2011-11-27 n orn 10:11.MD

1. Jeta



Niko Nastas Stillo (Stylos) ka lindur n gjysmn e dyt t shekullit njzet. Nga e ma Panajo ibuqi (mbiemri i vajzris) rrjedh direkt nga fisi i Boarve, prej fisit t Marko Boarit. Tradita e Boarenjve ruhet ende e gjall n familjen e tij, ashtu si ruhen t gjalla t prcjella brez pas brezi, kngt pr suljott. Ndrsa i jati, Anastasi, shqiptari i krishter i amofshatrave mbi Prevez, q kan ruajtur shqipen t gjall n shekuj n at mjedis, ka prcjell tek Nikua traditat shqiptare prallat e legjendat e lashta came, folklorin e pasur t trevs s amris, q vjen si burim i kulluar, i pastr, i ruajtur me xhelozi nga antikiteti iliro-pellazg. Nikua sht vlla i pes vllezrve (i madhi ka vdekur tani) dhe i dy motrave t martuara q jetojn n Athin.

Nikua sht bir i fshatrave t Prevezs, prej nga ka dal edhe humanisti shqiptar i Rilindjes Europiane, Mihal Artioti (Trivoli), i njohur si n Perndim, si n Bizant ashtu edhe m n Lindje, n Rusi. Kta fshatra t jugut t thell shqiptar me gjith stuhit e kohve, ashtu sikurse fshatrat e zons fqinj t Fenerit (Frarit), e kan ruajtur shqipen, dhe greqishtja me gjith presionet e ndryshme nuk bri kurr aty fole. Pikrisht i rritur n kt mjedis, i kalitur n kudhrn familjare dhe pastaj i ndodhur nn ndikimin e Spiro Muselimit, nj intelektual popullor i trevs s Epirit, arkiv i gjall pr suljott e mbar trevn e Thesprotis, u formua dijetari Niko Stillo.

Niko lindi n 18 prill t vitit 1946 n fshatin Ftin (Aidhonja sot apo emri i vjetr sllav Verbic) fqinj me fshatin Kanal fare pran Prevezs. Ftina n mal dhe Kanali n fush jan si t thuash binjak siamez. Mbaroi gjimnazin n Prevez dhe pastaj doli si emigrant n Perndim. Ve me nj dallim nga emigrantt e tjer, Niko ishte nj emigrant arsimor, dhe pr kt nuk zgjodhi Athinn por Italin. Studioi vet (duke punuar n ndrkoh) n universitetin e vjetr t Bolonjs pr degn statistike ekonomike, pr dy vjet e gjysm.

Pr t mos pasur pun me policin me dokumentet si emigrant, l studimet prgjysm dhe shkon n Gjermani. Pr tre vjet mbaron Akademin Pedagogjike n qytetin e Eslingenit pran Shtutgartit. Ndrkoh q bn jetn e studentit n Universitetin e Esenit, njkohsisht bn pun t ndryshme pr t vetfinancuar kto studime t tij. Mbaron pr katr vjet degn e Ekonomi-Bisnesit me rezultate t shklqyera dhe vendoset n qytetin Mylhaim pran Duizburgut. Jasht puns vazhdon me korrespondenc pr dy vjet nj shkoll t lart pr arkitekt i interiereve. Me punn e tij ai arriti t bhet nj mjeshtr i profesionit t vet, i njohur n Gjermani, sidomos pr restorantet luksoze, nj pjes e t cilve ishin n dor t bashkvendasve t tij nga Epiri.

Mbi 12 vjet arsimim t lart, me katr fakultete dhe me nj mori gjuhsh q i msoi n shkoll dhe rrugve t mrgimit, Niko Stillo n vite u b nj intelektual i kompletuar, ndrsa puna q bnte si arkitekt pas nj jete plot sakrifica pr tu arsimuar e liroi nga privacionet e shtrngimi ekonomik, e bri t lir.

