VSHTRIM MBI PROBLEMATIKN E KRIJUESVE SHQIPTAR N DIASPOR DHE ZHVILLIMI I ROMANIT SHQIPTAR N HAPSIRAT EVROPIANE

Kumtes

Nga Mustaf XHEMAILI

A. Problematika e krijuesve n diaspor


A1. Realiteti i prditshmris shqiptare dhe realiteti artistik

Nj numr i konsiderueshm shkrimtarsh, poetsh, kritiksh, tashm veprojn n mrgatat tona evropiane. Nj pjes jo e vogl sht n mrgatn tejoqeanike n Amerik dhe Kanada. Pra ky numr i madh krijuesish, pavarsisht kualiteteve, paraqet nj forc krijuese q vepron jasht Atdheut, pra jasht realiteve shqiptare! Kt e kuptoj n mnyr t fjalprfjalshme: realiteti i prditshmris shqiptare dhe realiteti artistik. Ndrsa realitetin artistik, krijuesit nga do q t shkojn e kan me vete, si nj ofiin, si nj studio montazhi, si nj laborator. Pra un, mund t them se krijuesi q jeton e krijon jasht Atdheut nuk sht jasht realiteve shqiptare artistike, si mund t mendohet, apo kalkulohet nga dikush. Merreni cilindo vepr t autorve q krijojn jasht Atdheut, dhe do t shihni se shpeshher, ata autor, frymojn m shum, dhe m mir me realitetet shqiptare! Por pjesa m e madhe e tyre ende, e kemi prshtypjen se nuk pranohen nga botuesit, kritikt, specialistt e studiuesit e letrsis! Madje, ata, shpesh nuk pranohen as nga shkrimtart dhe poett, kolegt e tyre n Tiran, Prishtin apo gjetiu. Ata jo rrall, harrohen kur thuren antologji, kur flitet npr manifestime letrare, kur bhen kritika letrare, kur shkruhen studime letrare, kur ndahen mime letrare, kur bhen pranime e nderime t veanta pr veprat e krijuara gjat vitit.
Nj lulzim t ri e kan prjetuar, Arbresht e Italis n krijimin e letrsis arbreshe. E vetmja kjo letrsi, q krijohet nga arbresht e Italis, mund t konsiderohet si letrsi tjetr shqipe. Nj pjes nga ata krijes shkruajn arbrisht. Ndjenjat ata i shprehin n mnyr integrale, ato t njeriut arbresh, q do t thot, t njeriut nga Ballkani q sht arratisur nga aty para pes shekujsh dhe sht dyzuar n nj vend t huaj. Por edhe ata q krijojn n gjuhn italiane, si sht krijuesit i famshm n gjith Italin, romancieri arbresh Carmine Abate, nga Karfici i Kalabris, personazhet e veprave t tij i ka arbresh me traditat shqiptare t trashguara brez pas brezi, por veprimet dhe t bmat i realizojn n ambiente t tjera joshqiptare. Dihet se ambientet nuk prcaktojn gjithmon, integralitetin e nj letrsie. Mendoj se psikologjia e personazheve prcakton m s miri integralitetin e nj letrsie.
N mrgat, historikisht, sht krijuar letrsi shqipe me vlerat t larta artistike, q sot jan n fondin e art t saj. Krijuesit n mrgat e kan psuar pr shkak t ndjekjeve obskurantiste, mbretrore, diktatoriale e ideologjike q jan br nga Shqipria, e n ann tjetr pushtuese dhe politike e ideologjike nga ish-Jugosllavia. T kujtojm ktu pr nj ast Nolin, Konicn, Koliqin, Camn, Kadaren, Baln, Grvalln... veprat e t cilve, tashm, jan fond i letrsis shqipe.

