FLET ALI ASLLANI
(Intervist e vitit 1931)

Ali Asllani sht poeti q u lidh ngusht me tokn dhe Jetn Shqiptare. Nuk kndon vetm se ndjen jetn e brendshme t artistit t vrtet, por sepse ndjen thell shpirtin e popullit t’on me gjith dshirat e llaftaret e tij. Poeti i jets, i realitetit, poeti i natyrs shqiptare. sht piktori i gjall i jets s kaluar, dhe jo artisti imitonjs i faktevet, por poeti q lartsoi jetn t’on n ideal. . Nuk niset nga ndra, por nga realiteti, t cilin e zbukuron dhe na e paraqet n gjallrin e tij plastike, si nj ndr t art, t dalur nga thelbi i s vrtets. Prqafoi me dashuri shpirtin e pasur shqiptar, u mundua bashk me ‘t, u gzua dhe qau si njeri i vrtet. Munt t themi pa frik prgenjshtrimi se sht poeti i jets, n kutpimin e thell t fjals.
Hym kollaj n themn t’on. Nuk sht nevoj pr prpjekje dhe zgjuarsi gazetareske. Nuk sjell nonj kundrshtim pr intervist. Nuk fsheh veten. sht poeti q po t’i hapsh bisedn, e vazhdon vet me pasion t thell.
-----------------------

- Arti n shrbim t popullit, n shrbim t’Atdheut. Vjersha duhet t thot dika, t ket nj ideal brnda saj, e q t mundet t’a thot mir at q mbyll, duhet t dal nga shpirti i popullit, nga jeta e gjall. Nuk e ndaj Artin n aksioma, kur them kt; themn m prpara nga t gjitha e ndjen vet artisti, krijonjsi, por n vnd q ta bj vetm pr veten e tij, kt prekje artistike i shfaq dhe ndjenjat e tija i dorzon n popull. Me qn se ai i ndjen dhe preket, doemethn knaq shpirtin e vet artistik, ather pse shkruan? Pr veten? Le t’i mbaj n sirtar t pabotuara. Arti sht art kur sht i zoti t na sjell n botn e tij, kur na prek, por nuk do t thot se duhet t jet i pakuptuarshm, ose i thell dhe i errt me zor.
M vjen tani ndrmnd nj aksiom artistike: Kemi nevoj pr nj gjuh q t flas si numurat pr t gjith njerzit. Kemi nevoj pr nj art q t prek t egrit dhe t qytetruart, t kulturuart dhe injorantt.

Dhe poeti vazhdon bisedn:

-Artistt e mdhenj si thot nj poet, jan t emrguar nga qielli ktu n tok, jan dhurat pr t gjith botn. Arti i tr bots bashkohet n qllimin e tij t shnjt. Dhe q t kuptoj populli artin duhet q ky t jet i thjesht si sht e kthjellt nj vepr klasike.
Artisti duhet t jet njeri m prpara. Arti del nga realiteti dhe zotsia e artistit qndron ktu: duhet t kaprcej realitetin me frymn e tij, duhet t nxjerr dhe t shfaq me intuitn e tij gjith at lndn e bukur q nuk e shquan dot nj njeri i thjesht.

sht n gjendje populli t kuptoj artin, artin e thjesht q del nga jeta e tij?

Ktu nuk do t flasim pr popullin analfabet, ose pr at q s’ka kapur kurr nj libr n jetn e tij. Kur shikon nj personalitet q ka t gjitha cilsirat pr t kuptuar bukurin, ose nj numr njerzish q nuk e kuptojn, q nuk e ndjejn artin, ather do t thot q qytetrimi i tyre sht i prcipt. Dhe ktu duke folur pr qytetrimin, kuptojm t gjitha ato cilsit karakteristike t nj grupi njerzish q e shquan dhe e lartson mbi popullin.
Kshtu shtoj un munt t dashurosh m tepr nj fmi nga nj statuj dhe nqoftse sheh statujn t bjer mbi fmin, do vraposh ta shptosh dhe do lsh statujn t bhet copa, qoft edhe nj kryevepr.

N “Hanko Halla” cilin tip kndoni, ciln epok? (Presim t shpjegohet vet krijonjsi dhe jo se nuk e kuptojm qllimin e veprs s ditur t Asllanit).

- Atje sht nj jet q perndon, jeta jon e posakaluar n pamjet e saj m karakteristike. Hanko Halla kur kritikon vajzn shqiptare, i flet me nj mprehtsi dhe hollsi t madhe, kshtu q i plqejn dhe atyreve q e dgjojn. Kndon kryelartsin e gruas shqiptare. Pastaj ktu prshkruhet jeta modeste e shqiptarit q ndjen dhe flet pr tokn e tij. Dhe sa mbi pjesn e Vajzs Shqiptare, vetkuptohet se bhet fjal mbi vajzn t’on, mbi at vajzn q shum pak e njohim. sht nj portret i cilsirave dhe i bukuris s saj t shquar.

