Histori t trishta grash

6 Gusht 2013 | : Kultur | Autor: Gazeta Shqip

Kalvari i trisht i femrave q vuajtn n burgjet dhe internimet gjat komunizmit Jet njerzish t thjesht, q sjellin dshmi tronditse t nj kohe

Aktuale-BURG_121322827

Albanian-Jewis-women_Burrel

makbule-1

Viti-1956-Vuajtjet-e-popullit-shqiptar-n-diktaturn-komuniste-Sistemi-i-trisktimit-dhe-propaganda-nga-kastriot-dervishi-per-gazeten-the-albanian-london_1


Elena e kishte menduar ndryshe jetn e saj. Vajza me flokt e zeza mbi supe, q e kalonte kohn duke lexuar libra, e shihte t ardhmen ashtu si vargjet q hidhte n fletoren e bardh. Nj dashuri q do t shfaqej n horizont, martesa e m pas fmijt Jeta e saj do t ishte deri n nj moment e till, kur pasi mbaroi Institutin Nna Mbretresh, nisi pun si arsimtare n qytetin e saj t lindjes, Shkodr, ndrsa martohet m 1936-n me oficerin e ri Gjelosh Luli, djal i familjes s shquar patriotike t Ded Gjon Lulit, i diplomuar n Akademin Ushtarake n Torino. Luli emrohet oficer n ushtrin mbretrore dhe vendoset n radht e para t antikomunistve t qytetit verior. Mbas tre vjetve rezistenc n malet e Veriut vritet nga forcat e ndjekjes s regjimit komunist. ndrra e bukur e Elens prfundon ktu m pas jeta e saj do t shkoj internimeve me dy vajza ende t vogla. Historia e Elena Lulit sht vetm njra nga qindra histori femrash q e uan jetn burgjeve apo internimeve gjat komunizmit. Fatbardha Sarai (Mulleti) ka sjell pr her t par n nj libr, nj studim t plot mbi jetn e atyre mijra grave t panjohura, jeta e t cilave sht secila nj dram m vete. Robina t fatit t tyre, ato iu dorzuan atij, duke ndjekur njra pas tjetrs t gjitha kalvaret e nj jete t till. Gra q harruan nj jet me burra dhe iu dedikuan puns s rnd dhe rritjes s fmijve Historit e sjella nga Mulleti jan t shumta Ajo i ka takuar nj pjes t tyre, q kan mundur t jen ende gjall, historit e t tjerave i ka marr prmes rrfimeve t protagonistve q kan qen pran tyre Ishin nna q iu pushkatuan burrat, apo djemt, shpesh pa e ditur se ku e kan varrin; ishin gra e vajza q e kishin vn jetn n rrezik pr t shptuar at t burrave, vllezrve, miqve t shtpis, duke i fshehur; ishin gra e vajza q vuajtjen e mbajtn pr vete, q njohn vetm punn e rnd edhe pr burrat q arritn t mbijetojn, thot autorja e ktij studimi. Libri i botuar nga Instituti i Studimit t Krimeve dhe Pasojave t Komunizmit sht dshmi e nj kohe, prmes mnyrs sesi jan trajtuar femrat.