Nikua sht martuar me nj bashkshoqen e vet gjermane, Andrea, n vitet e studimeve n universitet, q sht edhe ajo nj punonjse sociale, tepr humaniste. Nga martesa Nikua ka nj djal me emrin Filip, i cili vazhdon aktualisht shkolln e lart me rezultate shum t mira. Niko Stillo sht nj bashkshort dhe nj baba model, sa tradicional aq dhe modern, q baltn e fshatit t tij t lindjes, Ftins shqiptare t Prevezs, ende e ruan n kpuct e veta

Esht nj dijetar dhe nj poet, ashtu si dhe nj gjurmues i apasionuar sa i historis s lasht shqiptare, aq edhe i gjuhsis. Ai zotron rreth dhjet gjuh dhe sht helenisti shqiptar m i madh q kemi sot pr sot.



2. Veprimtaria



Aktiviteti i Niko Stillos sht shumplansh, polidimensional, tepr i gjer. Nj jet e tr q kakaluar prej kohsh gjysmshekullin, e mbushur me veprimtari t dendur. N krye do themi n aspektin profesional. N lvizjet npr Gjermani n shrbim t puns e zanatit t vet, ai u b nj artist i persosur i profesionit t vet, nj mjeshtr n t, aq sa mjedisi ku punon e respekton n maksimum, po dhe e nderon edhe si njeri fjalpak e punshum.

Nikua sht nj njeri social, i lidhur ngusht me jetn, me njerzit e familjes, me ambjentin q e rrethon. Ai ka ndrtuar me ta marrdhniet m t mira, qofshin gjerman, vendas apo emigrant, qofshin shqiptar, grek, turq, etj. Nikua nuk ka paragjykime t fardolloji. Mbi t gjitha shikon njeriun, humanizmin e tij, apo thn ndryshe njerzillkun e tij. Ka miq t mir nga kombe t ndryshme. Ambienti gjerman ku jeton, i mundson edhe nj gj t till. Vet akti i martess s tij flet mjaft pr kt. Ai ka ndrtuar lidhje t tilla me mjedisin familjar, apo at ku banon, t puns, t shkolls, universitetit t qytetit ku banon, apo dhe n nj plan m t gjr, t cilat i bjn nder atij si njeri, si person human. Ai se ndjeu kurr vehten t huaj. Katr dekadat e jets n Gjermani e kan br at krejt vendas.

Kryesorja n njeriun Niko, ajo q prbn thelbin e tij, sht puna. Ai sdi t pushoj. Shpesh n takimet me t kur vjen n Shqipri, nga goja e tij dalin shprehjet: Ju nuk punoni sa dhe si duhet, apo un sa t shkoj n Gjermani do t punoj, skam koh. Nikon e ke para kompjuterit, duke punuar vazhdimisht, ndrkoh q ai sht i lidhur me njerzit ngusht, bn shum pr ta, kur duhet sakrifikuar pr ta, sht me nj fjal njerzor. N raporte me t tjert ai sht tepr i komunikueshm, dhe ka sht m e rndsishmja di t dgjoj.

Niko studion, studion shum. Jeta e tij me gjith privacionet e pengesat q i kan dal, sht e lidhur shum me librin. Studimi sht kthyer n nj tipar t veant pr t. Lexon libra q i blen dhe i vendos n bibliotekn e vet, por shum prdor n shrbim t vet sistemin bibliotekar gjerman, q brenda nj muaj i siguron do libr, i do lloji q t jet, n bibliotekat gjermane apo n Austri e n Zvicr. Duke prdorur kartelen universitare q e vazhdon q nga koha kur ish student, ai trheq librat q i nevojitn.

Tek ai bashkohen n nj informacioni q merr nga librat ashtu dhe nprmjet kompiuterit, dhe kjo e ka br q n t t grumbullohet e prpunohet nj mal diturie. Nikua n vite e dekada sht br nj barts i dijes. N kt drejtim i japin dor dhe gjuht q zotron. Pra tek ai bashkohen n nj puna, njeriu, dija, dhe kto s bashku na japin njeriun e thjesht Niko Stillo. Ai sht nj studiues i prhershm. Ndrkoh ka vite e vite, vitra, si shprehet n dialektin am, q ai dhe krijon, shkruan libra, studime, veprat e veta.

