuese n eki. Si do ta vlersonit tregun e librit sot n bot?

Prgjigjja ime do t jet e shkurtr por e trishtueshme: Shum i vshtir. Njerzit lexojn libra, por numri i atyre q i blen ata sa vjen e bhet m i vogl. Brezi i ri sot nuk lexon m aq sa ne lexonim dikur. Por, nga ana tjetr, puna e nj botuesi sht emocionuese dhe tepr interesante: atij i duhej t gjej libra q do t kthehen n bestseller, apo q do t ln shije t mir tek lexuesi. sht interesante si pun, pasi ti asnjher nuk je e sigurt se sa i suksesshm do t jet nj libr. Tregu i librit ek sht shum i pasur dhe i gjer, ka botues t mdhenj, por edhe t vegjl, dhe sht e vshtir t gjesh se sa lexues do t ket do botim i ri. Shpeshher ka libra q m befasojn. Ndonjher kto surpriza jan t mira, ndonjher jo.



far ju inspiron t shkruani?

Jeta. Romanet e mia nuk jan autobiografi. Un e di q shum lexues nuk e besojn kt, ata mendojn se ne shkrimtart shkruajm vetm pr jett tona (ndonjher dhe im shoq nuk e beson se un mund t kem kt imagjinat), por n librat e mi jan ndrrat e mia, makthet e mia dhe far ndodh me mua, apo njerzit rreth meje. Shpesh historit e mia kan lidhje me fatin e grave dhe historit e tyre vendosen n vende t ndryshme.



Lexoni vetm letrsi eke? Cilt jan autort tuaj t preferuar?

Un lexoj shum, gjith kohs dhe gjithka. Lexoj letrsi eke, letrsi t prkthyer, letrsi serioze, apo histori me detektiv. Mendoj se leximi i librave sht nj nga gjrat m emocionuese q mund t ndodhi nj njeriu. M plqejn shum shkrimtar, por nse do t veoja nj shkrimtar dhe nj libr, ai do jet nj, romani Krim dhe ndshkim i klasikut rus Dostojevski.



E njihni letrsin shqipe?

M plqejn shum librat e Ismail Kadares dhe mendoj se ai duhet ta marr mimin Nobel. Kam pasur fatin ta takoj personalisht kt shkrimtar bashk me t shoqen, gjat nj Konference Ndrkombtare Pen club n Slloveni disa vite m par.

Kam lexuar disa libra poetik t autorve nga Shqipria dhe Kosova, si Entela Kasi dhe Basri Capriqi, i cili dhe sht botuar n ekisht. Shpresoj q tani q romani im sht n shqip, i prkthyer nga Kestrina Peza, t kem mundsi t njoh m mir kulturn e vendit tuaj.

http://gazeta-shqip.com/lajme/2013/1...in-shqiptaret/