Zoj Gjeloshi, e Drande Stakja

Zoj Gjeloshi sht nj grua trupvogl, me nj fytyr ovale, me faqet e kuqe, me bishtalecat rreth fytyrs dhe shamia e zez rreth koks. Ja si e tregon ajo jetn e saj: Jam vajza e Gjelosh Deds prej Vuksani, datlindja 1930. M martuan 16 vjee (si ishte tradita n Malsi) me Gjon Marashin (q n at koh ishte ushtar), ishte djali i vetm i Marash Sokolit. N ushtri burrin tim e bn kandidat partie. Kur u kthye nga ushtria e caktuan kryetar kshilli t rinis. E ndan fshatin prgjysm. Aty djali i ri pati nj grindje me kryetarin Mark Ndoc Buaj, pasi pa shum padrejtsi q po u bheshin fshatarve. Ather ai doli n mal, u nisn pr n Guci, fshat ku ndodheshin kushrinjt e tij. Ai hynte e dilte kufirit me shpresn q t merrte me vete nnn dhe nusen e tij, por ndodhi e papritura Un po qndroja n nj shkmb me shpres q t takoja burrin tim, por roja nga larg m drejtoi armn. Nn Drande, vjehrra ime, ia largon dorn ushtarit, ia mori armn e i tha: Po m vret nusen!. Zojn e internuat n Berat, provoi kampin e tmerrshm t internimit n Tepelen, pastaj n Vlor, Kuov, Lushnj, Peqin, Memaliaj. Fatin m t dhembshm e pati vjehrra e saj. Ajo u dnua me 8 vjet heqje lirie. Gjyqin ia bn n Tiran dhe dnimin e mbaroi n burgun e grave n Tiran. Por nj dit me tradhti e vran djalin Marash Sokoli, vet i dyt me shokun e tij Lek Marashi. I vran djemt se gjoja kishin tradhtuar atdheun pa gjyq. Kishin thirrur gjith popullin e Dukagjinit, t gjith nxnsit e shkollave. Un, tregon Zoja, isha kthyer nga internimi, u ndodha mes turms, mbulova kokn me shami dhe m dalloheshin vetm syt. Qndroja e shtangur dhe shihja ata dy djem me trupa t drejt e t bukur, ishin si drita e diellit I vran m 18 maj 1956. Qndrova me turmn deri n mbrmje dhe e ngulita mir n kujtes vendin ku i varrosn n nj prrua. Zemra ime e re u coptua, nuk mund ta mendoja at pamje t tmerrshme dhe shpirti im vuante pr njeriun e zemrs, pr fatin tim Mbas 5 vitesh q m ishte vrar burri, babai m martoi me Ndue Binakun, nga familje Sadria, ku gjeta dy vajza t vogla t mbetura jetime. I rrita ato plot dashuri dhe e shtova numrin e fmijve n tet. Nj nat trokiti dera dhe hyri vjehrra ime (i kishte br tet vitet e burgut). Erdhi t m takonte. Burri im e priti plot respekt e dashuri. Ajo i ledhatonte vocrrakt e mi, dora e saj i prekte leht e plot mblsi ato zemrat e vogla, lulet e mia q duhet t kishin qen t familjes s saj. Iu lut bashkshorti im t qndronte t jetonte me ne. Do t dua njsoj si nnn time, i tha. Por nn Drande nuk pranoi. E falnderoi t zotin e shtpis. Prpara se t largohej m pyeti: A di t m tregosh varrin e djalit tim t dashur? Ditn e Shnkollit, shkoi natn e hapi varrin e t birit, i ka marr kafkn. E gjora grua, n nj ant t vogl kishte futur kafkn e t birit dhe nj varse medaljon me fotografin e t birit, i qndronte mbi gjoks. Ecte e ecte nna e shkret, e ku e zinte nata i hapej ndonj der mikpritse e njerzve me zemr t madhe, t dukagjinasve t saj, ata q e deshn aq shum deri sa u fik n moshn 80-vjeare. Zoja e vazhdon tregimin: E kujtoj gjithmon me mall at gruan me trup t vogl, e bukur, puntore, shum e urt, q dinte t thoshte vetm fjal t arta. E varrosn bashk me kafkn e t birit, ia vendosn te zemra e saj, at q kishte qen jeta e asaj nne. Zoja e mbyll tregimin duke thn: Kur mora lekt e pushkatimit t burrit t par, ndrtova varret e t dy burrave t mi. Zoj Gjeloshja banon n Hot t Ri, Shkodr.