Studiuesit e sotm, sidomos ata shqiptar, po flasin gjithnj e m shum pr fenomenin Niko Stillo, pr metodn Stillo n fushn e krkimeve gjuhsore, ashtu edhe at t krkimeve historike. Esht nga t rrallt e njerzve t dijes q, pasi ka studiuar n fushn e shkencave ekzakte, natyrore, merret me pasion me deg t tilla t dijes si gjuhsia, filologjia dhe historia. Esht sidomos ajo q e intereson: lashtsia e popullit t vet dhe raportet e tij n shekuj, sidomos me fqinjt e vet, e n mnyr t veant me at grek.

Nikua ka lvizur shum si n Gjermani ashtu dhe jasht saj. N mnyr t veant jan dy pjes t kontinentit ton, Europa Perndimore dhe Ballkani. Ai ka vizituar, kudo ku ka shkuar, sidomos n Itali apo Holland, Greqi, pa folur pr Gjermanin, rrnojat arkeologjike, ka qmtuar mbishkrimet e lashta t tyre, ka vizituar muzeumet e do lloji, ka shetitur duke par vlerat monumentale t nj Firence, Venediku, po dhe t Dodons pran Janins, t Delfit n Peloponez, po dhe ato t lashtsis n Turqi, n Stamboll e gjetk. Esht nj shtegtar, nj turist q shkon gjithandej. Kjo i ka dhn dor q t zgjeroj horizontin e vet, dijet e veta, dhe kshut t bhet nj njohs shum i mir i antikitetit greko-romak, atij shqiptar iliro-pellazg etj.

Njkohsisht nuk i ka munguar pasioni t hulumtoj n folklorin e krahins s vet amri, duke filluar nga prindrit e vet dhe duke vazhduar me mjedisin prreth ku ai u rrit e u b burr.

Nikua shquhet pr lidhjet tepr t ngushta me vendlindjen. Tre jan pikat ku ai shkon m shpesh, q e lidhin me familjen e farefisin e vet n shtetin grek. Preveza dhe fshati i lindjes Ftina, e amofshatrat shqiptare, s dyti sht kryeqendra e Epirit Janina, ku ka njerz t afrm, dhe s treti Athina ku prap jetojn njerzit e vet. Sa her shkon n Greqi, dhe kjo sht e prvitshme, e mbase m shpesh, Nikua takohet me shokt, miqt, rrethin e vet. Njeri pa qibr, ai ulet si me bashkfshatart e vet, ashtu dhe n tribuna shkencore flet me shkenctart si i till, sepse i till sht br nj jet t tr, n saj t puns s vet t palodhur.

Nikon e intereson dhe e trheq si me magnet bota shqiptare, dheu am,Shqipria, Kosova, Maqedonia, shqiptart kudo q jan n trojet etnike apo n diaspor, ndaj ai nuk heq dor na kontaktet me ta. Ka shum miq n Kosov, po dhe tek shqiptart e Maqedonis n Shkup, Tetov e gjetiu, t cilt e duan dhe i do. Sidomos vlerson brezin e ri t pedagogve q po rritet n universitetet shqipfolse t trevave shqiptare jasht kufijve. Ato jan e ardhmja, thot me thjeshtsi e menuri, i kontakton, i respekton, i nderon dhe i inkurajon n punn e tyre. Ndrkoh mban lidhje me krijues e studiues n to.

Po aq e dashur pr t sht Shqipria, ku ai, sidomos pas vitit 2000, i ka shpeshtuar vizitat e kontaktet e veta. Kudo Nikon e rrethon respekti dhe dashuria e njerzve.

Por nuk mund t mos prmendsh dhe lidhjet e tij me botn greke. Qysh nga fminija Nikua sht biling. Tek ai kan qen t pandara shqipja dhe greqishtja. Ende e ruan nnshtetsin greke. Ai shkon n Greqi vazhdimisht, sht n kontakt me njerzit e thjesht, intelektualt e njerzit e bots shkencore e t dijes n Athin, Janin, Prevez. Jan lidhje t formuara n dekada. Dhe veprat e veta Nikua i ka shkruar n greqisht, qofshin kto studime apo dhe vllime n poezi. Ndofta mjedisi dhe greqishtja si gjuh e kultivuar e kulturs, ia ka imponuar kt.