A2. Letrsia e ashtuquajtur e diaspors pjes integrale e letrsis shqiptare

Askush nuk ka krkuar dhe as mund t krkoj q e ashtuquajtura letrsia e diaspors term ky q pr mua sht i paqndrueshm, t marr rol udhheqs t letrsis kombtare! Mendoj se diskutimet e tilla as q mund t bhen. Kjo sht fare e kuptueshme. Ky rol n letrsin e popullit ton kan prfunduar me mbarimin e Rilindjes Kombtare, e veanrisht ka prfunduar me Periudhn e Letrsis s Viteve 30-ta. Por, nj duhet ta sqarojm mir dhe sa m sakt: Krijuesit n diaspora krijojn n mnyr integrale letrsi shqipe. Shpirti i krijuesit shqiptar sht i njjt dhe i pandashm. Sa un kam par dhe sa kam informacione pr krijuesit n mrgat si n Zvicr, Gjermani, Itali, Franc, Belgjik, Greqi, shtetet Skandinave, por edhe n SHBA, krijuesit shqiptar krijojn veprat e tyre n linjn e prgjithshme t letrsis shqipe q krijohet n Shqipri, Kosov, Maqedoni apo Mal t Zi.
Krijuesit shqiptar n mrgatn evropiane, kan br nj prurje t re t vlerave letrare si n poezi poashtu edhe n proz, por edhe n kritikn letrare. Madje krijohet prshtypja se kta krijues jan paksa m kmbnguls n botimin e veprave t tyre. Lnda e trajtuar nga ata, prputhet me ndjenjat dhe aspiratat qytetare dhe intelektuale t njeriut shqiptar n Ballkan dhe n Evrop.
Origjinaliteti, veantit dhe vlerat letrare t krijuesve n diaspora, gjithsesi theksohen. Deri tash ato nuk kan dal nga shtrati i letrsis shqipe. Madje as ather, kur shkrimtari i ri Xhemajl Sadriu nga rrethina e Gjilanit, q jeton n Zvicr, boton romanin e par t tmerrit n gjuhn shqipe, me titull Total Horror, personazhet kryesor jan shqiptar, me psikologji, zakone dhe bystytni shqiptare, ose Muharrem Blakaj, nga rrethina e Burimit, shkruan romane t zhanrit hetimor-kriminalistik me nj prkushtim t madh artistik intrigues, si ka br me botimin e romanit Misioni sekret, apo poeti i ri q ka lindur dhe sht rritur n Zvicr Shpiton Rexhaj, i cili shkruan vetm gjermanisht dhe ka botuar librin me poezi Heimat der Haeimatlosen, e, si shihet edhe nga titulli, motivet vijn nga trolli i prejardhjes.
Pra, letrsia q krijohet nga krijuesit n diaspora (me prjashtim t krijuesve arbresh), nuk prfaqsojn nj segment m vete, por jan pjes integrale e letrsis shqipe.
Nj ndarje (veanrisht pr ata q jetojn dhe veprojn n Zvicr), n koh, grupime dhe vlera artistike t ktyre krijuesve, gjithashtu, e ka br edhe kritiku Xhemal Ahmeti n studimin e tij Harta sociale e letrsis shqipe (Kolonia e shkrimtarve t diaspors).

A3. Integrimi dhe identiteti letrar


Nj pjes e shkrimtarve shqiptar, q jetojn dhe veprojn n diaspor, kan br dhe bjn prpjekje t vazhdueshme individuale apo n grupe t vogla, t lidhen me krijuesit dhe lexuesit vendas, prmes krijimtaris artistike apo mbrmje t prbashkta letrare. Disa krijues, tashm, jan edhe antar t shoqatave letrare npr vendet ku jetojn. Ka autor q kan botuar libra t veant n gjuhn gjermane, angleze, italiane apo franceze. Ata kan zgjuar interesim t dukshm. Pr shembull, para nj kohe, poezia shqipe q krijohet n Zvicr, n nj antologji krijuesish n gjuhn gjermane, u paraqit si letrsia e pest n kt shtet. Me sa di, disa libra t veant t krijuesve shqiptar, apo n bashkautorsi me krijuesit zviceran, jan n proces botimi, dhe do t publikohen. N raport me numrin e krijuesve shqiptar q krijojn n diaspor dhe nevojn e letrsis shqipe pr njohje, integrim dhe identitet letrar kjo sht tepr, pak!
Pr shembull, shkrimi i romanit n gjuht prkatse, ose prkthimi i tyre sht ende shum i pakt. Por ky sht problem i prgjithshm i letrsis shqipe, q duhet trajtuar n mnyra t veanta. Veanrisht integrimin dhe identitetin letrar.

