REXHEP QOSJA
PANTEONI I RRALLUAR


MOSMARRVESHJET ME BASHKKOHSIT

Ajme per ju, farisej, q i deshironi
vendet e para ne sinagoga
dhe prshndetjet n sheshe!

Ajme pr ju, se jeni si varret,
q nuk njihen, sepse prmbi to
ecet dhe nuk dihet!

Ungjilli pas Luks 11/43-44


Marrdhnjet e shkrimtarit dhe t shoqris mund t shikohen prej aspektesh t ndryshme dhe, varsisht prej aspektit prej t cilit shikohen, mund t nxirren prfundime t ndryshme. N kt mes sht fjala vetm pr nj aspekt t ktyre marrdhnjeve: pr aspektin e qndrimit t nj pjese t bashkkohsve ndaj shkrimtarit dhe t prgjegjs q shkrimtari do t duhej ti jepte ktij qndrimi. sht konstatuar, dhe dshmuar me statistika, se numri i shkrimtarve n kohn ton, n krahasim me numrin e banorve, sht shumfish m i madh se numri i shkrimtarve n shekujt e shkuar, n krahasim me numrin e banorve n ata shekuj. Mund t pohohet se numri i shkrimtarve t afirmuar apo t paafirmuar, t talentuar apo m pak t talentuar, q heret ose von, heqin dor prej krijimtaris, i kushtohen ndonj pune m t levrdishme se sht puna letrare apo i nnshtrohen thjesht kotsis dhe apatis, sht gjithnj e m i madh. Ska dyshim se ky sht nj fenomen q nuk e kan njohur shekujt e shkuar, me prjashtim t shekullit t nntmbdhjet apo, thn m drejt, nuk e kan njohur as prafrsisht n kt mas, n t ciln e njeh shekulli yn. Do t mund t provohej se dukuria n fjal sht shfaqur n nj form m t ashpr pikrisht n fillimet e shekullit t shkuar dhe, sipas t gjitha gjasave, sht pasoj e forcimit t marrdhnjeve kapitaliste n shoqri. Prse pikrisht n kt shekull shkrimtari zron t humb shpesh iluzionet e veta mbi krijimtarin? Sigurisht pr shkak se nis t humb edhe iluzionet n sistemin shoqror, t thuajet prej shoqris dhe institucioneve politikoshoqrore duke ngarkuar mbi vet mosdurimin e tyre m t madh. N veprn e tij t njohur Teorit e teprics s vlers, Karl Marksi e ka konstatuar dukurin n fjal kur ka thn se Prodhimtaria kapitaliste, pr shembll, sht armik i disa degve t prodhimtaris shpirtrore, sikundr jan arti dhe poezia". N nj form posarisht t ashpr n shekullin e nntmbdbjet fillon konflikti, q vjen gjithnj e m tepr duke u thelluar, ndrmjet krijuesve, n njrn dhe prfaqsuesve t atyre institucioneve politiko-shoqrore, n ann tjetr. Procesi i filluar n at koh, thuaja se, vazhdon edhe sot e gjith ditn.

Sigurisht jan disa motive t rndsishme dhe t pakalueshme prse shkrimtart tjetrsohen prej krijimtaris dhe motivet e ktyre, ti quajm ashtu, vetvrasjeve shpir trore t shkrimtarve mund t jen pakashum t ndryshme n vendet e ndryshme dhe n shoqrit me sisteme t ndryshme. N shtetet kapitaliste, fjala vjen, sht e kuptueshme q shkrimtari t thuajet prej misionit t vet pr disa arsye, q nuk mund t jen t njjta me arsyet pr t cilat thuajet prej krijimtaris shkrimtari n vendet socialiste. N rastin e par ai shkruan ka t dshiroj dhe si t dshiroj, por sja merr kush seriozisht fjaln; n rastin e dyt, m s shpeshti, ai shkruan ashtu si krkojn prej tij t shkruaj dhe mund ti kushtoj shtrenjt n qoft se shkruan ndryshe. Sidoqoft, mund t supozohet se t gjith shkrimtart e t gjitha vendeve ndonjher i kan disa motive te prbashkta pse nj dit prej ditsh ja kthejn shpinn idealit t vet, n realizimin e t cilit dikur ishin nisur me aq turr, entuziazm dhe vetmohim dhe kto motive mund t jen t brendshme-psikologjike dhe t jashtme-shoqrore.