Nikua sht nj njeri q rreth dy dekadat e para i kaloi n amri, n Greqi, ndrsa dekadat e tjera t jets s vet i ka kaluar n Europn Perndimore, n Gjermani, pra ka nj formim europian, nj mentalitet europian dhe sht br nj dijetar i prmasave europiane. Ai rrmon n lashtsin iliro-pellazge, n lashtsin ame, n at greko-romake.

Njkohsisht ai sht nj atdhetar i shquar, i lidhur me vendin e vet, me truallin e vet. Nikua i takon shkolls s Janins, nga doln vllezrit Frashri, Kristoforidhi, Vretua, Ismail Qemali, Abedin Dino e t tjer njerz t shquar t karvanit rilindas. Ai ecn n gjurmt e tyre, n hullin e elur prej tyre, krahas amve e arbrorve t ndritur t s djeshms, si nj Anastas Kullurioti e Panajot Kupitori, ashtu dhe t s sotmes, si nj Jorgo Maruga, Vangjel Lapi, Jorgo Miha, Aristidh Kola, t cilin e ka pasur shok e mik t ngusht, Jorgo Jeru e shum e shum t tjer.

Ai sht br nj rilindas i sotm q ecn n gjurmt e t parve t vet. Ai sht nj prfaqsues i shquar jo vetm i bots intelektuale dhe akademike me standardet e veta shkencore, po dhe nj prfaqsues i denj i popullsis shqiptare t krishter t amris q jeton pandrprer n trojet e veta etnike dhe ruan t paprekur identitetin e saj kombtar.



3. Veprat



Nikua ka nxjerr nj seri veprash n greqisht dhe n shqip. Nj nga veprat e tij t para sht Elemett parahistorik t strlasht arvanit, botuar n greqisht n Athin n shtator 2003, e cila u prkthye n shqip nn titullin Historia e shenjt e arvanitasve n Prishtin 2004, me rreth 340 faqe.

Vepra tjetr Fjalori i Marko Boarit doli n Tiran 2007 dhe ka rreth 500 faqe. Me rndsi sht studimi hyrs q i paraprin, mbi 100 faqe, me titullin greqisht Isagogji dhe prbn gati 1/3 e librit me nj informacion me vler jo thjesht pr vepren, pra gjuhsor, po dhe jasht saj pr amrin, historin e saj, suljott etj.

Libri i studiuesit dhe dijetarit Niko Stillo nga Preveza, Fjalori i Marko Boarit sht libri i tij i par q botohet n Shqipri nga shtpia botuese Arbria. Esht nj libr me vlera shkencore e kombtare pr t djeshmen pr t sotmen e, sidomos, pr t ardhmen. Kto dit u vun n qarkullim edhe dy libra t tjer t albanologut Niko Stillo. I pari sht fjalori i Daniil Voskopojarit n katr gjuh q prfshin prgjat tij disa studime q ashtu sikurse te fjalori i Boarit kapin nj vllim afrsisht prej 100 faqesh. Ky fjalor u nxor n drit nga shtpia botuese e Universitetit Kristal dhe u shtyp po n shtypshkronjn e ktij universiteti. Fjalori greqisht-shqip i Panajot Kupitorit prmban 20.000 fjal t ishullit t Hidrs n territoret ishullore arvanitase. Nikua e ka sjell n gjuhn e sotme, duke br dhe transkriptimin prkats nga shqipja me alfabet grek n shqipe me grma latine, si dhe duke prshtatur disa fonema pr ta pasqyruar sakt t folurn e ktij ishulli arvanitas. N vitin 2010 doli libri Etruskishte-Toskrishte, vllimi i par me 319 faqe, n t cilin Nikua spjegon se gjuha etruske sht e lidhur me shqipen pazgjidhshmrisht. N vitin 2011 u botua libri Duke mprehur thika me poezi t poetit Niko Stillo me 144 faqe, q dshmon pr nj dimension t ri t studjuesit dhe albanologut Niko Stillo. Ai n rinin e tij ka botuar dy vllime me poezi n gjuhn greke, njrin prej t cilve tani e kemi n shqip, ndrsa tjetri me titull Dhjet fjal (Dheka leksis) pret t shoh dritn e botimit n t ardhmn. N poezin e tij dominojn tonet sa laike aq dhe sociale e artistike, me tema t marra nga jeta, nga realiteti i prditshm, pa anashkaluar karakterin e tyre lirik, ku spikat njeriu i thjesht, i ndjeshm por dhe i menm, dijetari dhe shkenctari Niko Stillo.

