NTERVISTA/ Flet prkthyesi, Prof. Nonda Varfi: T flassh pr stilin e nj autori duhet shum koh dhe vend

Sjellja e do autori n shqip ka vshtirsit e saj

Tahar Ben Jelloun nprmjet thjeshtsis pron aq e aq mesazhe t bukura

Albert ZHOLI

Nonda Varfi sht nj nga prkthyesit m n z shqiptar. Vitet e fundit ai i sht kushtuar prkthimit nga frngjishtja t krijimtaris s marokenit Tahar Ben Jelloun me banim n Franc. Jan tre prkthime q ai ka realizuar me kt autor duke pasur parasysh se Jelloun sht ndr shkrimtart m t lexuar n Franc dhe jasht saj me plot 46 vepra letrare. E gjith vepra e Jelloun sht shkruar dhe botuar n frngjisht pavarsisht se formimi i tij akademik sht dy gjuhsh. Vepra t tij jan vlersuar me ccmime t ndryshme letrare edhe jasht Francs.

1. Pse keni zgjedhur t prktheni kaq shum libra nga I njjti autor Tahar Ben Jelloun, sepse librat e tij jan vrtet prfaqsues apo se gjeni tek ato mesazhe q kan lidhje me aktualitetin ton social-politik?

Przgjedhja e disa librave nga i njjti autor lidhet me projektet dhe synimet e mia n lmin e prkthimit pr t br t njohur dhe pr t promovuar disa autor frankofon n z, t zons magrebine, njri prej t cilve sht edhe Tahar Ben Jelloun. Kjo sht nj przgjedhje q prkon me shijet e mia letrare dhe mesazhet e forta q kta autor prcjellin n librat e tyre. N rastin konkret, t tre librat e prkthyera dhe t botuara nga Shtpia Botuese Toena, pr mendimin tim, i prmbushin kto kritere. I mbetet lexuesit ti zbuloj dhe t gjykoj.

2. Me zjarr nj tregim i gjat ku n qendr sht nj i ri tunizian i cili n pamundsi t realizoj ndrrat rinore I v flakn vetes. Ndoshta ky vetflijim shrbeu si shkas i Revolucionit Jasemin n Tunizi. ǒprfaqson pr ju Muhamed pr realitetin e vendit tw tij dhe pr rinin shqiptare?

Ky tregim i gjat, si e nnvizoni edhe ju, sht prkthyer me nj frym, ashtu si sht shkruar me nj frym nga autori. Fabula sht e thjesht : nj i ri maroken, q ka mbaruar studimet universitare me rezultate t larta, nuk gjen dot pun pr t mbajtur familjen me buk. Ndeshet gjithnj me harbutrin e regjimit totalitar dhe, s fundi, vendos t vetsakrifikohet, duke u kthyer n shkndi, pishtar, pr revolucionin jasemin, q solli Pranvern arabe. Ngjarje t tilla prsriten n hapsir dhe koh, por, fatkeqsisht, jo t gjitha shoqrit dhe kombet veprojn njlloj.

3. Fmija e rrs apo m von Nata e shenjt ku vajza djal (pra vajz q pagzohet si djal) Ahmet dhe m von vajza e vrtet Sara, jan trille artistike apo realitete q vijn nga mentalitete nnvleftsuese pr femrn? A ekziston dhe sot n Shqipri ky fenomen?

Romani Nata e shenjt, sht vazhdim i romanit Fmija e rrs. Bhet fjal pr nj fmij q lind femr dhe, n marrveshje mes babait dhe mamis s fshatit, pagzohet si djal, dhe t gjith moshn e rinis e kalon e kshtu deri sa i ati, n shtratin e vdekjes, i jep lirin pr ta jetuar jetn si femr. Jasht fiksionit, ngjarjet jan reale n konceptin dhe konceptimin e shoqrive maskuline. Nj jet e trisht amfibike, e nprkmbur nga zakonet, psikologjit, mendsit, nga dhuna shoqrore dhe familjare; nj dashuri e dhimbshme. Por prse ? Pr paralelizm : shoqria jon far sht ? N kt roman, shoqria jon mund t gjej shum gjra t prbashkta, q lidhen me historin ton shum shekullore, me lidhjet q kemi pasur me Orientin, me fen, me zakonet, me ato psikologji t ngulitura, t zorshme pr tu rrnjosur. far do t thot urimi q i bhet nj ifti t ri Me nj djal! . Po djemt, a i bjn nnat ? Si shpjegohet q kto dit n media u dha lajmi se shoqria shqiptare deri n 2030 do t jet shoqri mashkullore, sepse iftet abortojn vajzat dhe duan vetm djem? Kto e shum gjra t tjera shtjellohen me mjeshtri dhe me dhimbje n kt roman t vlersuar me mimin Goncourt.