Po t bazohemi n prvojn, qoft edhe modeste t letrsis son t sotme, do t mund t thuhej se disa shkrimtar heqin dor prej krijimtaris s mtejme ather kur e kuptojn se ju mungon prirja e duhur krijuese dhe kur binden se gjith ajo q kan shkruar gjer n at moment nuk ka ndonj vler dhe domethnje t posame pr njerzit e tjer. Sipas t gjitha gjasave, n radht e ktyre shkrimtarve, m s shumti mund t gjenden t till, q kan filluar t shkruajn heret, n moshn rinore, kur nuk kan pasur kulturn e nevojshme letrare, kur nuk i kan njohur jo vetm letrsit e huaja, por as letrsin e tyre kombtare, kur nuk e kan marr me gjith seriozitetin e duhur vet krijimtarin letrare dhe kur kan pasur nj prvoj akoma modeste jetsore dhe krijuese. Disa prej ktyre shkrimtarve, zakonisht, ja kthejn shpinn pends pasi ti lexojn veprat e ndonj krijuesi t madh apo t shquar dhe, mbasi ti krahasojn mundsit e veta me mundsit e tij, dshprohen dhe heqin dor prej torturave t mtejme krijuese. Dihet se jo nj shkrimtar i talentuar i shekullit t kaluar e ka braktisur njher e prgjithmon krijimtarin letrare mbasi i ka njohur veprat e Tolstojt dhe, pastaj, gjith jetn e mtejme e ka kaluar duke i prkthyer veprat e tij n gjuhn e vet kombtare, qoft edhe kur nuk ka qn plotsisht e sigurt se do ti botohen pr t gjall. Dshprimet q ua shkaktojn shkrimtart e mdhenj sivllezrit e tyre t vegjl, zokonisht, nuk i tregojn dhe i ruajn si nj fshehtsi n jetn e tyre. Shkrimtart e mdhenj mund t dshprojn edhe ndonj shkrimtar me talent mesatar apo, madje, edhe t shquar, por arsyet e gjith t paprirurve q i reshten krijimtaris s mtejme pr shkak se arrijn ti mojn drejt mundsit e veta nj dit jan gjithsesi t ndrshme. Gjithmon sht m mir q njeriu ta bj shklqyeshm nj pun m pak t rndsishme pr shoqrin se sa ta bj keq ndonj pun shum t rndsishme. sht fatkqsi edhe pr letrsin, edhe pr vet ata q e derdhin mundin kot, pse skribentt e ndryshm nuk dyshojn kurr n mundsit e veta dhe pse nuk pranojn ti shkoqen letrsis edhe kur shkrimet e tyre skan as vlern m elementare artistike. Tjetrsimi i shkrimtarve t paprirje prej krijimtaris nuk mund t mohet si ndonj humbje e posame pr letrsin e tyre kombtare, prandaj kta dezerter, n qoft se nuk nund ti mojm si letrar, kemi plotsisht arsye ti mojm si njerz realist ndaj vetvetes.