Pritet t dal s shpejti edhe nj poem e shkruar n greqishten katharevusa prej 217 faqesh n origjinal, shkruar nga Grigor Stavridhi (Perliev) me titull Eposi i Skenderbeut. Nikua ka gati nj studim voluminoz pr teqet e bektashinjve n Greqi, q mendon ta botoj n t ardhmn e afrt n gjermanisht dhe greqisht n Gjermani, vendi ku jeton dhe punon, pr t trhequr vmendjen e opinionit publik shkencor e botror, si pr lashtsin e bektashinjve q jetojn n Greqi, ashtu dhe pr gjendjen e sotme t tyre dhe t objekteve t kultit t tyre. Ky libr sht frut i krkimeve shumvjeare brenda dhe jasht Greqis dhe konstatimit t situats n terren. Nj vepr e mirfillt shkencore sht dhe Leksikografia Toske nga Th. Kavalioti gjer te K. Kristoforidhi q pret t shoh edhe ajo, n nj t ardhme, dritn e botimit.



4. Fjalori katrgjuhsh i Daniil Voskopojarit



Nikua me tre fjalort e shqips, t Boarit, t Kupitorit dhe t Dhanilit t Voskopojs t tre trevave tona t Jugut, hedh drit mbi toskrishtn. S pari, Mbi t folmen e Voskopojs, Oparit, Kors dhe hinterlandit pr pjesn shqipe dhe kjo pr shekullin e XVIII. S dyti, Mbi t folmen e amris t asaj kohe, fundi i shek. XVIII, fillimi i shek XIX, po edhe mbi greqishten popullore t Epirit, duke na sjell fjal, shprehje, fjali e fraza t asaj kohe q i bjn jehon jets e jetess s amve e suliotve, ktyre toskve e shqiptarve t nj brumi t veant. Aty gjen gjurm t gjuhs, folklorit, historis e gjeografis s ktyre trevave t lavdishme. S treti, n fjalorin e Kupitorit me 20 000 fjal q prfshin ai dhe punn plotsuese t shklqyer q ka br Nikua me t tre fjalort pr ti prditsuar, pra pr ti kthyer n shqipen n germa latine e greqishten e sotme, si dhe pr ti pajisur me aparatin ndihms teknik prkats, hidhet drit se kush ka qen dhe sht popullsia e ishujve t Egjeut, Hidrs, Species, Psaras, ishullit Paros, Kos (Hios), etj.etj. Hidra ka folur e flet shqip sot e gjith ditn. Pra Nikua, duke e nxjerr me njmij e nj vshtirsi nga arkivat e bibliotekat e Greqis, Athins etj., duke e sjell n parametrat e fjalorve shkencor t sotm normal dhe duke i komentuar e pajisur me shnime, ka br nj pun si rrallkush, t jashtzakonshme, duke u hapur tre fronte t mdhej pune, sidomos gjuhtarve. Nikua na ka sjell jo vetm tre vepra t tij, por njkohsisht studjuesit, specialistt e gjuhs e m gjr dhe kushdoqoft kan tre miniera arit si shprehen shkodrant, pr krkime e reflektime t mtejshme, pr fjalorin e shqipes t dy shekujve, qindvjearit t tetmbdhjet e nntmbdhjet.

