LULET E VERS
(Mendime mbi Naimin nga prof. Kostaq Cipo, botuar m 1936)



Naimi
sht m i madhi nga t gjith ne dhe i pari apostull i shqiptaris e i vllazrise s'on. Nuk ka shptim shqiptari, n qoft se nuk shtije n pun frymn me t ciln sht veshur fjala e Naimit. Sa her q hap e kndoj "Lulet e Vers", Naimin e gjej n valle, dhe kt valle e heqin me radh apostulli, poeti, filosofi, bektashiu, panteisti, atdhetari. N'ato pak flet nunoset nj shpirt i math, i vetmi ndofta q ka pas forcn e karakterit t mbyti bishn q fle e zgjohet n shpirtin e njeriut.
T marish udhn drejt pr t'u nunosur, sht nj pun e rnd, se krkon mundim t math: krkon t besh fli nj cop nga jeta e shkuar, t lesh shkalln m posht e t njitesh nj shkall e lart. T ve e t zesh nun, i tregon njeriut rrugn q t shpie lajmtarin e s vrtets.
E vrteta e gjall lind me dhembje e me shpres, zbulohet me prparimin e mbrendshm t njeriut. Naimi i ka kryer t gjitha kto lutje e pastrime me durimin e nj asketiu, dhe tue i u qas m e m s vrtets, sht br nj krua i gjall ku t gjith ne, po deshm, munt t'unjemi e t pijm e t prtrihemi shpirtrisht. Vese, q t marrish dor te Naimi, duhet m par t msosh vehten me nj dishiplin t fort duke i vn fre duhis s epsheve; shkurt, duhet t njohish vetvehten. Fjala e Naimit s'sht pa grat, se sht fjala e nj burri q mundohet t prmirsoj shqiptarin me nj goj t'mbl. Ndofta mbrenda zjen, po ky zjarr nuk e shtrngon t vrviti mendime e t lshoj vetima si pas mnyrs s profetve t'Israelit.
Po vetm fjal paska shkrimtari i yn? Poh, se nga fjala kalohet n pun, se fjala e poetit prfshin dshirat e drejta t nj populli q peshon nn zgjedh, se ndize ushtarin me fjal, e do t shikosh q ky zjarr do t'ja mbaj t ngroht zemrn kur t bjer n luft.
Pr nj kristian, fjala NUN, ka kuptimin Autokritik, apo rfimi haptazi para besimtarve t tjer, n Kish, pr at ka ka menduar dhe si ka vepruar. Shprehja nun nga ku ka ardhur dhe fjala nunosje sht shprehja q u kopiua nga Komunistat Rus pr t justifikuar formn e autokritiks s hapur para partis.
Poeti
sht poet popullor, se di t'i flasi popullit me nj t fol shtpijake. T tjer mund t mbyllen n kulln e fildisht, Naimi, jam i sigurt, do t mrzitesh pr vdekje, sikur t ndodhesh mbrenda ndonjher. Zana e tij kndon n fush t hapt, dhe sht e lar nga do hypokrisi, ndonse ia tha kngs kur priste e qepte ky ves. T vijm n vlern e vepravet! Jo gjith sa shkruan njeriu mbetet m kmb pr jet. Ka vepra q thrmohen me nj t rnt'arms s kritikut, po ka dhe asosh, s cilave s'ka se 'u bn furija e motit. Pjella e Naimit natyrisht, nuk sht kng e gjith, ve se n'ato pak vise ku fryn flladi i poezis, aty ku stolia e parvers do t qndroj e njom ngahera.
Po vjershat e Naimit alojn, kemi thn. Poh, shqepojn vende vende. Mirpo kjo veshje e jashtme e pakrehur mir s'e shuan dot dritn e poezis. Fjala vjen, atje ku thot: Syri yt mos u venit/ Si hna u prtrit.
Ndonse vargu nuk sht prere mir, drita e syrit t ups nuk venitet. Q ta kuptojm mir kt pun, t hidhemi n nj lm tjetr. T'a zem se kemi prpara syve nj affresko t Giotto-s dhe se nj artist, q gjendet aty afr, po na tregon gabimet e shprpjestimet e plhurs. Po pse ahere, thomi ne me vetvehten, e mbajn bota kt vepr artistikisht t mbaruar kur paska kto t meta? Mos do t thot q plhura e Giotto-s ka vler vetm si nj gj e vjetr, si nj gj q ka lidhje e mardhneje me kohn e ahershme? Jo. Kjo s'sht fjal me vend. Sepse po t mohesh vlera e nj vepre vetm nga prsosmija e trajts, ahere duhej q t gjith ata q kan sosur nj Akademi t Arteve t Bukura n'Europ, dhe q jan n gjendje t piksojn nj plhur pa gabime prospektive, t jen m t mdhej nga Giotto dhe, lumthi ne, kryeveprat e artit do t'i kishim me shumic. Them prap, t qe veshja teknike kulmi i artit, ahere prsosmija m e madhe e ktij do t gjendesh n veprn e nj maqine fotografike, dhe fotografia do t zinte rradhn e par, prpara s cils do kryevpr e njeriut do t dukesh e zbeht. Poet popullor, shtiu n pun vjershn pr t prhap diturin e miqsin ndrmjet nesh dhe ky sht shkaku kryesor q n veprat e tij nuk shikojm aq fytyrn e zans se sa predikimin e Fjals. Dhe po t peshohet puna e tij nga kjo faqe, gjykimi del m i drejt.