’do t mira kemi
Un jam nj arbresh rroj ktu n rrza
Nj gjak e nj gjuh kemi me thllza
Pllumb e sorkadhe jemi far e fis
Kemi dhe shqiponjn gjyshen e shtpis

- Nuk sht nj bukuri q e gjjm n do popull tjetr; bukurija e vajzs s’on shoqrohet me ndjenja t thella tradicionale dhe burrrore. Nuk sht vajza q mbylle n narcizismn evropjane, sht nj bukuri me cilsirat e gjalla t racs son, shqiptare.
Dashuron, por mbi t gjitha n gjakun e saj sjell detyrimet e historis s racs, s familjes:

A more vesh kush m ka qndisur
sht drit’ e qiellit q m ka stolisur
sht drit’ e diellit, sht drit’ e hns
M shum nga t gjitha sht sisa e nns.

Njeh shum mir bukurin e saj, e ka pr mburje t pafshehur, dhe e shfaq vet. Por di shum mir se kujt i detyron kt bukuri t pashoqe.
M shum nga t gjitha sht sisa e nns
Vajza shqiptare dashuron e i ndjen t gjitha kto bukuri natyre, i prqafon dhe mbyll n zmrn e saj fisnik
- Vjen pjesa e tret e trilogjis s’ime poetike. Dasma shqiptare. Ktu lartsohet rithmi poetik, dinamizmi i vajzs s’on, i lidhur me zakonet t’ona;

Ditn e mrkur, posa q ra drit,
nusja n qillar, po bn gurabit,
llrat i prveshi dhe nj fut e ngjeshi.
i-u dukn dy gropa, n faqe kur qeshi!

Prgjithsisht n kngt e mija kam dashur t kndoj traditat kombtare, burrrin t’on, bukurin e vndit dhe mbi kto dhuratn t’on t madhe; vajzn shqiptare. Sigurisht n gjith kt prodhim poetik gjndet n t gjith llojet e tij: ka poezi epike, ka lirike, por n Hanko Halln zotron m tepr humorizmi, nj humorizm i thell dhe i holl.

Nga poezia e re? S’kam asnj dyshim se e kndoni, se interesoheni.

- Rinija jon ka nj dshir t madhe, nj zjar mund t themi, pr artin, por pjesa m e madhe zotrohet nga ndjenja shum t smurta, nga nj pesimizm t pajustifikuar. Jo, kto rnkime, kto vujatje q nuk mund t jen vese element t huaja nga rinija, duhet t largohen, duhet nj hov, nj diniosizam, nj gjallri pr t stolisur jetn. T’u qesh buza. Pastaj, do t’ishte m mir q rinija t vazhdoj t shkruaj, por edhe: m shum t kndoj.
Por kemi nj rini m t pjekur, nga ajo q kujtoni ju. Jan disa emra q kan formuar veten dhe kan gjetur rrugn e tyre t vrtet artistike. Pr kta e kam fjaln.
- Nuk do t’ju them emra. Kta q thoni ju jan t ditur. Por kta jan nj shpres shum e madhe pr letrsin t’on. Pastaj kan nj vepr q tani, nj vepr t konsideruar.

N proz kini shkruar gj?

- Proz nuk shkruaj. S’kam provuar veten. Kam dyzet vjet tani q merrem vetm me poezin. Poeti sht si gur i strallit. Zjari i tij nuk mbarohet kurr. Poeti heq, rnkon, qesh, digjet e djeg, por zjari i tia nuk mbaron.

Vjershat e t’uaja i kini t shprndara, kshtu q lexonjsi nuk sht kollaj t’i shijoj dhe t’i gjej. Pse nuk i botoni n volum?

- Kam mjaft vjersha, dhe shpresoj q s shpejti do t botoj nj pjes nga kto n nj libr...

-----------------
Do t’isha shum i knaqur po t kisha kujtes t fort. Tham shum gjra, biseduam mbi shum probleme artistike, dhe tani ndjej se nj pjes shum t vogl munda ta ruaj n kujtes.
Lre poetin n qetsin e mbl poetike, i cili sht i zoti ta krijoj kudo q t jet. Nj atmosfer e qet, nj bibliotek, nj ngrohtsi e shnjt familjare. Dhe n mes t gjithvet, dhe mbi t gjitha poeti, djali i math i jets s’on, si sht do artist i vrtet.

(Nga Intervistat e gazets “Tomori” marr nga Jani Lili, botuar m shkurt, 1942, fq. 3)