N Berlin, sjam m e huaj

6 Mars 2013 | : Kultur | Autor: Gazeta Shqip

Shkrimtarja Ani Wilms vlersohet me mimin Chamisso n Berlin, pr t huajt q shkruajn n gjermanisht

Anila WilmsAni Wilms krkoi n fillim nj prkthyes pr romanin e saj t dyt Vrasje n rrugn e veriut. Kur nuk mundi t gjente askush, ather i hyri vet puns pr t sjell n gjermanisht librin e saj. Me kt prkthim vetm pak dit m par ajo u nderua me mimin m prestigjioz pr t huajt q shkruajn gjermanisht Adelbert von Chamisso. Pr jurin e Chamisso-s libri sht nj episod ekzotik i historis s shtetit t ri shqiptar e mund t konsiderohet edhe si nj shmblltyr letrare bindse e gjendjes s sotme t Shqipris. Bashke me shkrimtaren shqiptare me kt mim u nderuan dhe ukrainasja Marjana Gaponenko (fituesja e mimit kryesor) dhe polaku Matthias Nawrat, fitues i mimit nxits. 15.000 euro pr mimin kryesor dhe nga 7000 euro pr dy mimet nxitse jep fondacioni Robert Bosch pr tu dhn zemr autorve t huaj t shkruajn n gjuhn gjermane. Nj vit m par ky mim iu dha nj tjetr shqiptari Ilir Ferrs. Romani i Wilms Vrasje n rrugn e veriut u hodh n treg nga botimet berlineze Transit. Ngjarjet e librit orvaten rreth zbardhjes s nj vrasjeje enigmatike q ndodh n prill t vitit 1924 n Urn e Drojs, n Rrugn e Veriut: Dy shtetas amerikan gjejn vdekjen, shoferi i tyre shqiptar plagoset rnd. Cilat jan motivet q kan nxitur kt vrasje q turpron Kanunin e Malsis? A kemi t bjm me nj krim ordiner apo mos vall pas tij qndrojn shrbimet e fshehta angleze e italiane q duan t nxjerrin SHBA-n nga gara pr koncesionet e shfrytzimit t nafts n Shqipri? Ndrsa populli, gazetart, diplomatt dhe politikant shtjellojn teori t ndryshme n prgjigje t ksaj pyetjeje, lexuesit i zbulohet kapitull pas kapitulli, si gurt e nj mozaiku, nj tablo komplekse e Shqipris s periudhs s Ahmet Zogut, pak para se ky t prmbysej prkohsisht nga kundrshtari i tij kryesor, Fan Noli. Me t vrtet, ngjashmria me Shqiprin e sotme sht deri diku tronditse: Politika e prar n dy klane t papajtueshme q pretendojn se mbshtesin demokracin. Prej ksaj prarjeje prfiton nj grup i vogl bejlersh me pushtet, i fokusuar n mbrojtjen e privilegjeve t veta, pr t cilat nuk ngurron as t shes pasurit e vendit e as t bj aleanca me regjime fashiste si t Musolinit. Kasta e bejlerve, sado nacionaliste q mund t ishte, n thelb mbetej osmane. sht e natyrshme q kta q ishin dikur n shrbim t nj figure perandorake, si ishte sulltani, krkonin ta zvendsonin kt me nj figur t ngjashme, dhe ky ishte Musolini, q do t thot, q pr ta ekzistonte vetm ky sistem t menduari, thot Wilms. Pr t shkruar kt libr Wilms-it i sht dashur vite t tra hulumtimi n arkivat e Tirans, Roms, Londrs e Uashingtonit. Ky sht romani i dyt i Wilms pas romanit t par Pritje t bukura, ku tregohet jeta e vajze t re n Shqiprin e sapodal nga diktatura. M posht n nj intervist pr Shqip, Wilms tregon emocionet e ktij mimi, dhe jetn e saj n Berlin

Jeni vlersuar me mimin Chamisso. far sht ky mim pr ju?

Ky mim sht nj shprblim n fund t nj rruge shum t gjat dhe t mundimshme, sht justifikimi i t gjitha prpjekjeve dhe sakrificave t dhjet vjetve t fundit.

Prse zgjodht ta prktheni vet librin dhe a sht prkthimi nj problem sot pr letrsin e mir..?

M tepr se zgjedhje e imja ishte nj detyrim i rrethanave. Un thjesht nuk gjeta prkthyes, prandaj i hyra vet puns. Sot jam mirnjohse q punt vajtn kshtu, sepse m futn n nj rrug t vyer, n nj rrug q provoi se ishte rruga e vrtet e zhvillimit tim profesional. Sa pr vlern universale t prkthimeve, ajo sht e padiskutueshme, letrsia botrore nuk mund t mendohet pa institucionin e prkthimit. Cilsia e prkthimeve sht e ndryshme, sigurisht, por asnjher skan munguar prkthyesit e mir, q mundsojn transportimin e vlerave mendimore dhe artistike nga njra gjuh te tjetra.