4. far t veantash ka n stilin e tij autori Tahar Ben Jelloun?

T flassh pr stilin e nj autori duhet shum koh dhe vend. Gjithsesi, shkurtimisht, dua t nnvizoj se Tahar Ben Jelloun sht nj shkrimtar, q e ka krijuar tashm profilin dhe individualitetin e vet si krijues. N pamje t par, stili dhe gjuha, q ai prdor, duken t thjeshta, por ktu qndron gjenia krijuese. Nprmjet thjeshtsis prohen aq e aq mesazhe t koduara nga pikpamja semiotike. Pr kureshtjen e lexuesit, do t dshiroja ta ilustroja kt mendim me disa prsiatje rreth romanit tjetr t Tahar Ben Jelloun, N vendlindje. Ky roman karakterizohet nga nj gjuh e thjesht. E veanta n kt roman sht mosprdorimi i dialogve. Rrfimi shfaqet si nj kakofoni zrash narrativ, ku nuk merret vesh kush rrfen, ose e thn m qart, diku rrfen autori, diku personazhi, diku dikush tjetr. Kjo krijon prshtypjen e mungess s koherencs brenda tekstit. E njjta gj t mund t thuhet edhe pr kohezionin. Przierja e ligjrimit letrar me ligjrimin bisedor t personazhit, me synimin pr ta karakterizuar kt t fundit si njeri pa shkoll, bn q mjetet gjuhsore dhe kryesisht koht dhe mnyrat e foljes t ngatrrohen dhe t trazohen, duke krijuar srish nj lloj pshtjellimi t thyerjes s kohezionit. Por, me nj lexim t vmendshm, do t kuptohet se nuk ndodh kshtu. Kt e them nga ndjesit dhe vshtirsit q kam provuar dhe hasur gjat prkthimit t ktij romani. Pra, thjeshtsia e stilit n dukje, jo gjithnj ia lehtson punn prkthyesit.

5. N punn tuaj si prkthyes nga nisesh nga shijet personale apo zhurma mediatike e krijuesve letrar?

I respektoj mediat dhe rolin e tyre n shoqri, por n przgjedhjen e krijuesve letrar dhe t letrsis q prkthej nisem nga shijet e mia; u besoj atyre. Prkthej at q m plqen. Kjo sht sa intuitave, aq edhe racionale. N prgjithsi nuk prkthej as letrsi komerciale, as me porosi. do libr q kam prkthyer, e kam dorzuar pasi e kam mbaruar s prkthyeri. N kto przgjedhje, sigurisht brenda botkuptimit dhe shijeve t mia, dshiroj q lexuesit ti proj mesazhe t vyera. Kt po e ilustroj si m posht : prktheva Kazanzakin Vllavrassit m 1997, kur vendi ishte n prag lufte civile, pr t dhen nj mesazh se vuajtje e gjma kan psuar t tjert nga ideologjit dhe demagogjit. Prktheva Pela e gjelbr e Marcel Ayme-s, pr t treguar se sindroma e urrejtjes pr gjitonin vjen edhe nga mendsia e nj populli me prbrje fshatare mbi 70 %. Prktheva Skena t jets bashkshortore t Bergmanit, pr t prcjell mesazhin prse divorcohen iftet. Prktheva Coelho-n, pr mesazhet biblike dhe vlerat universale t veprs s tij. Ktu mund t ndalem te Mali i Pest, ku morali sht fare i thjesht. Ashtu si Elia i Bibls, sekush nga ne kthehet diku pasi t ket msuar t ndrtoj, ndrsa shumkush nga ne mson t shkatrroj. Mund t vazhdoj edhe m gjat mbi motivet q m kan shtyr t prkthej mbi 48 tituj, por nnvizoj se librat e prkthyera s fundmi nga Tahar Ben Jelloun i nnshtrohen ksaj hullie.