Zehnije Gjylbegu

E lindur n Berat n familjen e Resulve, m 1936-n, u martua n Shkodr me Musa Gjylbegun. Ai ishte antar i Partis s Legalitetit. Kishte mbaruar Universitetin e Munihut dhe e dinte do t thoshte diktatur. Q n dhjetor t 1944-s ai u fsheh n shtpin e tij, pastaj t nj miku, pasi krkohej nga komunistt. Zemra e Zehnijes e dinte se far ndjeu, e provoi gjat kontrolleve t shumta, apo kur e thrrisnin n zyrat e Sigurimit pr t msuar prej saj se ku ishte i shoqi. M 1946-n ai dorzohet, sepse prfiton nga amnistia. Por kjo ishte nj loj e sistemit, pasi ai dhe t tjer u dnuan me afate t ndryshme burgimi. Nj vit m von i konfiskohet pasuria, e si ishte zakoni i asaj kohe, mobiliet, sendet e tjera shrbyen pr mobilimin e vilave t pushtetarve t rinj. Pr strehim asaj dhe vajzs s vogl iu lejua vetm bodrumi i shtpis. Kshtu nisin ditt e varfris pr Zehnijen. U lejua t punonte pr thyerjen e gurve, pr prgatitjen e akllit q do t shrbente pr shtrimin e rrugve. Kjo grua e urt u kujdes pr t shoqin duke i drguar ushqim n t gjitha burgjet. U mundua ta mbante gjall duke i uar ushqime e duke i dhn kuraj t prballonte punn sfilitse. Sa t vshtir e kishte ajo q t ecte n kmb q t flinte edhe jasht, se nuk donte ti vinte n pozit t vshtir banort e Burrelit, q survejoheshin nga Sigurimi se mos strehonin knd nga armiqt e klass. M 1950-n i shoqi i vdes n Maliq. Nusja 34 vjee mbetet e ve.



Naxhije Curri

Naxhija, vajza e Dan Hasanit, u martua me Shaqir Currin, nipin e Bajram Currit. Nntori i vitit 1944 ia prishi jetn ksaj familjeje. Shaqiri ishte person non grata pr komunistt, pasi ishte pr bashkimin e Kosovs me Shqiprin. Mbasi e arrestojn, ia dorzojn serbve, t cilt e dnojn me 21 vjet. E drgojn n burgun e Nishit. E vetme Naxhija u kujdes pr fmijt, duke shitur gjith pajn e saj dhe vazhdonte ti shkruante t shoqit Ata u takuan me njri-tjetrin vetm n vitin 1965 kur ishte n prag t pensionit. 20 vjet pa u par. U duheshin dhe 20 vjet t tjera pr ti treguar njri-tjetrit hallet e kaluara.



Gjon Shllaku, tregon pr nnn e tij

Z. Gjon ishte n dhomn e puns, i ulur n tryez duke punuar. Gjat biseds i tregova q zonja Pina Shllaku, ishte nj nn e moshuar q shoqronte nuset dhe vajzat shkodrane n drejtim t burgut t Burrelit Gjat intervistave me kto zonja t nderuara ato tregonin: Zonja Pin ishte nj grua shum e shoqrueshme dhe ne udhtonim s bashku n drejtim t burgut. Ajo ishte nj mbshtetje e madhe pr ne, sidomos nga ana morale, na jepte kurajo Z. Gjon ndaloi nj moment punn dhe ra n mendime, mendoi e m tha Nana ime Pin, m ka ndjekur pr shtat vjet, ka ardhur me m par n burgun e Burrelit, m sillte ushqime e veshmbathje dhe zemrn e saj t art prej nane Nana m ka ardhur n Burrel 71 her dhe kthehej n Shkodr e lodhur, kur hiqte orapet, bashk me to, i hiqej dhe lkura e kmbs prej lodhjes e strmundimit.