Disa shkrimtar t tjer, ndrkaq, heqin dor prej krijimtaris s mtejme letrare n nj moment t caktuar t jets s tyre pr shkak se nuk mund ti pajtojn si duhet aktivitetin letrar dhe aktivitetin shoqror. N mesin e ktyre shkrimtarve, q pr kt arsye e kan harruar letrsin, sigurisht m s shumti ka t till q nn maskn e ambicjes letrare dhe t afirmimit me ann e pends kan fshehur oreksin e kariers politike. Duke mos mundur ti realizojn plotsisht ambicjet e veta prmes fjals letrare, por duke e shfrytzuar kapitalin artistik si nj trambolin t sigurt pr krcime karieriste, ata dikur provojn ti realizojn prmes tribunash politike dhe shoqrore. Posa dalin n tribunn politike dhe e shijojn knaqsin e shikimit t dgjuesve, q n personalitetin e tyre eventualisht mund t respektojn edhe shkrimtarin, ata fillojn t besojn se fjala e foltores jehon m tepr se sa fjala artistike. Disa prej ktyre shkrimtarve, gjithashtu, ushqehen prej iluzionit fisnik, por naiv, se me aktivitetin e tyre politik dhe shoqror mund t jen m t dobishm pr shoqrin se me aktivitetin letrar, prandaj nuk sht ud pse vijn n situata q ta prmojn rolin e letrsis n humanizimin e marrdhnjeve ndrmjet njerzve duke e injoruar funksionin e saj moral ashtu, fundi i fundit, sikundr e injorojn edhe estetizantt, q letrsin e konsiderojn vetm si nj lodr fmijsh, n t ciln e sublimojn narcisoizmin e tyre. Shkrimtart m t vetdijshm dhe m t ngritur nga radht e ktyre dezerterve, megjithat, e kuptojn nj dit se pr krijimin e kariers politike, prpos shkathtsive thjesht intelektuale, krkohen edhe disa shkathtsi t tjera, q smund t prfshihen me normat morale, prandaj, pak me vones, binden se iluzionet e tyre politike mund t quhen t dshtuara. T pushtuar prej kotsis, q sjell humbja e iluzionit, ata do t donin ti kthehen rishtazi krijimtaris (disa, por fare rrall, me t vrtet edhe i kthehen me pasione t reja, prvoj t re dhe sukses t plot) por vetm mund t binden se jan vonuar disa vite apo decenie: n ndrkoh e kan humbur shprehin e puns, aftsin e persiatjeve t thelluara dhe gatishmrin q t durojn vetmin, q sht nj kusht i domosdoshm i krijimtaris s suksesshme. Pohimin e Seneks se Kush sht gjithkund nuk sht kurrkund" e dshmon ashtu edhe fakti i ktyre shkrimtarve. Ska dyshim se ambicjet politike dhe, n prgjithsi, karierizmi ja kan rrmbyer do letrsie kombtare disa prej krijuesve t saj t talentuar, q kan premtuar shum apo edhe kan br dika, por q nuk e kan br at q do t mund ta bnin sikur mos ti kishin marr n qaf ambicjet e tyre. Kta dezerter t letrsis nuk duhet ti ankojm shum n qoft se nuk kan pasur kurr ndonj prkushtim t veant ndaj krijimtaris, por duhet ti mshirojm n qoft se nj dit binden me keqardhje se nuk kan br gjsend n fushn s cils ja kan kushtuar vitet m t frytshme t jets, por do t mund t bnin n fushn prej s cils jan trhequr.

Nj lloj tjetr shkrimtarsh heret apo von heqin dor prej krijimtaris letrare pr shkak se nuk jan t gatshm tua nnshtrojn mundimeve t pandrprera shpirtrore dhe intelektuale qejfet e ndryshme fizike t trupit t njeriut. Disa prej ktyre shkrimtarve mund t dgjohen duke pohuar se si nuk e don barra qiran q t lodhet e t drmohet trupi, mundsit dhe rrnesa e t cilit jan t kufizuara nga natyra, pr shkak t disa knaqsive shum metafizike, q mund t sjell krijimtaria. Dhe, ata nuk ngurrojn ti numrojn shkrimtart e ndryshm t shekujve t shkuar, t cilt jan lodhur dhe shpenzuar aq shum gjat puns intensive krijuese, saq nuk jan rehabilituar m kurr plotsisht apo edhe ti prmendin shkrimtart, si Molierin, Balzakun, Dostojevskin, arls Dikensin, e t tjer, q jan djegur plotsisht n punn krijuese. Duke u kujdesur ta ruajn aq shum trupin dhe tja bjn t gjitha qejfet fizike, kta shkrimtar nuk mbrrijn t lexojn, t ngriten n pikpamje t kulturs dhe t njohurive, t zgjerojn pr- vojn krijuese, prandaj edhe nuk sht ud pse tjetrsimi i tyre gradual prej letrsis sjell edhe sterilizimin e tyre t parakohshm. Ata, rndom, shuhen n moshn m t mir pr nj krijimtari t suksesshme: ndrmjet tridhjet dhe dyzet vjetve, apo, n qoft se nuk shuhen, plotsisht, botojn nga nj tregim apo vjersh n vit. Letrsia jon e sotme ka disa shemblla t ktilla tragjike. N radht e ktyre hedonistve mund t ket shkrimtar vrtet t talentuar, prandaj edhe heshtja e tyre sht nj humbje pr do letrsi kombtare. Prej historianve t letrsis ata m s shpeshti pagzohen si talent t parealizuar.