B. Zhvillimi i romanit shqiptar jasht atdheut - n hapsirat evropiane


B.1. Tradita dhe shtrirja


Tradita e romanit jasht atdheut ka pasur dhe ka nj zhvillim q duhet shikuar m me kujdes. Ktu do t kem nj qasje t zhvillimeve t tij duke filluar nga vitet tetdhjeta t shekullit q shkoi e deri m sot. Jasht atdheut ishin dhe jan, vepruan dhe veprojn nj numr jo i vogl i prozatorve duke filluar nga Martin Camaj, q nuk e kemi m n mesin ton, i njohur veanrisht me romanet Rrath botuar n Munih m 1978 dhe Karpa, botuar n Rom m 1987. Ndrsa Ismail Kadare, vjen m von dhe i cili jetn e shkrimtarit t dyzuar n mrgim, e filloi para m shum se nj dekade.
Ktu duhet t prmend disa emra prozatorsh q jetojn dhe veprojn jasht truallit letrar ballkanik t shqiptarve, pra jasht kopshteve tan si do t shprehej Karmine Abatte:
Ardian Kyyku (Rumani), Riat Ajazaj (Gjermani), Xhemal Ahmeti (Zvicr), Gzim Alipioni (Angli), Bashkim Shehu (Spanj), Beq Cufaj (Gjermani, romani Shklqimi i huaj, i botuar edhe n gjermaisht), Fatmir Brajshori (Zvicr, romani Udha e blirve), Elvira Dones (Zvicr, romanet Lule t gabura, Yjet nuk vishen kshtu, Dit e bardh e fyer, M pas heshtja, Dashuri e huaj etj), Muharrem Blakaj (Zvicr) Bajram Sefaj (Franc- romani Parisi kot), Nerimane Kamberi (qysh kur ishte fmij dhe jetonte n Belgjik m 1981, botoi n frngjisht romanet pr fmij e t rinj Anjesa dhe doktor Simoni dhe m 1989 Anjesa dhe shtat pikturat, e t prkthyer n shqip m 1990), Xhemajl Sadriu (Zvicr romani Total horror), Arif Kurtleshi (Austri romani Knaqsia e afrsis s padurueshme); nga arbresht Karmine Abatte (Tra due mari, La festa di ritorno, La moto di Skanderbeg, Ii ballo tondo-Shtegtimi i unazs, roman ky i prkthyer n shqip m 1993); Hiqmet Meaj (Greqi), Pirro Loli (Greqi Lott e diellit), Nasi Jani (Greqi mendina) e romansier t tjer.
Jan edhe disa prozator q mund t thuhet se kan shkruar proza t gjata madje qysh n vitet tetdhjeta si Reshat Sahitaj (Belgjik Rruga e kthimit, i prpunuar dhe ribotuar tri her), Miradije Maliqi (Zvicr- Ditt e heshtjes sime etj), Kadri Mani (Zvicr- Nuset tona), Njazi Sule (Turqi Msuesi i ri, Mrgimi), e autor t tjer.

