Nga Orhan Pamuk*


Nuk ka asgj m t bukur se sa kur arrij t gjej dy a tri numra t rinj gazetash kulturore, trhiqem me to e mbyllem n studion time dhe ia nis leximit. far mund t pritet prej tyre? Pr mua, periodikt kulturor prbjn nj hapsir ku kultura reziston. Ose, s paku, pritet t rezistoj. E shoh si shum shqetsuese kur gazetat kulturore vihen n gar apo influencohen prej gjuhs dhe interesave t prirjeve kaba t masmedias. Gazetart e kulturs duhet t refuzojn problemet q sillen prej medies s madhe dhe, n vend t tyre, t insistojn t merren me familjarizimin me shqetsimet e posame. Ndonjher, gjuha e medies s madhe na josh edhe ne; ndonjher tabloidi trheq edhe vmendjen ton, dhe kjo jo se gjithnj nuk plqehet. M tej, gazetat kulturore nuk duhet t ndjekin problemet q mbulohen prej TV-ve apo gazetave t mdha, q kan synim audienc t gjer. Fatkeqsisht, sht ekzaktsisht ky itinerari q kemi qen detyruar t ndjekim vjetve t mbram, veanrisht n disa prej periodikve m prfaqsues n kultur. Duhet trhequr vmendja e lexuesit, le t investigohet problemi, shtjet ndiqen e zmadhohen prej medies s madhe. Trhiqet interesimi, provizorisht, por, m tej mund t ndodh si n mediet e mdha. E far mbetet t plqej, kur sapo hap gazetat e kulturs shoh t njjtin lajm q e gjej edhe tjetrkund?!
Nj tjetr shqetsim n lidhje me gazetat e kulturs: ato jan aq shum nn ndikimin e bots Anglo-Saksone. Periodikt e gazetat kulturore duhet t komunikojn m shum me kulturat e tjera, kulturat e afrta, fqinje, me kulturat me t cilat ato kan rrnj t prbashkta apo q kan t bjn. Ato duhet t prballen me tendencat e prgjithshme t kulturs si industri; duhet t piketojn udh t tjera, ndryshe prej alternativs hegjemone t kulturs anglo-saksone. Po kmbejm bised n lidhje me "fqinjsin", nj koncept q pr Turqin duhet t prfshij Komunitetin Europian. Megjithse ende nuk jemi br fqinj me t drejta t plota me EU. Aq m tepr kur i vetmi vend prej ktij komuniteti n kufi me ne sht Greqia, me t cilin kemi marrdhnie racionale. Po i prmirsojm ato, por ende nuk mund t pohojm se kemi marrdhnie t mira me fqinjt. Prkundrazi, ndodhemi n nj gjendje konstante konflikti me ta. Ndokush mund t shprehet se po i rregullojm marrdhniet me fqinjt tan europian thjesht sa pr t hyr n EU.
"Fqinjsia e mir" zakonisht vshtrohet si brje fondamentalisht mir e dikaje esenciale. Ndaj dhe n kt takim duhet t lutemi e admirojm, dhe ti gzohemi fqinjsis si sjellje e till. Duke vepruar kshtu, bhemi m korrekt. Pr paqen botrore, fqinjsia sht nj koncept i rndsishm dhe fqinjsia e mir sht nevoj. Sidoqoft, plqej t vazhdoj t krkoj nj koncept t qart t fqinjsis s mir, koncept q sht i konsakruar n kulturn ton dhe ka kaluar nprmjet proverbave dhe thnieve t menura.
Po, Turqia ska nevoj t shkoj mir me fqinjt e vet.
Por, n kontekstin kulturor, un mbetem n hall me fqinjsin. Kam disa probleme me fqinjsin, si jam i sigurt se keni edhe ju t tjert. Sipas meje, t jetuarit n nj qytet modern esencialisht nnkupton t qenit i lir prej presionit q buron prej fqinjve. Fqinji sht nj person q mir sht ta duash, dhe i cili, nse nuk arrijm t na doj, informon pr ne, pshprit tek polici pr ne, na denoncon pr dshtimet dhe sjelljet tona. Shprehja me dominante n kulturn ton, ajo q dokush duhet t shkoj mir me fqinjt e tij, ka t bj m shum me prshtatjen ndaj fqinjit (ta kemi mir me fqinjin, q ai t mos na denoncoj!). Kjo trysni na detyron t mendojm se ka dika shum t ndjeshme pr tu ndryshuar.
Moderniteti, ose thirrja pr t ikur prej provincializmit, pr disa nivele, prfaqson nj dshir pr tju shmangur fqinjit, pr ti shptuar ndrhyrjes dhe syrit vzhgues t komunitetit.