N qoft se shkaqet psikologjike e tjetrsojn gjithmon nj numr t konsideruar shkrimtarsh prej letrsis, shkaqet shorrore e tjetrsojn ndoshta, nj numr m t vogl, ndonse kto jan shkaqe m konstante. Nj prej ktyre shkaqeve sht mungesa e lexuesve. Ka shkrimtar q nuk lodhen shum pse sot nuk kan mjaft apo pse kan fare pakz lexues, por ka edhe shkrimtar q kur msojn se veprat e tyre nuk zgjojn kurreshtjen dhe respektin e lexuesve, dshprohen dhe mengadal trhiqen prej letrsis. Dhe, derisa t part jetojn n iluzionin naiv se lexuesit e ardhmris do t jen lexuesit e vrtet t veprave t tyre, t dytt, shpesh dshprohen pa ndonj arsye gjithmon t vrtet. Si mungesa e pjesrishme, ashtu as numri i madh i lexuesve nuk e dshmojn mungesn e vlers apo vlern e njmendt t veprs s nj shkrimtari. Shundliteratura sot ka mjaft lexues, por askush asaj nuk do tja pohoj vlern artistike; poett avangardist, n ann tjetr, kan m pak lexues, por askush q flet seriozisht pr letrsin sdo tua mohoj vlern artistike shkrimeve t tyre. Duhet vn n dukje, megjithat, se shkrimtart q pr t gjall nuk i kan lexuesit e vet, nuk kan shum gjasa se do t ken lexues as m von, prpos nse gjinia njerzore e ndryshon rrnjsisht natyrn e vet. N qoft se nuk kemi arsye ti besojm ksaj mundsie hipotetike, ather kemi edhe arsye t besojm ngulmrisht se t ashtuquajturit gjeni", q e injorojn lexuesin e kohs s vet, do t jen t injoruar edhe prej lexuesve t ardhmris. Nuk ka shkrimtar t madh q pr t gjall nuk ka pasur lexues, ashtu si nuk ka shkrimtar, i cili krijimtarin se ka konsideruar si nj hobi, sa pr t kaluar kohn dhe thyer monotonin jetsore, q ka mbetur indiferent ndaj interesimit dhe respektit t lexuesve. Jo rastsisht, prandaj, shkrimtart e ngritur teorikisht dhe dhe t formuar moralisht pezmatohen tepr kur msojn se ju mungojn lexuesit, po aq sa mbesin indiferent ata q shkruajn pr nj rreth t ngusht miqsh dhe shoksh.