B.2. Prshtypja e zhveshur dhe fuqia artistike

M tutje, n mnyr t prmbledhur, do t theksoj prozat e disa prej romansierve tan, pr t vn n pah disa vlera dhe zhvillime t romanit shqiptar jasht atdheut.
Ardian-Christian KYYKU - (Pseudonimi letrar i Dr. Ardian Kyykut) u lind n Poradec m 1969. Jeton dhe krijon n Rumani. Ka botuar romanet: N perandorin e gurit, 1993; Viti kur u shpik mjellma, i shkruar n rumanisht, 1997; Mortt, 1997; Nj fis i lavdishm e q jep shpirt, i shkruar n rumanisht, 1998; Prkthimi, shqip, 1999; Muza e Lojs, trilogji, 1999; Lumenjt e Saharas, 1999; Hyu Epigon, i shkruar n rumanisht, 2000; Dashuri me shikim t fundit, i shkruar rumanisht, 2000; Oreksi pr bukn e qiellit, 2000, Engjjt e teprt, 2002; Kristali dhe hienat, 2002, Sy, 2004; Si u pushtua mendustani, 2004; Shtetrrethim, 2004 etj. Ky autor sht ndr m prodhimtart n diaspor dhe njri ndr m t suksesshmit n lvrimin e romanit n dy gjuh shqip dhe rumanisht.
Gjat leximit t prozs s ktij autori, lexuesi duhet t jet i prgatitur dhe ti nnshtrohet nj gjendjeje t veant: n leximin e tekstit, t shikimit t pamjeve tronditse q ofron ai, t ballafaqimit me gjuhn e autorit dhe t personazheve, t jet i prgatitur pr nj rikthim e ritronditje t nj kohe jo t largt, t ashpr, vrastare e vdekatare, por edhe t nj kohe shpresmadhe; t shikoj pastaj riciklimin t gjendjeve n kohra t ndryshme n nj hapsir t njjt e t ngusht etj. Lexuesi duhet t ballafaqohet me tranformimin dhe konvertimin e jashtzakonshm t personazheve duke iu prshtatur rrethanave t jashtme me thelbet e tyre t brendshm, gjithmon t njjt, sikur n vitet shtatdhjeta, si n ato tetdhjeta, si n nntdhjeta, si n hyrje t mileniumit t ri dhe deri m sot. Drama ndodh m shum, lidhur me karakteret e personazheve dhe rrugs s tyre jetsore. Periudha e gjat kohore q prfshihet n romanet e Ardian Kyykut sht nj korniz e rnd, por q rrin natyrshm mbi personazhet e shumt t romaneve t tij. Kshtu ndodh n romanet Lumenjt e Saharas, Sy, Engjjt e teprt, Si u pushtua mendustani, Shtetrrethimi etj.
Ironia, sarkazma, humori zn nj vend t rndsishm n opusin e ktij romansieri. Jeta e personazheve n koh t ndryshme, prpjekja e tyre pr mbijetes, pr mbisundim te tjetri, pr t prfituar, ose personazhe t tjer q jan msuar dhe ushtruar t jen t prulur, kokshkret, shrbtor dhe robr, e t nnshtruar nga m t fuqishmit dhe m t paskrupullt, krijojn situata t tilla me tension ironie e sarkazme dhe shpeshher situata me humor.
Karakteristik e veant e prozs s Ardian Kyykut, sht teksti i shkruar me nj gjuh shum t pasur artistike dhe elokuenca e t rrfyerit. Autori prdor nj arsenal t tr t shprehjeve t rralla si n dialogt e personazheve, poashtu edhe pr prshkrimin e gjendjeve dhe rrethanave t ndryshme. Proza e tij sht e mbushur me fjal t zgjedhura, shpeshher aq t dendsuara sa t japin nj prshtypje se je duke lexuar her-her proz poetike.
Profesorin i ri poradecar n Universitetet e Rumanis, kritika rumune kaher e quan Markezi i Evrops Lindore (Vasile Andru) ose Nj Markez ballkanik (Titus Vjeu) dhe n Rumani sht Kadare i ri me streh jo n Paris, por... n Bukuresht (Dan Stanca). Sigurisht q kshtu nuk sht thn pr tia br qejfin autorit t ri, por sht pohuar pasi q kritika letrare n Rumani ka shoshitur mir e mir romanet q Ardian Kyyku i shkroi dhe i botoi n gjuhn rumune. Kritikt e rrept letrar Mircea Martin, Bogdan-Alexandru Stanescu, Cornel Ungureanu, Marin Mincu, Dan Stanca, Vasile Andru, e t tjer, veprn e shkrimtarit shqiptar e kan vn n majn e kritiks s tyre, veanrisht pas publikimit t romaneve Viti kur u shpik mjellma, E fshehta e mbl e marrzis dhe Nj fis i lavdishm q jep shpirt.
Derisa ky autor me vepra t suksesshme, n hapsirn jo t vogl letrare rumune, prcillet hap pas hapi nga kritikt e specializuar t Rumanis, n hapsirn letrare shqiptare n Ballkan ka ndodh e kundrta. Prkundr nj numri t mir t veprave t Ardian Kyykut, t botuar n Prishtin dhe Tiran, kritika letrare shqipe, thn ktu n mnyrn m t zbutur - ka heshtur! Prse ka ndodhur dhe po ndodh kjo ndaj nj opusi letrar t njrit ndr prozatorve m t suksesshm t ditve t sotme, sht nj shtje q ktu, dhe ksaj radhe, nuk e kam pr shqyrtim, por q kto i kam theksuar edhe n nj analiz pr romanit SY t ktij autori.