Apostulli
Liti fjaln e dashuris, dhe mbushi zemrat tona me shpres. Foli me gjuh t popullit ashtu si u ka hije apostujvet. Ajo koh lypte q shqiptari ve shqip t shkruante, se vetm n gjuh t nns msimi jipet i ngroht dhe shrben m mir pr t lruar propagandn q do t bhej pr lirin e Shqipris... Msimi i tij s'ka pedanteri akademike, dhe mendimi q formojm, si mbarojm s knduari cilndo vepr sht ky: Naimi nuk u gjunjzua prpara veprs s vet sikurse bjn nj pal, as q u a dhenka bots pr adhurim. A e di se do me thn t shkruajsh n koh t robris, kur kish marr tatpjetn shqiptari, kur po vdiresh e po bashtardohesh gjuha? T rrojsh n nj klime t till psikollogjike, e t kesh besim t math n'agimin e liris, kjo pun e rrethon ballin e Naimit me kurorn e drits s'apostujvet. Kur ne sot, me t mirat e liris mbi buz t krahut, nga shkaku i disa rethanave, na kap zymbeni, hopeee hope na mbyt pesimisma, At kurr nuk e lshoi zemra se e vall do t agonte ajo dit e dshruar. Apostujt, n misionin e tyre t shenjt, nuk dshprohen. Me fuqin magjike t fjals sheshojn kodra, fitojn zemra, ja dalin puns nd'an... Apostulli shqiptar punoi e vojti pr vehte, pr shokt, pr gjith njerzin. Ardhi n kt bot duke mbjell kudo dashuri...
shtje Gjuhe
Naimi shkroi n'at gjuh q dinte, kurse ne, na gnjen mendja kot, se shkruajm n nj gjuh letrare t kulluar. Ne thnim q gjuha e jon nuk sht ngrit ende n rradhn e gjuhvet letrare, nuk sht turp. Po pas njzet e dy vje pune se pa prer rreth shqipes, t mos kemi mundur deri m sot t davaritim shumicn e dyshimevet gramatikore e syntaktike, h, ky sht turp i math. E kto dyshime nuk do t zhduken, deri sa mos mbledhet e gjith goja e popullit, e mos t sqyrtohet imt nga nj komisi filologsh n gji t Ministris s'Arsimit. E si t kryhet kjo pun, vetm ahere mundt t systemohet nj gjuh e vetme pr t gjith Shqiprin. Po kur t'ja arrijm ksaj dite, mos do t'a humbasi vlern dhialekti? Aspak. Dhialekti sht gjuha q flet populli e kjo, duke u fol pr dit, merr faqe t ndryshme dhe kshtu nuk e le gjuhn letrare t ngurroset pr jet n'ato forma n t cilat u pa e nevojshme t vihet prej filologvet. Po n'an tjetr edhe gjuha letrare vepron mbi dhialektin duke u vn fre, disi, ndryshimevet fonetike, morfologjike, syntaktike e leksike q pson ky pr dit. Gjuha q flet populli ka forc t madhe: fjalt e huaja, q hyn prej kohsh n fjalorin ton, gjuha diti t'i ndryshoj e t'i bj pas vehtes... Nuk m besohet se nj gjuh mund t bashtardhohet vetm se ka shtije n prdorim, nga nevoja, nj pakic fjalsh q s'jan tonat. Lngata e vrtet t krkohet gjetk; t krkohet n t lidhunit t mendimevet, larg fryms s natyrs s shqipes. Leopardi thot: "una lingua e barbara quando si allontana non dalle frasi e parole, ma dal carattere e dal'indole sua". (Nj gjuh bhet barbare ather kur largohet jo nga frazat e fjalt, por nga karakteri e natyra e saj).
T vijm prap n themn ton. Naimi shkroi bukur, shkroi aq bukur sa ne na merr malli sot t shkruajm nj shqipe si at t kngtarit t Qerbelas.
Bektashisma
T gjitha kto fe q dijn t'a bjn njeri t mir, s'ka kush t ngrihet e t thot se s'jan t mira. Kush mburret me fen e vet duke e mbajtur kt si m t mirn e s gjithave, duhet pik s pari ay veht t jet m i miri i t gjithve, ndryshe vjen nj dit q puna prgnjeshtron fjaln. Kjo fe, ndonse sht nj deg e Islamisms, megjithat ke nj fisionomi t vehten. Medje, n shum pika dogmatike, largohet nga burimi. Duke studiuar dy kngt mystike "Besojm" dhe "Perendia" gjejm n to gjurma nga Buddisma, Hebraisma, Krishterimi, Islamisma dhe sidomos nga fet e fshehta t'Orientit. Bektashisma, n pun dogmatike, rreh gjithmon q shkrola t mos mbyti frymn...
