Shnim: duke sjell t prkthyer n shqip kt ese t autorit spanjoll Pedro Roso pr tendencat e poezis s sotme postmoderniste, kam nnvizuar disa nga aspektet e ktij shkrimi-ese. Jam i mendimit se shkrime t tilla duhen sjell her pas here, pr t par e ndoshta analizuar n ndrgjegjen krijuese t secilit opinione t ndryshme letraro-estetike q shqetsojn botn e letrave.

Hiqmet Meaj


PEDRO ROSO


ARGUMENTET E ILUSTRUAR T NJ POEZIE POSTMODERNE
...poezia
nuk lind nga t sforcuarit pr t folur me vete,
sht dshira pr t folur me nj karrike bosh.

Luis Garca Montero


I

Pjesa m e madhe e kritikve, q jan marr koht e fundit me poezin spanjolle t njzetvjearit t fundit, duket se kan arritur n kt diagnostikim: pas nj periudhe t shkurtr, t shnuar nga diferenca stilesh dhe tendencash, n dekadn e viteve 80-t ndodh nj ndryshim, i interesuar n mnyr deizive si pr prodhim, ashtu edhe pr gjetje poetike. Ky ndryshim, q nuk do t prezantohet si prishje, do t kryhet nga ata poet q krkojn t drejtat e kthimit n nj tradit, q n t njjtin moment manifestojn kategorikisht jo-n e tyre ndaj shpirtit dhe trashgimis avanguardiste. Bhet fjal pr t hedhur shikimin mbrapa, pr t rivizituar t kaluarn, pr t reabilituar memorien si form e ndrtimit t identitetit dhe legalizim t qllimit t saj. Nga kto
hipoteza, shpeshher shum t prgjithshme, do formalizohet nj krkes, q do t konvertohet n tendenc dominuese t 15 vjetve t fundit. Nn etiketn poezi eksperience, poezi figurative, apo realizm i ri, (ktu ka kontradikta) do t mblidhet nj list heterogjene poetsh q, sipas ktij diagnostikimi, prezantojn, ve singolarizmit t krijimtaris s dokujt, nj seri aspektesh t ngjashm: thjeshtsi, kolokuitet, preferenc pr metrikn tradicionale, narativitet, intertekstualitet, krkim dhe identifikim me lexuesin
Duke u kaluar pra, ato momentet e para t konfuzionit dhe mosguximit, gjrat do t ktheheshin n normalitet: hetimi taksonometrik i kritiks kishte arritur t qartsonte panoramn edhe ksaj here. Mungonin vetm t shpjeguarit e arsyeve t ktij ndryshimi. Prandaj u tregua kujdes, si zakonisht, n nj shpjegim tepr t brendshm, q kishte t bnte me kt ndrtim poetik. Lodhja, mundimi, riprsritja e synimeve ekspresive, ngurtsimi n fund ndaj tendencave dominante t viteve 70-t, do t hapnin, pa asnj penges, portat e nj poetike t re, e shnuar ndoshta nga ajo kishte ln poeti T.S.Eliot n vitin 1917: poeti jeton n tradita dhe duhet tu prmbahet atyre. Ndryshimi paraqitej gjithashtu, si nj prezantim i ri i nj dinamike intime t poezis bashkkohore. Nuk sht e uditshme dhe as e rastsishme, n kt sens, kur Hose Luis Garsia Martin prfundon dokumentimin narrativ t viteve 80-t duke paralajmruar ardhjen e nj plejade t rinj poetsh nga furra e artistve, duke zbuluar lodhjen e vazhdueshme t poezis me eksperienc.
Ky tip shpjegimi riprodhon nj skem narrative fortsisht t rrnjzuar n nj konceptim autonom t letrsis, q krkon t bj m pak t hidhur, ather kur nuk prjashton krejtsisht gjithka q sht e huaj pr zhargonin letrar. Harrohet, p.sh., q ky ndryshim poetik vinte si rrjedhoj e ndryshimit t shoqris spanjolle, n nj periudh tranzicioni ku - kush kujton - mungesa e iluzioneve i ofroi shum shpjegime refuzimit. Ashtu si harrohet edhe ndryshimi q po kryhej n nj kndvshtrim m t gjer, n t ashtuquajturn kultur oksidentale, pas falimentimit t impulseve revolucionare t viteve 60-t. Q simptomat e para t ktij ndryshimi t ishin mosbesimi n t ardhmen dhe nevoja pr t rikuperuar t kaluarn; apo njra nga konsekuencat e para t ishte kjo q, n mnyr paradoksale, u kualifikua si revolucion konservator, jan dika m shum se fakte t jashtm, pr k nuk mbetet i knaqur me shpjegimet letrare; pr k, n fund, kupton, q natyra dhe sensi i atij ndryshimi n panoramn poetike spanjolle t viteve 80-t nuk mund t kuptohet n rezultatet e debatit vetm estetik, po edhe ideologjik t asaj periudhe.