Xhemal AHMETI - U lind m 1969 n fshatin Dobrdol t Maqedonis. Jeton dhe krijon n Zvicr. Deri tash ka botuar nj numr t madh esesh mbi kulturn, artin dhe letrsin dhe njihet si kritik i specializuar i letrsis dhe filozofis Ka botuar librin me ese Kuvendi i gjenive postmoderna dhe shqiptart, m 2001 dhe romanin Paranoja, m 2004.
Xhemal Ahmeti botoi nj roman filozofiko-etik, dhe, pr lexuesin dhe kritikn u b nj befasi e kndshme. Mund t prmend se ky autor i ri shqiptar i lindur n Dobrdol t Gostivarit dhe i shkolluar n Zvicr, gjith lndn pr prozn e vet, e ka marr nga jeta e shqiptarve t Shqipris Londineze. Ky, me sa di, sht rasti i vetm deri tash, q nj krijues, i lindur dhe i rritur jasht kufijve t ksaj Shqiprie, t botoj nj roman t plot me lndn dhe tematikn nga Shqipria e sotme. Kt po e theksoj edhe n kt takim pr dy arsye praktike: s pari si nj nisje t suksesshme dhe s dyti, pse jo, si nj shembull pr shkrimtart e prozs son.
Rrfimi n romanin e ktij prozatori sht shumdimensional. Kurrizi i tij sht dhe mbetet pyetja-dilem : jemi apo nuk jemi t prkryer. far mund t bjm pr t ndodhur kjo!? Martin Gera, personazhi kryesor i ktij romani sht n dilem t madhe. Pothuajse sa dilema hamletiane. T rrosh apo t mos rrosh!? T jesh i prkryer apo i paprkryer ?! Askush n bot nuk arriti t kryej punt q nisi. Askush. Pra as personazhet e Xhemal Ahmetit nuk i kryen punt e tyre. Paranoja vepron te t gjith. Nj smundje kjo q vjen nga jeta e dyfisht apo e shumfisht q bn njeriu i sotm. Pra edhe bota shqiptare e prjeton at. Te shqiptart dhuna ende sht shum e theksuar. Paranoj shqiptare? Veanrisht bhet e ashpr kur prsritet n mnyr rrethore. Ajo, fatkeqsisht, nuk po paksohet por po shtohet, madje n gjith botn. N ann tjetr njeriu sht i prirur ende ti shtroj vetvetes pyetjet q vazhdimisht e kan munduar njerzimin: Autori ngre shtje n romanin e tij PARANOJA: ǒsht e kryera e far sht e pakryera? Po e mundshmja dhe e pamundshmja? Po e arritshmja dhe e paarritshmja?
Proza e ktij autori reflekton mbi kto shtje filozofike dhe ekzistenciale, sht proz e suksesshme me nj materie q ka nj troll dhe ambient autokton. Njkohsisht, ambienti na del shum qart edhe i prbotshm sepse ka nj shtjellim poashtu t prbotshm t lnds, prmes egos s theksuar t personazheve, t cilat ego, ashtu si din t ndrtojn dika, shpeshher din t shkatrrojn pafundsisht.
T shkatrrojn, prfundimisht, n radh t par vetveten.

B3. Individi i penguar

Riat AJAZAJ - U lind m 1969 n fshatin Zhur. Jeton dhe krijon n Gjermani. Deri tash ve disa vllimeve me poezi dhe tregime, ka botuar romanet Arkmorti bosh, m 2003 dhe Ndan, m, 2004.
Te romani i par ky autor bn nj proz paksa tradicionale n kuptimin narrativ. Por krijon nj simbol vizual: iden e protests dhe forcn e saj kundr dhuns. Arkmorti bosh, sht megjithat i rnd sepse dhuna, intoleranca dhe shtypja njerzore dhe kombtare n nj koh t caktuar arrin nj kulm. Mandej qllimi sht qart. Caku gjithashtu.
Ndrsa romani NDAN, i botuar n vitin e kaluar, sht roman i bazuar n nj rrfim mbi fatin e individit t emigruar, por ai nuk sht roman i aksionit. Romani sht nj prshkrim estetik i jets s mrgimtarve n nj vend modern si sht Gjermania. Ata jepen prmes nj bote t fuqishme shpirtrore, me ndrrat e tyre pr t ardhmen, pr jetn. Por ata nuk jan heronj, nuk jan shpatullgjer e kreshnik! Dhe jan t vetdijshm pr kt. Njkohsisht jan t vetdijshm se edhe n kto hapsira ku ata punojn e ndrrojn, vende e hapsira marramendse me zhvillimet e tyre teknike e teknologjike, mbetet mbi t gjitha shpirti njerzor. Prandaj kujdesen q kt ta ruajn. Ta ruajn m shum se do gj tjetr dhe nuk e ln t vdjerrt e t bie pr tok, t nprkmbet. Copzat e kujtimeve, rikujtimeve, rikthimet, gjithmon i shoqrojn ata, pr nj shpres t re, pr nj lumturi, pr nj dit t re, q ata e shohin do mngjes n nj horizont t huaj.
Proza e ktij autori sht e freskt dhe befasuese. Ai m par botoi dy prmbledhje poezish dhe dy vllime t tjera me tregime mjaft t suksesshme, veanrisht libri titulluar Zanfina.
Derisa prozat n Zanfina dhe romani Arkmorti bosh jan t strukturuara n rrfimet e njtrajtshme, te romani NDAN njeriun e mrgats e gjejm t prplasur pa simetri rrfimi. Mirpo, nj galeri e madhe e personazheve gjenden, megjithat ndan shtpis s lindjes, ndan ktu dhe ndan atje, ndan atij - diktatorit, ndan unit t humbur apo liris s pritur, ndan kufirit, ndan ndrrs s pritur, ndan t tjerve apo krkimi i liris. Liris s prhershme.
Po autori ku mbetet? sht krejt indiferent ndaj t tjerve dhe vetvetes?
Jo! Jeta rrjedh. Proza vazhdon. Madje e suksesshme.