Feja sht si nj prism q duhet kqyr nga t gjitha faqet. Nga do an q t'a kthesh bektashismn, qoft edhe t mbuluar me napn e alegoris s Naimit, sht nj fe q ka br e do t bj gjithnj dishepuj, sepse:1) Ka elementin moral q duhet t jet n krye t do feje, 2) I mblaton njeriut shpres, ngushullimin , mbshtetje, 3) Nuk kundrshton aspak prparimin e shkencs, 4) Pajtiset plotsisht me nevojat e shoqris e t shtetit.
Pantheisma
...Pr pantheistin Gjithsija sht nj Tempull madhshtor ku luhat fryma e Perndis. Meshtari i ksaj Faltoreje sht vet njeriu, se vetm ky di t'i ndreqi telat e qithares pr t'i knduar kng shpirtit t Gjithsis. Po shpirti i njeriut 'sht vall? Nj cop nga shpirti i math i bots, nj shkndij prej fryms hyjnore, nj monedh e pavdirme...
Pantheisti, nga do q t'i rutulloj syt, do gj q t prkdheli, e di q gjindet n prani t Fuqimadhit. N syt' tij njeriu sht krijesa m e hyjnishme.
Krkonja gjetk t'a gjej/ Zotn'e math e t vrtet/ Ajy qenkej ndaj meje/ E pasksha un vet!
Me pantheismen sgjidhet, m duket, edhe enigma q ndan njerin nga gjithsia. Ja se 'thon pantheistt : Do t vij nj dit q do t'a lm kt bot, po 'ka t keqe kjo pun ? A nuk jemi ne pjestar t nj gjithsije, po far gjje nuk humbet ? Do t vij nj dit q do t ndahemi nga miq e dashamir, po jeta, duke shkuar nga njri te tjetri, do t vijoj gjithnj si prpara.
sht pikrisht sikur t'i thoshim nj zonje q ka humbur vargun me flori : " Mos u dshpro, mos zonje, se vargu nuk ka humbur, por ka shkuar dor m dor "...
Gjithsija e dukshme qenka nj trajt e paqndrushme e shpirtit t bots...
Moshat
S'dij n i ka vn re njeri. Kur kndojm "Lulet e Vers", theoria e katr moshavet t jets, s'ka m t fshehur pr ne. Vrtet se mosha e njom nuk gjendet ktu mbrenda, po t tjerat jan. sht pr shembull mosha e djalit njzet vjear me shkndijn e dashuris n zemr, me kngn n buz :
Do t shkrihem
T venitem
Si kandili kur s'ka vaj
Tashti vjen mosha e burrit t pjekur, n vluk t fuqis s gjykimit, q rreh t gjej shkakun e do gjje dhe e mbyt sqeptiqisma: Po vall ku van?/ Pr jet u mrguan?/ A po u ndryshuan?
- - - - - - - - - - -- - -
Po shpirti q s'vdes/ S'ka mbrmje mngjes/ Ku ka fluturuar?
Ky krimbi i dyshimit bren edhe nj poet t math italian, Leopardin. "Di-mmi ove tende, "Thuame ku synon.... questo vagar mio breve? kjo endja im'e shkurtr ?Che fa l'aria infinita, q bn hapsirn t pamat, e quel profondo infinito, seren? dhe pafund kthjelltsin?Che vuol dire questa solitudine?.. 'kuptim ka kjo vetmi? e immensa?" pafund?"
Atdhetari
sht atdhetar. Nuk e shoh t nevojshme t'i shtoj ksaj fjale nonj epitet, sepse, kur sht shum e madhe cilsia e nj burri, mbiemri sht kallp. Miqt e tij jan t gjith ata q punojn me drejtsi pr t mirn e Shqipris, t gjith ata q kan mbshtetur shpresn n djalrin ton, q nuk duhet vetm t gatitet pr t nesrmen, po duhet, q sot, t ulet n kuvendin e burrave ku bisedohen e rrihen probleme q kan lidhje t ngusht me fatin e atdheut... Pr kto shrbime q i ka sjell gjuhs, kombsis, vllazris, Naimi sht i nderuar, t cilit i puth dorn dhe n msimet e t cilit e ndiej veten time njeri e shqiptar."

Botohet me pak shkurtime
Prof. Kostaq Cipo (1892-1952) sht ndr pionert e studimeve t mirfillta naimiane.
I njohur si gjuhtar i shquar dhe personalitet i shkolls shqipe, prof. Cipo, u mor her pas here edhe me kritik letrare, duke i kushtuar Naimit disa nga faqet m t bukura e m t goditura t gjykimeve t veta ideoestetike


Prgatiti pr botim Hiqmet Meaj
(Botuar n Gazeta e Athins, nntor 2006)