N tjetrsimin e nj numri t shkrimtarve prej letrsis e, sidomos, t atyre shkrimtarve q e dshirojn shum reklamn dhe publicitetin ndikon negativisht edhe interesimi pakashum i paksuar n prgjithsi pr letrsin n kohn ton. Letrsia dhe artet n trsi nuk jan m veprimtaria kryesore shpirtrore e njeriut. sht e vrtet se n kohn ton letrsia nuk sht m e muar prej shoqris dhe lexuesve sikundr ishte n shekujt e shkuar, kurse shkrimtari nuk mund t luaj m t gjitha rolet q ka luajtur n shekujt e kaluar. Ather veprat letrare ishin ushqimi kryesor shpirtror i lexuesve. Mbishkrimi Ushqim shpirtror, q sht vn n portn e Biblioteks s Berlinit, besoj, nuk sht shkruar n shekullin ton. Njerzit e ksaj kohe jo vetm se nuk kan koh, por as ndjejn nevoj, t lexojn sa prpara veprat letrare. Kureshtjen e tyre sot e kan prvetsuar mendimi shkencor, n njrn, kurse mjetet e masmedias, n ann tjetr. Sidomos filmi dhe televizioni e kan paksuar shum interesimin e lexuesve pr letrsin e, posarisht, t atyre lexuesve, q veprn letrare, kryesisht, e marrin n dor sa pr tu argtuar. Sot nuk mund t gjenden shkrimtar q do t gzonin popullarizimin, famn dhe dashurin q gzonin Petrarka, Volteri, Molieri, Gteja, Tolstoj, Valter Skoti, Lamartini, Manconi, e t tjer, t cilt me miliona njerz kan mbajtur dhe mbajn nn pushtetin e fjals s tyre artistike. Sa m thell n koh mund t vrehet se respekti dhe dashuria e lexuesve ndaj shkrimtarve ishin gjithnj e m t sinqerta, m t prkushtuara, m t mdha dhe, sigurisht, m t arsyeshme: shkrimtari ather ishte bard, mendimtar, moralist, artist. Ska dyshim se respekti i madh, me t cilin lexuesit e shtresave t ndryshme e shprblenin mundin e shkrimtarit ndikonte stimulativisht n t, ja shtonte vullnetin, ja ushqente ndjenjat dhe mendimet, me nj fjal e frymzonte pr krijimtari t mtejme. Megjithse jo plotsisht, jo n t gjitha vendet dhe n t gjitha rastet, kto motive inspirative i mungojn pjess m t madhe t shkrimtarve t kohs son e, posarisht, shkrimtarve t letrsive t vogla. N letrsit e mdha, sikundr jan ato t Shteteve t Bashkuara t Ameriks. t Bashkimit Sovjetik, t Francs, t Anglis akoma mund t ket autoritete letrare pr arsye se masa e tyre, shum m e ngritur se masa e vendeve t prapambetura dhe vendeve n zhvillim, di ti moj vlerat m drejt dhe me kritere m t drejta. Nuk mund t thuhet se Viljem Fokneri, Ernest Heminguei, Mihail Shollohovi, Alber Kamy, Pabllo Neruda, nuk ishin apo nuk jan autoritete t mdha letrare t kohs son. Fama e Zhan-Pol Sartrit sht posarisht e madhe n t gjitha kontinentet e, veanrisht, n Franc, pavarsisht prej konflikteve t tij t pandrprera me institucionet politiko-shoqrore t shoqris bashkkohore, prfaqsuesit e t cilave do t donin ti kynin gojn, por nuk guxojn pr shkak t imunitetit q gzon tek shtresat e gjera t lexuesve. A do t thot kjo se shkrimtart e letrsive t vogla, t cilt jetojn dhe krijojn n nj pozit m pak t volitshme se shkrimtart e letrsive t mdha duhet t dshprohen, t tjetrsohen prej krijimtaris dhe ta vrasin n kotsi prirjen, me t ciln i ka dhuruar nna natyr. Pa dyshim jo. Dhe mund t pohohet kshtu pr shkakun e thjesht pse ata duhet ti ngushlloj mendimi se pjesa m e madhe e shkrimtarve, e shkrimtarve t letrsive t mdha dhe shkrimtarve t letrsive t vogla, qoft n shekujt e shkuar, qoft n shekullin ton, qoft nga radht e t mdhenjve, qoft nga radht e krijuesve edhe me prirje m modeste, nuk jan prkundur n dafinet e respektit, fams dhe t dashuris. Veprat e tyre nuk ishin elsi me t cilin ileshin dyert e lumturis. sht shum m i madh se i shkrimtarve t adhuruar numri i shkrimtarve q kan vegjetuar n vend se t ken jetuar, q jan prbuzur n vend se t jen muar, q jan ndjekur dhe persekutuar n vend se t jen prkrahur. Biografit e pjess m t madhe t shkrimtarve jan biografi t njerzve, q e kan pir deri n fund kupn e helmit pr t gjall. Pjesa m e madhe e tyre jan Ahasfer, q ishin t mallkuar jo prej zotit, po prej djajve t ulur n postet drejtuese. Kshtu, pr shembll, poeti m i madh italian i t gjitha kohrave, Dante Aligieri, sht detyruar ti kaloj shum vite si mrgimtar n Franc dhe ka vuajtur se do t vdes pa e par edhe nj her Firencn e tij t dashur; poeti i madh francez, Viktor Hygo, ka jetuar afro njzet vite i mrguar n nj ishull t Lamanshit dhe ju ka lejuar t kthehet n atdhe vetm ather kur e kishte njrn kmb n varr; Dostojevski, ernishevski dhe nj numr i tr shkrimtarsh rus t shekullit t kaluar jan kalbur me vite npr kazamatet e pushtetit carist; prozatori i shquar francez, Emil Zola, n vend t kujdesit shtetror pr jetn e tij sht gjetur i helmuar me gjith t shoqen prej rojtarve t pushtetit; prozatori dhe dramaturgu i shquar rus, Anton Pavllovi ehov, sht sjell i vdekur prej vendshrimit deri n Rusi n nj vagon mes peshqve, kurse Fransoa Vijoni sht prfaqsuesi m tipik i armats s shkrimtarve q kurr se kan ngir barkun si duhet. N qoft se e kan psuar kshtu disa prej shkrimtarve t shquar, ather si do ta ken psuar shkrimtart m t vegjl! N qoft se e kan psuar kshtu shkrimtart e letrsive t mdha, ku edhe din ta mojn fjaln e shkruar dhe shkrimtarin, ather si do t ken mundur ta psojn shkrimtart e letrsive t vogla! Natyrisht, shum m keq.