Hiqmet MEAJ - U lind m 1944 n Vlor. Jeton dhe krijon n Greqi. Pasi ka botuar disa vllime poetike duke filluar q n vitin 1967 (libri poetik Nisja) si dhe disa vllime t tjera me tregime, n vitin 2002 botoi romanin Kukullat e pyllit, si dhe n vitin 2003, romanin pr fmij ikpaku.
Ky autor nuk sht i ri n mosh, por sht prfaqsues i nj rryme letrare q po afirmohet n letrsin shqipe, rryma letrare e quajtur Mikrobotizm. Madje, Hiqmet Meaj sht ideatori dhe prfaqsuesi m tipik i ksaj rryme.
Kukullat e pyllit jan nj metafor e qlluar pr emrtim dhe trajtes t problemeve t identitetit dhe bots shpirtrore t trazuar nga krkimi i ksaj vlere njerzore. Dilema e madhe sht shtruar ashtu si ka ndodhur vazhdimit n historin njerzore: a po humbet identitet, si t fitohet identiteti! Brengosja ishte dhe sht e madhe. Letrsia e ka pasur dhe e ka si nj tem t madhe trajtese. Kshtu, pra, edhe letrsia shqipe.
Mikrobotizmi, sht nj rrym, mnyr e shkrimit t gjendjeve dhe situata t personazheve nga kndi i veant. Imtsirat e jets, autobiografia e personazheve (po edhe e autorit) jan n planin e par. Njeriu i thuajsuar i postmodernes shqiptare, krijon paranoja t vrteta, si pr shembull te personazhet e romanit Paranoja t Xh. Ahmetit, si e theksuam m lart. Po sikur personazhet e till, si sht personazhi kryesor i Kukullave t pyllit, Admeti, ndjehet i vogl, i pafuqishm ndaj shtrngats s jets moderne e supermoderne. Madje, kjo, edhe ia merr jetn, sepse pafuqia e tij pr t rezistuar me ide, veprime konkrete n nj bot ballkanike n tranzicion, si mund t shprehemi me nj fjal politike t ksaj kohe, sht nj PAFUQI jo vetm e tij. Kjo pafuqi vjen nga vet strukturimi i shoqris, shtresave t saj, pastaj ideve, veprimeve t prgjithshme, t cilat t shpeshtn e herave, krijojn kaosin dhe rrnimin e njeriut
Shkrimtari Hiqmet Meaj, jeton n Athin dhe krijon letrsi n nj rrym t shpikur letrare Mikrorobotizm. Sa mund t qndroj kjo shpikje, nuk varet vetm nga fuqia e pens s ktij krijuesi. Prpjekjet jan interesante. Romani Kukullat e pyllit, por edhe romani pr fmij, jan pritur mjaft mir nga lexuesi dhe kritika. Madje n vitin 2003, shtpit botuese TOENA dhe ONUFRI, me klubin letrar Drita n Athin, ia dhan mimin e par, n nj konkurs letar n vitin 2003.