Q nga Gjermania, albanologu e atdhetari Niko Stillo na jep modelin e njeriut t prkushtuar shkencs s mirfillt e shtjes kombtare. Qarqet shkencore dhe ato atdhetare duhet t dijn ta vlersojn e ta vn n vendin q i takon. Nuk sht puna thjesht e nj dekorimi nga Presidenca apo titulli akademik nga Akademia e Shkencave t Shqipris, por t subvencionohet pr botimin e veprave q po nxjerr e q do t nxjerr n t ardhmen. Njerz si njeriu-akademi, Niko Stylos, jan fabrika t mendjes q nxjerrin vetm produkte t cilsis m t lart. Le t ndiqet shembulli i Akademis t Shkencave t Edukimit me kryetar t saj, Prof. Musa Kraja, q e bri antar t saj, dhe Universitetit Kristal, me president zotin Ahmet Mua, q i botoi njrin prej fjalorve t tij. Ti hapen dyert n Shqipri si ia ka hapur Kosova e t ecet n gjurm t tyreKjo do ti nderoj t gjith ata q do ta bjn kt.

Pra, Nikos i bhen tre fjalor, nj triad. Me Marko Boarin na ndrion amrin e Suljott, dhe u v prfundimisht kapelen e shqiptarit suljott am dhe shqiptar. Me fjalorin katrgjuhsh t Daniil Voskopojarit, Tiran 2011, Niko Stillo jep ndihmesn n rrafsh ballkanik, del si balkanolog pr vllahishten, bullgarishten, greqishten e shqipen; si t thuash na jep Ballkanin n pllmb t dors, me nj studim perl. N fillim pr emrin e Voskopojs, me nj argumentim, sa t natyrshm aq binds t emrit Moskopolis q, sipas tij, e ka origjinn nga shqipja nga fjala ka (dem). N fjalorin e Kupitorit na jep tapin e ishulli t Hidhrs dhe ishujve t tjer arvanit t Egjeut. Kontributi i Nikos sht i jashtzakonshm. Duhet t mendohen Instituti i Gjuhsis, i Historis, Qendra Albanologjike dhe Akademia e Shkencave pr t vlersuar kt ndihmes shum, shum t vyer. M vjen mir q universiteti im Kristal ka dhn nj kontribut t veant pr botimin e njrit prej ktyre fjalorve; merit e gjith ekipit shtpi botuese-shtypshkronj, me n krye drejtuesit m t lart t ktij universiteti. Ky ekip, punoi me prkushtim pr ta nxjerr n kohn m t shpejt e me parametra cilsor m t lart.



ǒprmban ky fjalor q sot kemi n duart tona?

Ve parathnjs s shkurtr, dinjitoze pr nj punim dinjitoz si ai i studjuesit Niko Stillo, t shkruar me kultur t lart dhe me kompetenc profesionale nga profesort e nderuar Valter Memisha dhe Marenglen Verli, vjen nj hyrje e autorit. Aty ai, midis t tjerash, jep prejardhjen e emrit t Voskopojs Moskopolit, prej nga ishte dhe autori i fjalorit katrgjuhsh, Dhanil Voskopojari.

Pas dhnies s fotokopjuar t 36 faqeve t fjalorit n fjal, vjen nj studim pr alfabetet epirote, i cili, bashk me studimet e tjera lidhur me botimet e ribotimet e ktij fjalori, nga autor t tjer pasardhs, si anglezi Martin Leake, apo dhe dorshkrime si fletoria e Papa Nastas Gegs, e vitit 1902, shkon n rreth 100 faqe. Pra, sikurse te fjalori i Marko Boarit, afrsisht n t njjtat permasa, kemi nj studim t thukt pr fjalorin n fjal dhe alfabetet e shqipes me germa greke. N nj kuptim, ky studim te Fjalori i Dhanilit sht vazhdim e n vazhdimsi i studimit mbi njqint faqe (Isagogji) t Fjalorit t Boarit. Nikua me kt studim thellohet n alfabetet e shqipes me germa greke dhe trason nj rrug, q do par jo vetm n veri, alfabetet e shqipes me germa latine, por edhe n jug pr alfabetet shqipe me grma greke. Madje, ktu gjurmimet t ojn n shkrimin e shqips n shekujt e par t ers son, n mos m heret. Pas Dhimiter Shuteriqit, Nikua sht nj pionier q po nxjerr n shesh traditn jugore t shqipes, e cila pr munges t njohjes t gjuhs greke, neglizhimit t ksaj ane, apo dhe moskompetencs profesionale, sht ln n harres