Vrasje n rrugn e veriut. Cilat jan motivet q ju uan n marrdhniet diplomatike shqiptaro-amerikane t vitit 1924?

Motivi kryesor pr t cilin un i hyra ksaj pune ishte interesi q kisha pr periudhn e viteve njzet kjo ishte fusha ime e specializimit historik n Universitetin e Lir t Berlinit. Kt e bashkova me ngjarjen kriminale t vrasjes s dy qytetarve amerikan m 6 prill 1924 n Urn e Drojs, pran Mamurrasit, nj ndodhi q gjithashtu ma kishte zgjuar hert interesin, q gjat studimeve n Tiran. Prej ksaj dysheje motivesh rrodhi domosdoshmria q t informohesha sistematikisht mbi marrdhniet shqiptaro-amerikane t asaj kohe.

N shkrimin e ktij romani ju jeni bazuar shum n arkiva. A e pengojn dokumentet ose subjekti real krijimin letrar?

Prgjigjja sht: Po. Jan dy mnyra mendimi tepr larg nga njri-tjetra. Pasi mbarova hulumtimin historik, mu desh nj koh relativisht e gjat, nj distanc mendore dhe shpirtrore nga bota e arkivave dhe e shkencs, derisa t ndieja t m ndizej shkndija poetike, pa t ciln sht e pamundur t shkruhet letrsi artistike.

Nj roman ku prfshihet dhe historia. Si ishte n kndvshtrimin tuaj Shqipria e periudhs s viteve njzet? Apo cili sht qndrimi q ju mbani ndaj personazheve t ndryshme historik q i prmendni n libr?

Shqipria e viteve njzet gjendej n nj kryqzim t historis, mes s kaluars dhe t s ardhmes: Vinte nga despotizmi oriental, por i kishte vn vetes qllim t bhej demokraci parlamentare e tipit aksidental. Gjysma e par e viteve njzet prfaqson betejn midis ktyre dy forcave, dy drejtimeve. N fund t fundit fitoi autoritarizmi, nj lloj rruge e mesme dhe t gjith u detyruan t shohin n sy t vrtetn, se ky komb nuk ishte i gatshm t zgjidhte rrugn e dialogut dhe kompromisit sipas modelit perndimor.

Prej vitesh ju jeni vendosur pr t jetuar n Berlin. Si sht jeta juaj atje, dhe sa sht gjermanishtja, letrsia gjermane dhe ajo far ndodh n kulturn e ktij vendi, pjes e frymzimit tuaj?

Berlini dhe gjermanishtja jan br ndrkaq, pjes e pandashme e identitetit tim kulturor. Ky sht padyshim atdheu im i dyt nga do pikpamje.

Si jan kthimet tuaja n Shqipri. Sa t ndryshuar e gjeni at?

E vrteta sht, se sa m shum q i afrohem gjuhs dhe kulturs gjermane, aq m e madhe bhet distanca me Shqiprin. Do t vij momenti, kur un t kthehem pr ta mbyllur rrethin e identitetit tim t dyfisht, por tani pr tani gjendem n nj faz distancimi, e cila m ndihmon q shum aspekte e dukuri q lidhen me identitetin tim shqiptar, t cilat m par ishin t pandrgjegjshme dhe t vetkuptueshme, ti kap m mir, ti shoh gjithnj e m qart. Kjo sht pjes e vetreflektimit intelektual. Vetm pas ksaj mund t kthehem dhe t bj krahasimet mes Shqipris q lash pas ather kur ika dhe Shqipris s re.

Nse do riktheheshim n koh n librin tuaj t par Pritje t bukura. Si e shihni Tirann dhe Shqiprin e prshkruar n at libr?

Me librin tim t par, si me do gj tjetr, kam krijuar gjithashtu nj distanc. E par nga pozita ku jam tani, ai libr sht nj debutim, sht nj vepr fillestare. Reflektimet jan ca naive, por vlera dokumentare e librit mbetet e pandryshueshme, ajo sht vrtet nj tablo besnike e shoqris shqiptare n fillim t viteve nntdhjet.

far sht pr ty t ndjerit e huaj?

T ndihesh i huaj do t thot t kesh ftoht. N astin kur n Berlin nuk pata m ftoht, ather e kuptova, se n kt qytet nuk jam m e huaj.

far e bn Anin t shkruaj?

Shkrimi sht misioni im n kt jet, gjithka prher m ka shtyr dhe m shtyn drejt shkrimit.

http://gazeta-shqip.com/lajme/2013/0...jam-me-e-huaj/