Bashkim SHEHU - U lind n Tiran m 1955. Jeton dhe krijon n Spanj. Deri tash ka botuar prve disa prmbledhje me tregime edhe romanet: "Vjeshta e ankthit", roman autobiografik, disa botime n shqip si dhe u botua n frngjisht m 1993 n Paris, "Rrugtimi i mbram i Ago Ymerit", edhe n frngjisht m 1995 po n Paris, si dhe n Barcelon m 2001 (botim paralel, n spanjisht dhe n gjuhn katalane); "Gostia", "Rrfim ndan nj varri t zbrazt", roman autobiografik, si dhe spanjisht n Barcelon 1998 dhe "Rrethi".
Librat i Bashkim Shehut, jan nj mendim i ngjeshur, q afron nj bagazh t fuqishm ndjenjash krejt t sinqerta. Ndoshta sht i pari krijues q flet hapur dhe pa asnj frenim, pa kompleksin e fajit, pr shtjet aq t ndjeshme pr shembull politike dhe intimitete familjare. (dy romanet e tij autobiografik Vjeshta e ankthit dhe Rrfimi ndan nj varri t zbrazt).
Bashkim Shehu me nj stil t kthjellt flet bukur. Sakt. Rrjedhshm. Ai arrin mjaft mir q t shpreh prmes situatave dhe rrfimeve artistike, apo edhe autobiografike, ndjeshmrin e personazheve (pr shembull Aga Ymeri, te romani Rrfimi i mbram i Aga Ymerit, apo edhe ant siprore t ndjenjave t vet autorit si te romanet autobiografike. T gjitha kto jan drejtprsdrejti n funksionin e sqarimit psikologjiko-estetik t situatave dhe karaktereve t personazheve. Pr mendimin tim kjo sht shtje e dors s par, sepse vetm ather, shkrimtari merr guximin dhe kaprcen mbi vetveten me kahje pozitive, si ka br pr shembull te Vjeshta e ankthit.

B4. Hapsirat e reja - ose letrsia si argument

Pr kt nnkapitull kam marr n spikam dy romansier. Njri i lindur n Peshkopi dhe tjetri n Burim. Natyrisht q t dyt jetojn dhe veprojn jasht Atdheut. Konsideroj se q t dyt me forcn e tyre si krijues proze do t jen nj zbulim pr lexuesin dhe kritikn, nse kjo e fundit do t jet m e kujdesshme dhe m profesionale.

Gzim I. ALPIONI U lind n Peshkopi m 1962. Jeton dhe krijon n Angli. Ai sht personalitet i lart universitar n Universitetin e Birmingamit. Ka botuar nj mori shkrimesh gazetareske dhe analiza t ndryshme mbi politikn dhe kulturn. Ka shkruar dhe botuar anglisht n Londr dramn Voucher dhe romanin Kompleksi i t huajit ese dhe proz pr Egjiptin. Pr opinion e Kosovs u b i njohur kur shkoi n fund t tetorit 2003 n Universitetin e Prishtins dhe mbajti nj tuf ligjratash n emr t Universitet t Birmingamit. Kaq. Opioni, lexuesi, dhe kritika jon nuk dim m shum pr t. Ndrsa, ky publicist dhe krijues sht mjaft i njohur n rrethe kulturore dhe letrare t elits londineze. Aq m mir! Romani i tij Kompleksi i t huajit, sht nj roman artefakt, nj roman argument, q meriton t shqyrtohet nga kritika dhe natyrisht t lexohet nga lexuesit.
Muhamed Aliu sht nj shembull i jashtzakonshm i vitalitetit t personaliteteve shqiptare si dhe i vizionit t tyre jasht Shqipris- thot shkrimtari Gzim Alpioni. Dhe ky Muhamed Aliu i Madh, themeluesi i Egjiptit t ri, sht personazhi shqiptar i romanit t ktij autori. Para prmendores gjigante t bashkvendasit t tij Muhamed Aliut, n sheshin kryesor t Kairos n Egjipt, zhvillon intervistn e tij t gjat, pr t kaluarn, t tashmen dhe t ardhmen. Veanrisht, Muhamed Aliu, n rolin dshmitarit t shumfisht, dshmon pr dy gjra kryesore: arsyen pse e krijoi Egjiptin e kohrave moderne, pra Egjiptin Modern, dhe pse e liroi at nga Perandori Osmane dhe arsyeja tjetr dshmimin pr identitetin n formn vertikale.
Njerz si Muhamed Aliu i kalojn prmasat kombtare. Ata jan qytetar t njerzimit, konstatohet me t drejt. Shqiptart kan figura t tilla t fuqishme, q sht nj privilegje e krijuesve, n radh t par shqiptar dhe t gjuhs s tyre t jashtzakonshme shqipes, q mund t krijojn personazhe historiko-letrare, letrsia si argument ku e ka edhe vetkritikn brenda si nj argument dhe identitetin prkats.
(Shih nj paralele t leht n zgjedhjen e personazhit q G. Alpioni e ka marr n Kajro, B.Shehut n Madrid e Barcelon, personazhin e Aga Ymerit, i cili ishte rob i zn nga ushtrit spanjolle dhe R. Ajazajt n Gjermani, n nj proz t tij, personazhin e Jusuf Grvalls, t vrar nga shrbimet e fshehta serbe n Untergrupenbah. Pra shkrimtrart marrin emra konkret historik pr personazhe dhe i trajtojn me sukses n veprat e tyre letrare).
Tema t tilla t mdha, me hapsira t reja dhe me argumente n prmbajtjen dhe kompozicionin letrar t veprs artistike, jan nj fillim i mbar pr strukturimin modern t romanit shqiptar.