Me t drejt autort e parathnies shkruajn pr punn e Niko Stillos: Niko Stylo zbret me kujdes n thellsi t shekujve dhe t mijvjearve, jo prmes emotivitetit dhe dshirs utopike, por me pun t shkallshkallshme e t qndrueshme, zbret atje ku ka pak drit, por edhe atje ku errsira sht e plot, zbret atje ku mjegullnaja pret t largohet dhe ku krkimet nuk kan njohur qasje, jan ln prgjysm apo shpesh i jan larguar shqipes.

Me nj prkushtim q duhet marr si shembullat e gjen gjithmon n krkim t asaj q sht e shqipes a q t shpie te shqipja. Ky personalitet shkencor ka hyr dinjitetshm n kulturn shqiptare me tri profile veprash: me vepra t mirfillta shkencore, q lidhen me historin e shqipesme ribotimin e veprave leksikografike n shekuj (pr shqipen LB) me krijimtari t mirfillt artistike n shqipe e n greqishte (poezi etj., LB)

Me plot t drejt autort e parathnies, me nj gjuh t kursyer, vn n dukje kontributin e veant t Niko Stylos si nj botim i plot, studim trsor, q spikat nga nj akribi e vlersueshme n t gjitha aspektet. N. Stylos sjell ardhjen e veprs n nj udhtim mbi 250 vjear prmes botimeve, her si vepr e plot e her n prbrje t punimeve t studjuesve a albanologve t ndryshm, q jo vetm kan njohur veprn, por edhe prurjet dhe vlerat e saj.

Prof. Dr. Valter Memisha dhe Prof. Dr. Marenglen Verli, theksojn se Fjalori Katrgjuhsh i D. Voskopojarit, nuk sht thjesht nj qasje n shekullin e ri t nj vepre q mungonte n bibliotekat tona t puns, por edhe nj punim prfshirs i botimeve e ribotimeve t fjalorit n shek. e XIX-t. Ardhja e veprs n prmasat n t cilat ajo shprfaqet, nderon autorin, pasuron kulturn ton kombtare dhe lehtson punn e studjuesve.

Jemi plotsisht dakord me konkluzionin e dy profesorve t nderuar se Vepra e prgatitur nga ky studjues, nuk sht thjesht nj ribotim, ajo sht nj enciklopedi, q nis q nga historia e shkon deri te gjurmimi i shkrimit t shqipes dhe i alfabeteve t saj, sidomos t shqipes toske. Vet albanologu e balkanologu Niko Stillo sht nj enciklopedi e gjall, nj bibliotek q ecn dhe kjo manifestohet edhe n tr veprat e tij. Bibliografia n fund t librit n tre gjuh, n gjermanisht, n shqip e n greqisht, prej rreth 50 titujsh, sht edhe ajo nj tregues sinjifikativ pr kt. Niku ka tre apo katr tipare t pandara n punn e tij: s pari, durimi i tij i jashtzakonshm n krkimet e veta, s dyti, nj puntor i palodhur, s treti, puna sistematike dhe, s katrti, akribia shkencore. T gjitha kto gjenden t mishruara n tr veprat e Nikos, n gjith punn e tij krkimore-shkencore