I varfri, zakonisht, nuk di ta moj pasurin q mund ta ket nj dit. Kush ka dshiron t ket akoma m shum e kush nuk ka sa i duhet, ather m leht heq dor edhe prej asaj q e ka. Kjo sht nj logjik e uditshme n jetn njerzore. T shumtn e herave kt logjik ka edhe qndrimi i disa bashkkohsve ndaj shkrimtarve t gjall. Megjithse n letrsit e popujve t vegjl jo rrall nuk din ti mojn sa duhet as shkrimtart e mdhenj t vdekur, prap ata i mojn m tepr se mund ti mojn shkrimtart e mdhenj t gjall. N mjediset mikroborgjeze, sikundr sht yni, ku njerzit vuajn prej paragjykimeve dhe kufizimeve t ndryshme t trashguara dhe t fituara, nuk mund ta mojn dhe duan sa duhet fqiun, q dallohet prej tyre me prirjen e vet. N kto mjedise mund ta duan ilakan dhe ta mojn vetm t huajin q nuk e kan par, q nuk e kan njohur, por q e din se e respektojn n mjediset e huaja. Largsia sht faktori q ndikon n krijimin e autoritetit. Njeriut t kufizuar, prandaj, monumentet i duken m t rndsishme se ata t cilve u jan kushtuar. Bashkkohsit e till q, zakonisht. krijojn opinionin n nj koh dhe n nj mjedis edhe punn e shkrimtarit e shikojn baras puns tregtare apo ndonj pune tjetr t rndomt. Jo nj shkrimtar i shquar ka ndjer nevoj t formuloj ksi mendimi, me t cilin u sht hakmarr disa bashkkohsve: ka shum idiot n kt bot q m tepr mojn pasurin, lustrn e jashtme, origjinn, pozitn se sa vlerat shpirtrore, intelektuale, prirjet, aftsit. Ka shkrimtar q nj problem t till e ka trajtuar edhe artistikisht. ehovi ka nj tregim interesant, me titullin Pilivricka, n t cilin flitet se si nj mjek-shkenctar nuk e respektojn njerzit e rrethit t tij pr shkak se e shohin prdit, por e kuptojn rndsin e tij vetm mbasi t vdes papritur, n t vrtet mbasi tja ken helmuar jetn me arogancn dhe imoralitetin e tyre.

sht edhe nj arsye tjetr, shum e rndsishme, prse n letrsin e popujve t vegjl dhe n mjediset mikroborgjeze nj pjes e bashkkohsve nuk i respektojn shkrimtart dhe, jo vetm se nuk i respektojn, por, n ca raste, as nuk i durojn. Sikundr sht e njohur, shkrimtart e talentuar gjithmon frymzohen prej jets dhe botn e imagjinats s vet shpesh e krijojn duke u nisur prej shtjeve t rndsishme jetsore t kohs s tyre. Armatat e personazheve t veprave t tyre n t vrtet jan sinteza t veseve dhe t virtyteve t njerzve t kohs; jan t pakta ato personazhe letrare q nuk i kan prototipet n rrethin jetsor t krijuesit t tyre. Duke i lexuar prozat e ktyre shkrimtarve, disa prej bashkkohsve e gjejn veten n to dhe, kur e gjejn edhe ashtu far nuk do t donin ta shihnin, hidhrohen, pezmatohen, iritohen, trbohen, ju krcnohen shkrimtarve ose n heshtje ose me z t lart dhe ngrisin fushata ose t fshehta ose t hapta kundr tyre. Gystav Floberi me romanin e tij Zonja Bovary sht vetm nj prej shembllave si m t njohura se si disa prej bashkkohsve mund ta shohin fytyrn e vrtet n vend se facetn publike t vetvetes n veprn e nj shkrimtari.