Muharrem BLAKAJ U lind m 6 janar 1959 Vrell, komuna e Burimit. Jeton dhe krijon n Zvicr. Sa ishte n Kosov mblodhi tregimet e tij n nj dorshkrim me titull Monolog i nj komiti, si dhe dy novela, Balta me gjak dhe Besa me qllim botimi. Mirpo, gjat bastisjeve t policis n shtpin e tij, t gjitha dorshkrimet i merren dhe nuk i kthehen kurr m. N shtypin shqiptar t diaspors n Zvicr, ka publikuar tregime, ndrsa n vitin 2004, botoi romanin Misioni sekret, dhe ka t prgatitur pr botim romani e dyt Thesaret e humbura.
Ky autor i zbuluar s voni, duket se sht i pjekur me valt e jets dhe i ushtruar mjaft mir n prdorimin e gjuhs dhe kompozicionit. Dy elemente themelore pr t ndrtuar romanin e qndrueshm. Ai lndn e merr nga veprimtaria e shrbimeve sekrete serbo-jugosllave, dhe shrbimeve t tjera. Por n romanin e tij t par grshetohen edhe element t tjer, si rezistenca ndaj krimit, ndaj pushtimit. Sepse dihet, shrbimet sekrete kundr nj populli thurin robrin pr t. Kshtu, Muharrem Blakaj, ka sjell me prozn e tij elemente artefakti n letrsin e re shqipe. Veprimet e shrbimit sekret serb n Kosov dhe jasht saj (nj pjes e veprimeve t romanit ndodhin edhe n Cyrih), n nj ndrtim t lakmueshm letraro-artistik, me nj rrfim t thjesht, por shum t gjall, ky autor na jep dimensione trondits. Karakteret e personazheve, me pasione t veanta kriminale, burojn nga egot e smura pr krime, pasuri t paligjshme, tortura; veprime e krime t organizuara kundr popullit shqiptar, krime t cilat tashm nj pjes e madhe dihen botrisht, por, q, romancierve tan nuk ua mbushin syrin ende pr vepra letrare.
Zhanrin i prozs q kultivon Muharrem Blakaj, letrsia jon ende e ka t holl. E, n t vrtet ky zhanr, n letrsit evropiane, sht m i popullarizuari, pa le m n letrsin amerikane. Madje atje, edhe bestsellert m t njohur, si sht aktualisht Kodi i Da Vinit i Dan Brown-it, ka element t theksuar t prshkruara me n prmbajtje dhe kompozicion t ktij zhanri, zhanr q pr baz ka veprimtarit e shrbimeve sekrete, qoft pr t sulmuar e shkatrruar, qoft pr t mbrojtur dhe ndrtuar.
Pothuajse n kt zhanr shtrohet edhe romani i dyt i ktij autori Thesaret e humbura, i cili bn fjal pr koh e sundimit t Mbretris Serbo-Kroato-Sllovene n Kosov dhe veprimtarin e shrbimeve sekrete serbe pr t gjetur dhe grabitur pasurit e lashta t popullit shqiptar monumentet arkeologjike. Pushtuesve gjithmon iu mungon identiteti n tokat e pushtuara. Ata bjn mos q t vjedhin, grabisin, apo edhe fabrikojn t vrtetn e tyre mbi tokn dhe pasurit q i pushtojn.... E si t shtrohet artistikisht kjo lnd n letrsi dhe t bhet atraktive dhe e dobishme pr lexuesit!?
Un jam i bindur se Muharrem Blakaj ka gjetur mnyrn, formn dhe ... guximin krijues.
N fund, ju falnderoj pr kujdesin dhe durimin tuaj.

Dybendorf (Cyrih), m 17 qershor 2005

----------------------------------------------------
Kumtesa e mesiperme eshte mbajtur me 19 qershor 2005, ne nje Takim te krijuesve ne diaspore, qe e organizoi Ministria e Kultures se Kosoves