Nga shqyrtimi q i kemi br fjalorit t sapodal, nga nj vshtrim i prgjithshm, na rezulton se te ky fjalor dallojm disa linja: s pari, nuk mund t mos e them me knaqsi, Nikua sht miqsuar me rilindasit tan dhe n studimin n fjal del dhe N. Veqilharxhi dhe H. Tahsini dhe S. Frashri, si dhe Kullurioti me Kupitorin. Por gjithashtu del edhe nj emr i ri, zbulim i Nikos, Angjelin Cacos, apo i mirnjohur edhe Anthim aos.Nga grmimet e Nikos, del se rilindasit tan i kan njohur me themel alfabetet e lashta dhe kan pasur dije t thella, solide edhe gjuhsore, kan qen kapacitete t dijes shkencore; s dyti, Nikua hedh drit t re mbi Voskopojen dhe dijetart e saj, prfshir dhe Dhanil Voskopojarin, i anashkaluar apo i pastudiuar, qoft nga shkenca gjuhsore shqiptare apo edhe ajo greke; s treti, ai sht nj nga njohsit m t mir t alfabeteve t lashta greke dhe atyre shqiptare me alfabet grek dhe i sheh ata n vazhdimsin e tyre, n lidhjen e tyre, n historikun e tyre. Puna e Nikos n kt drejtim sht si rrallkush, sa e vshtir po aq e vlefshme. Ndihmesa e tij sht e pazvendsueshme. Kemi prpara nj njohs t shkelqyer t greqishteve, nga e lashta deri tek e reja, nj helenist t shquar si ai. Esht fat pr shqipen q nj personalitet si Niko Stillo merret me t, s katrti, veprat e Nikos kapin nj gam t gjr krkimesh nga dokumentt arkivale, n vepra t plota apo t pjesshme, n bibliotekat e ndryshme t bots, n botimet bashkkohore, n libra apo n internet, n vende kulti apo n muze, n mbishkrime arkeologjike a n monedha t vjetra; s pesti, veprat e tij ndriojn segmente t caktuara t historis dhe gjeografis t amris apo Epirit q nga lashtsia e deri n ditt e sotme. P.sh. ndriohen momente historike q kan t bjn me Ali Pash Tepelenn, t atin e Abedin Pash Dinos, Ahmet Dino etj.

Ajo q mund t them pr fjalort (variantet e fjalorit t Dhanilit, LB) q prmbahen n veprn e Niko Stillos t sapodal, sht se ai ka punuar mbi ta, i ka sjell nga greqishtja e kohs n greqishtn e sotme t re, dhe pjesn shqipe n shqipen e sotme me germa latine. I ka plotsuar e sistematizuar dhe, kur ka pasur n fjal t caktuara pasaktsi prkthimi, i ka ndrequr. Puna e Nikos sht pr tu admiruar. M tre fjalort q u ka dhn n dor, sidomos studiuesve, e veanrisht specialistve t gjuhsis, Nikua u ka hapur nj front t gjr pune pr krkime t mtejshme. Nikua i ka nxjerr nga arkivat apo bibliotekat, ku i kish mbuluar pluhuri i harress, me qllim apo pa qllim dhe sot i kan gati me tr aparatin shkencor prkats e ve t shpien prpara krkimet shkencore mbi to. Brezat e rinj t studiuesve do ti jen prjet mirnjohs Niko Stillos pr kto dhurata q po u bn atyre n fush t studimeve t mirfillta shkencore pr shqipen.

Ai i prqas fjalort, i krahason, i vlerson dhe gjen aty lnd t pasur n funksion t ides s tij pr shkrimin e kryehershm t shqipes. Grmat shtes t alfabetit grek, q i gjen q nga kodikt e ndryshm e deri tek fjalort dhe po ashtu n veprat e vjetra, Nikua i lidh me arvanitasen e tij, me shqipen dhe na v prpara zbulime t mdha e t vogla, ku vetm mikroskopi i ktij studiuesi t zellshm t shqipes e greqishtes mund t hyj dhe, n fund, sjell jo vetm kndvshtrime t reja, por arritje q zn vend e meritojn vlersim e rivlersim. Nikua t imponohet me dokumentin e qmtuar me pasion e kmbngulje, me analizn e ftillimin e imt, me argumentin e argumentiminNiko hyn me kompetenc shkencore n lami t gjuhsis, duke u mbshtetur fort n studimet e shumta, n historin moderne dhe t kryehershme t Ballkanit, n historin e popujve t lasht e t sotshm t trevave t ktij gadishulli n rrjedh t shekujve.


nga
Dr. Laurant Bica

Pedagog pran Universitetit Kristal
shtypi i perditshem