N syt e disa bashkkohsve, ndrkaq, shkrimtari ndonjher sht fajtor thjesht pse sht i talentuar, pse sht m i ngritur, m i kulturuar, m i ditur dhe, ndofta, m i lumtur n thellsit e shpirtit t vet se sa ata. Eprsia e tij e madhe intelektuale dhe morale, n njrn, kurse dashuria q gzon tek lexuesi i ndershm dhe i panjohur, n ann tjetr, ju pengon individve, q vuajn pse ju mungon autoriteti shoqror dhe respekti i sinqert i njerzve. Duke e ndjer veten t imt, mushkonj, pran emrit dhe vlers s nj krijuesi t talentuar, individt e ktill megaJoman, e n t vrtet intelektualisht t shkret, i prozhmojn shkrimtart, ju vejn gracka, flasin keq pr ta n rrethet, ku pandehin se ju shkon fjala dhe, nuk ngurojn ta mohojn rndsin e veprs s tyre. Jo rrall, n luftn e tyre t errt, t paskrupull kundr shkrimtarve t prirur ata krijojn aleanca me kalemxhinjt e ndryshm, q smund t pajtohen me dshtimet vetiake. Ata mund t dgjohen, shpesh, duke shtruar pyetjen profane t fukarenjve shpirtror t ksaj bote: far rndsie ka puna e x shkrimtarit? Ku ishte deri dje? Dikush do t interesohej: prse veprojn ashtu kta shtatanik t shoqris? Ndoshta disa njerz bjn keq vetm e vetm pse duke e mohuar nj njeri q dallon intelektualisht dhe moralisht prej tyre ose shpresojn ta ngrisin vetveten ose i sublimojn t zezat personale, kurse disa t tjer bjn keq pse ndjejn knaqsi t bjn keq. N eseun e tij t njohur Mbi mnin, filosofi anglez, Frensis Bekoni, me t drejt shkruan: Njeriu q ska virtyte gjithmon ju lakmon virtyteve t t tjerve. Sepse, mendja njerzore ushqehet ose me t mirn e vet, ose me t keqen e huaj; dhe ai q sshpreson se do t ngritet deri tek virtyti i tjetrit, do t prpiqet t barasohet me t duke ja nnmuar vlern". Fatlumisht, nj barasim i till sht i pamundur, por, mjerisht, fushatat e tilla krijojn keqkuptime pr shkrimtart dhe letrsin n shpirtin e atyre q akoma sjan emancipuar akoma shpirtrisht. Dhe shkrimtart nuk mund t jen indiferent ndaj atyre fushatave; sidomos nuk mund t jen indiferent shkrimtart fillestar dhe sivllezrit e tyre me prirje modeste, q e dshirojn aq shum publicitetin. Shkrimtart q nuk e kan t sigurt ardhmrin e veprs gjithmon bjn mos q tja sigurojn bile t tanishmen. Porsi kngtart e estrads, artistt e filmit dhe t teatrit q e dshirojn aq shum reklamn, ata ja ekspo zojn veten opinionit n t gjitha profilet, duke mos ju reshtur as skandaleve dhe zbulimit t fshehtsive t ndryshme t jets intime. Prse? Arsyet mund t jen t ndryshme n rastet e ndryshme, por nj psikolog do t mund t thonte se etja pr reklam dhe publicitet n kso rastesh sht e kushtzuar prej kompleksit t dyshimit n veprn e vet. N prpjekje e sipr q ti qndrojn ndesh qoft indiferencs, qoft injorimit t bashkkohsve, prej t cilve edhe varet autoriteri shoqror i shkrimtarit, disa prej ushtarve t pends bashkohen n grupe dhe, ndonjher. nn maskn e idealeve t prbashkta fshehin taktikn e reklams. T bashkuar ata n nj mnyr m t leht dhe m efikase e shtyjn prpara njri tjetrin n syt e opinionit dhe e luftojn heshtjen mortore n t ciln jan t zhytur emrat e tyre. I vetmi faktor q ata nuk e marrin parasysh n kto raste sht: autoriteti i krijuar kshtu sht vetm i rrejshm; ata harrojn se puna krijuese n fund t fundit sht pun individuale, kurse para gjyqit t historis do shkrimtar del i vetm, me prirjen, veprn, rolin kulturor, moralin e vet.