II

Postmodernizm qe terminologjia q prezantoi natyrn dhe sensin e ktij debati. Pas ksaj terminologjie, padyshim e dykuptimt, u shfaq nj fenomen kompleks: kritika ndaj modernes si brtham e ndrgjegjsis s ndrrimit t epoks. Nuk bhet fjal, pra, pr nj prcaktim kohor, pr nj periudh historike dhe as pr nj tendenc me karakteristika t veanta, po t nj rishikimi, t nj mnyre t ndryshme pr t konceptuar programin e modernizmit e shprehur me termin refuzues apo t dshirs pr tu riprcaktuar. Si ka thn Niklas Luhmann, debatit postmodern duhet ti njohim t paktn nj merit: nxorri n drit se shoqria moderne kishte humbur besimin n korrektsin e shpjegimit t vetvetes. Dhe sht tamam ktu, n pozicionet e ndryshme q u morn m von, n lidhje me kt debat, ku duket se ndryshimi i viteve 80-t nuk ishte as univok dhe as homogjen.
Sigurisht propozimi i formuluar nga kta poet gjeti elsat e portave ku u formua gjith diskutimi poetik i modernizmit: t grupuarit dhe t referuarit n vetvete, dshira e madhe pr thjeshtsi dhe autonomi, origjinaliteti dhe novacioni.
N fillim t gjith koinidojn n heqjen dor nga poezia e shkruar vetm me iden e poezis, d.m.th., e konceptuar si nj problem stili dhe e vendosur n nj distanc maksimale nga fjalori i jets s prditshme. Megjithse sht e qart, sipas meje, si fillim kemi mnyra t ndryshme, q bazohen n konceptime t ndryshme t raporteve t secilit me traditn.
Nga njra an gjejm ata poet, pr t cilt kthimi n tradit, para s gjithash, sht kthimi n institucion dhe rregull. Duke certifikuar falimentimin e avangards, nnvizojn karakterin detyrues dhe normativ t tradits dhe mbi t gjitha rezistencn konsekutive ndaj t res. Tradita sht pr ta nj ndjenj besimi, sigurie dhe soliditeti.
Poet t tjer, n t kundrt, krkojn t konvertojn kt kthim n tradit, me nj udhtim vajtje-ardhje. Krkojn t shkojn m tej modernizmit, duke zbuluar instabilitetin e brendshm t tij, dhe duke eksperimentuar nj rrugdalje. Nga ky kndvshtrim, n.q.s. modernizm sht emri me t cilin kemi quajtur kt rrym mendimi q krkon t prjashtoj nga arti at ka nuk sht e tij, postmodernizmi duhet t jet, si sht shprehur Steven Condor- intensifikimi dekonstruktiv i ksaj logjike moderne q guxon atje ku shfaqen binart ekstrem: pastrti-jopastrti, mbledhje-teatralitet, tradit-e re, publik-privat
N.q.s. t part vn theksin mbi humbjen dhe nostalgjin (nga kto progresi elegjiak dhe ngushllimi melankolik), t dytt do ta kthejn kt takim me traditn n nj eksperienc rritjeje dhe pasurimi. Nuk ka dyshim q Luis Garsia Montero favorizoi qysh n fillim opsionin e dyt.

Shqiproi Ben Mee