N marrdhniet ndrkombtare e gjej fqinjsin n tjetr koncept, t cilin edhe e vlersoj. Mendoj se Turqia duhet t shkoj mir me fqinjt e saj. Por, ata prej nesh q jetojn n qytete t mdha duhet t jen t lumtur, n kontrast me banort e qyteteve t vegjl, pasi ne jemi t lir prej fqinjve. Natyrisht, ndonjher ne trokasim n dern e fqinjit kur i kemi dhn fund kafes n shtpin ton dhe ju krkojm atyre t na japin ca borxh. Sado gj e kndshme sht kjo, do t thot edhe se ne hapim dern pr t verifikuar mekanizmin e shoqris.
N Turqi, ekziston thnia se fqinji di se far ndjen fqinji. Ne mendojm pr nj fqinj si pr dik q gjithnj mban edhe nj rezerv, dik q mbikqyr dhe q raporton tjetrkund do gj t teprt q ai vren, q e mban shnim n nj fletork dhe q e ruan atje pr ta prdorur pikrisht n nj moment t keq. Mbajta vth n vesh e ktyre ishte br zakon n shoqrin otomane ku shteti e ofronte si detyr zbulimin e krimit ndaj komunitetit, kur prfaqsuesi i autoritetit shtetror nuk infiltronte dot brenda ktij komuniteti, gj q ne e njohim prej kulturs Perndimore; ku ekziston nj kultur n t ciln gjithsecili sht nj informator dhe polic; ku komunitetet ishin transformuar prej shoqris Otomane e cila ia atribuonte kt sistemit popullor (millet system-n origjinal) brenda mjedisit ku secili kallzonte tjetrin.
Ja prej nga vjen koncepti i fqinjsis, nj koncept q e vlersojm ngrohtsisht edhe sot. Ne turqit e kremtojm kuptimin e fqinjsis s mir, dhe bjm mund pr t pasur kt lloj fqinjsie. Sidoqoft, sht e rndsishme t shnojm se pr shkak t shoqris publike, kjo nnkupton edhe t shkuarit mir me shtetin, policin dhe me ushtrin. Pr shkak t fqinjve, pr shkak t merakut prball pyetjes far do t thoshin fqinjt?, secili prej nesh ruan mendime t prkundrta, rezervat e kundrshtimet ndaj t tjerve.
Le ti duam pra fqinjt tan, t duam Greqin, Iranin, Sirin. Le t hyjm n EU dhe t jetojm n paqe. Por t mos braktisim mendimet tona, identitetin ton, personalitetin ton vetm e vetm sepse jemi t shqetsuar se kush e di se thon fqinjt tan, vetm e vetm pse na duhet t shkojm mir me fqinjt tan!
Gazetat kulturore n thelb i adresohen njerzve m t emancipuar e m t prparuar n nj shoqri, atyre me nivelin m t lart t arsimimit dhe t mirqenies. Kultura e fqinjsis, nga ana tjetr, sht nj koncept q i shrben nevojs s njerzve q nuk mund t mbijetojn t vetmuar n nj qytet modern, t cilt kan nevoj pr moralin, pr kulturn dhe religjionin e tyre, por edhe pr religjionin e fqinjve t vet, pr tu prshtatur n mjedisin modern qytetar atje. Pa asnj dyshim, do t bim n ujdi me fqinjt tan, por le t mos sakrifikojm prsri mendimet tona, idet tona t ndryshme prej t tyret. Kur prindrit tan grindeshin brenda shtpis, ata ishin n nj mendje pr t br kujdes shshsht, shshsht, kush e di se do mendojn fqinjt, dhe frika nga fqinjt na bnte t humbnim idet tona dhe na shtynte t mendonim njlloj si tr t tjert. Q t kthehemi atje ku u nism, ajo q presim nga gazetat kulturore sht t mos na prijn neve t mendojm n konformizm me t tjert.
Shpresoj q kjo konferenc, ashtu si edhe marrveshja pr mundsin e hyrjes s Turqis n Komunitetin Europian, t procedoj n kto linja. Secili prej nesh duhet t mendoj sadopak ndryshm; nuk ka prse t ngjajm me njeri tjetrin; duhet t ndjejm knaqsi n diferencat me fqinjt tan, jo n ngjashmrit me ta. Fqinjt tan nuk duhet ta ken problem diferencn ton. Kjo sht bota t ciln dshirojm. Dhe kjo sht arsyeja prse koncepti i fqinjsis sht kredoja e ktij takimi: sepse ne duam t jetojm n nj bot diverse, jo konformiste.

Prktheu: Faruk MYRTAJ

-----------------------------------------
*Orhan Pamuk e mbajti kt ligjrat n hapje t Takimit t 18-t Europian t Gazetave Kulturore, n Stamboll, 4 deri 7 Nntor, 2005