sht e sigurt se famn, po jo reklamn, e dshirojn edhe shkrimtart e mdhenj, por ata jan n radh t par t interesuar pr at famn q vjen von, post mortem, q vjen von dhe svdes kurr. Pr pikpamjet e atyre q jetojn sipas devizs s njohur t hedonistve m mir gomar i gjall se f ilosof i vdekur" ky sht nj iluzion i kot dhe, madje, qesharak, por sht iluzion i lart dhe shum i muar pr t gjith t tjert q mendojn si romansieri dhe eseisti i shquar polak, Jan Parandovski, i cili n veprn Alkimia e fjals, ka vn n dukje sa vijon: Fjala ka fuqi dhe pushtet t madh. E qitur n letr ajo ka pushtet t pakrahasuar mbi mendimet dhe imagjinatn e njerzve, ajo sundon n koh dhe n hapsir. Vetm mendimi i kapur n rrje tn e germave jeton, vepron dhe krijon. do gj tjetr e merr era dhe e zhduk (...) Npr dejt e kulturs rrjedhin pikat e ngjyrs. sht e dobt ajo pend q jetn e veprs s vet e mat me astet kalimtare; sht e dobt ajo pend q nuk sht e vetdijshme se asti duhet t ja shtroj ato detyra dhe prgjegjsi q ja shtron edhe nj shekulli i tr. Kush nuk e punon veprn e vet duke e shikuar aere perrenis, kush e armatos veten duke besuar se veprat e tij jan kalimtare ai nuk duhet t marr pendn n dor, sepse mbjell egjr n vend t grurit". Asnj krijues, pavarsisht prej prirjes dhe fams s arritur p t gjall, nuk mund t jet plotsisht i sigurt se veprat e tij do t jen gjithmon estetikisht aktive, por shkrimtart e vrtet e ushqejn veten me kt shpres, q i frymzon, e mban t ndeme imagjinatn e tyre, ju jep fuqi n krijimtari. Krijimtaria doemos krkon q njeriu ti takoj trsisht: me trupin, me mendimet, me dshirat, me ambicjet, me ndjenjat dhe me ndrrimet, me gzimet dhe me vuajtjet. Flijimet e tij t pandprera i shprblen mendimi se me veprn e tij do ti shrbej popullit t vet dhe njeriut n prgjithsi: q ta ngris shpirtrisht dhe moralisht, q ta gzoj dhe ngushlloj n jet. Nuk ka knaqsi m t madhe n jetn e nj krijuesi se pandehja se me punn e vet ka vn nj gur n themelet e kulturs shpirtrore t popullit, q nuk do t zhduket kurr plotsisht. Pr t gjitha ort, ditt dhe vitet e kaluara n vetmi, ndrmjet katr muresh, pr t gjitha dfrimet dhe gzimet e braktisura, pr t gjitha nett e kaluara n vuajtjet e pagjumsis, pr t gjitha dhembjet e shumta, q jan t lidhura me procesin krijues ai ka shprblim mirnjohjen e heshtur t lexuesve t thjesht, t sotm dhe t nesrm, t cilt nuk do t lejojn kurr, q emri i tij t zhduket nn pluhurin e trash t kohs rrnimtare. T gjith atyre bashkkohsve t mjer, q kan dshiruar t ja helmojn jetn, vepra e tij ju jep prgjegjen e heshtur: keni jetuar si dhelpra dhe keni vdekur si qeni. Ndoshta ky ngushllim mjafton q shkrimtari i vrtet ti shikoj me krenarin e Zeusit ata mikrob t shoqris, ti mposht shkaqet e ndryshme q e tjetrsojn prej krijimtaris, t jet indiferent ndaj reklams dhe publicitetit, duke br njkohsisht nj jet shpirtrisht dhe moralisht t lart.

Mosmarrveshjet e nj shkrimtari t till me bashkkohsit e till jan t ndryshme e t shumta, por ngushllimet jan t mjafta q ti duroj me knaqsi dhembjet e krijimtaris.

1972