6. Sa e vshtir sht t sjellsh n Shqipri autor t till q prcjellin nj lloj letrsie tjetr?

Prkthimi nuk sht pun e leht. Sjellja e do autori n shqip ka vshtirsit e saj. Kjo lidhet me stilin, brendin e veprs, me njohurit dhe botkuptimin e autorit dhe t prkthyesit. Prkthyesi n nj far mnyre jep n prkthim edhe shpirtin e vet, prandaj latini thot Prkthyes, tradhtar, pajtueshmria mes autorit dhe prkthyesit sht e brisht. Si thot nj studiues i madh ka aq lexime sa lexues, q do t thot se edhe prkthyesi, para se t jet i till, sht lexues. Pr ta thjeshtuar, nnvizoj se kta autore nuk jan shum t thjesht pr tu prkthyer. Jo vetm nga pikpamja gjuhsore, por nga shum gjra q lidhen me dukuri etnologjike, sociale, zakonore, fetare, psikologjike, politike t vendeve dhe popujve nga vijn. Gjithsesi, un, n prvojn time, jam munduar ta kuptoj botn q ata projn, dhe, pa thn ndonj sekret, n praktikn pkthimore, mundohem ta shtrydh gjuhn shqipe deri sa mban, pr t mos cenuar stilin e tyre. Dihet q asnj pun nuk sht e prkryer. Ka t meta. Por, n respektin q kam pr homologt e mi, do ta kisha shum t vshtir t merrja lapsin e letrn pr t shkruar. Andaj, pr humor, i thash dentistit tim q dy dhmbt e par t mi linte t gjat si i kisha, pr t kafshuar gjuhn. Dhe ai kshtu bri.

7. Pse jan n mod shkrimtart frankofon, madje m shum se vet francezt, pr temat apo pr vet t veantat e historis s popujve prej nga vijn?

Nuk do t thosha jan n mod. Moda shkon e vjen, ka qndron sht thelbi. Prandaj, do t paraplqeja t thuhej se ata jan autor t vlersuar. Arsyet jan t shumta. Kta jan autor me formim frankofon, q njohin mir letrsin e madhe frnge, njkohsisht njohin edhe nj bot tjetr q frngjit nuk mund ta njohin n imtsi. Gjithashtu, n formimin e tyre kan ndikuar edhe letrsia t tjera. P.sh, si pohon vet Jasmina Khadra, (algjerian), n formimin e tij, pr shkaqe historike, kan ndikuar autor t mdhenj si Kafka, Kamyja, Prusti, Dostojevski, etj. T gjitha kto ndikime kan mundur t ngjizin shkrimtar t fuqishm si sht edhe rasti i Tahar Ben Jelloun. Dhe kta autor kan dika t re pr t thn, jasht filozofirave dhe kronikave urbane q shpeshher mbushin faqe romanesh. Pra sht tharmi i jets, i pruar artistikisht, q prbn mesazhin kryesor t veprave t tyre. sht glimi i jets.

8. Do t vazhdoni t prktheni ende kt autor nga frngjishtja apo tashm e keni vendosur syrin gjetiu dhe pse?


N projektet e mia dhe n marrveshje me Shtpin Botuese Toena, tashm kemi parashikuar t botojm nga ky autor edhe dy romane : Me syt ulur dhe Nata e mkatit. Romani i pare, pr t cilin Toena ka marr t drejtat e autorit, ka mbaruar s prkthyer dhe sht n fazn e rishikimit. Edhe ky roman sht interesant pr mesazhin q prcjell. Besoj se romani tjetr Nata e mkatit do t prfundoj n tremujorin e par t 2013. Kto jan projekte afatshkurtra dhe pothuajse t realizuara. N t ardhmen, nuk mund t them a do t vazhdoj me kt autor apo jo. Kjo varet nga autori dhe nga prurjet e tij. N projektet e mia lidhur me autort margebin, mund t them se kam przgjedhur edhe t tjer. Midis tyre prmend Jasmina Khadra-n, t cilit i kam prkthyer Kushrira K, botuar nga Shtpia Botuese Bota Shqiptare. Po kshtu, nga ky autor sht gati pr botim romani far ndrrojn ujqit. Besoj se do t dal n muajt e par t t vitit t ardhshm. Ktij do t dshiroja ti prktheja edhe romanin Shkrimtari. Ndrkoh, kam zgjedhur edhe nj autor tjetr algjerian frankofon, Bualem Sansal, me dy romanet e tij : Rruga Darvin dhe Fshati i Gjermanit. Shpresoj ti prkthej!