Maria Rafael

Maria ishte nj grua e bukur hungareze, nj artiste, mjeshtre e lojs n pianoforte, e cila pr tridhjet vjet jetoi n rrugn shqiptare t mundimeve. Ajo erdhi n Shqipri, nga dashuria pr t shoqin, t cilin e kishte njohur n konservatorin e Budapestit. Vitet e bukura t puns e t dashuris nuk zgjatn shum, pasi nj dit burri i saj arrestohet e dnohet me burgim t gjat Nusja e re, Maria dhe i biri Adi, i sapo ngritur n kmb, mbeten n mes t katr rrugve. Ajo nuk zgjodhi rrugn e shkurtr t largimit nga Shqipria, ashtu si bn shum gra t huaja, as nuk e ndau t shoqin, por vendosi ta pres at aty ku ai e la n shtpi Ajo nuk u thye nga arrestimi i t shoqit, as nga goditjet e mvonshme t mnjanimit nga kolegt, e mbetjes pa pun dhe t internimit n Fier. Ecte gjithmon me hap t shpejt, me dinjitet drejt puns, dyqanit apo agjencis s udhtimit q i mundsonte vizitat e shpeshta tek i shoqi, prapa telave npr kampet e ndryshme t t burgosurve politik, an e knd Shqipris M vitin 1990 Maria Rafael u largua bashk me t shoqin e t birin, duke marr me vete gjith kalvarin e nj jete jo t leht n Shqipri. U vendos n Hungari dhe u nda nga jeta, m nntor t vitit 2006.


Olga Schwizer Libohova

Si i shptoi 100 burra nga pushkatimi

Sa her udhtoja n linjn Shkodr-Tiran, kur autobusi i afrohej fshatit Zehjmen (Lezh), buz rrugs automobilistike, n varrezat e fshatit, shihej nj varr, me bazament katror, i punuar me imento. Aty prehej nj e huaj, q kishte qen e internuar n kt zon do pranver lulzonte kumbulla, me trung t shtrembr, q i ndodhej tek koka dhe lulet e bardha t pems, t zgjonin kujtime, pr nj jet plot vuajtje, pr nj t huaj. Ajo quhej Olga Schwizer Libohova. Kishte lindur n Danimark. i ati i saj ishte ushtarak, jetonin n Paris. Ollga, si vajz e re, ishte e dhn pas artit. Vazhdoi studimet pr piano dhe i ati e drgoi n Stamboll. N Turqi u dashurua me shqiptarin Myfit Libohova, dashuria e t cilit e solli n Shqipri n vitin 1909. Kjo zonj e nderuar ishte gruaja e ish-ministrit t Brendshm t qeveris s par shqiptare t Ismail Qemalit dhe mbajti m von postin e Ministrit t Jashtm dhe at t Financave. Kishin nj djal q e quajtn Elmaz. Historia e dashuris u ndrpre me vdekjen e t shoqit n vitin 1927. Ajo su largua nga Shqipria, por qndroi n Libohov dhe t gjith fshatart e donin, e nderonin dhe e quanin pjestare t fshatit t tyre. N vitin 1944 n operacionin e qershorit, ajo u tregua e fort, duke hyr midis njqind burrave q gjermant donin ti pushkatonin tek rrapi i madh n qendr t fshatit. Ajo e krcnoi oficerin se, nse duhej t vriste burrat, m par duhet t qllonte mbi t. Si pasoj e ndrhyrjes s danezes, e cila foli gjermanisht, u shptuan nga vdekja 100 burra, ndrsa dnimi pse skishin treguar partizant, ishte djegia e fshatit N vitin 1945, me urdhr t Petrit Dumes, familja Libohova u nxor nga shtpia, u grabit do gj, ndrsa librat e biblioteks, me 2500 volume dhe shum dokumente historike u dogjn n mes t fshatit. Ollgn e vendosn t jetoj n nj stall lopsh. Po kt vit e internojn n Shijak. U kthye nga Italia djali i saj Elmazi, ku po vazhdonte studimet, por e arrestuan me tre akuzaentativ arratisjeje, agjitacion e propagand kundr pushtetit dhe formim t grupit armiqsor. E dnojn me 11 vjet burg. N vitin 1949 e internuan n fshatin Tresh t Lezhs, e vetme pa asnj t ardhur

http://gazeta-shqip.com/lajme/2013/0...trishta-grash/