Besnikrin e prkthimit? Sot nuk e on nprmend njeri

Pas ekspozits s hapur n ditn e librit, at me titull Afrim Koi-40 vjet prkthime, prkthyesi jep kt intervists t detajuar pr momente t ndryshme t jets s tij profesionale:

Z. Koi, ku jeni formuar?

Babai na la nj bibliotek t vyer. Un kam studiuar pr ekonomi, kam br shkoll tregtare, shkolln e mesme n Tiran, n teknikumin tregtar Nako Spiru. E kam pasur qejf tregtin. U futa edhe n fakultetin ekonomik dhe nuk shkova deri sa m prjashtuan. N vitin 1972 hyra n shtpin botuese Naim Frashri. ova materialet, prkthimet e mia, i plqyen edhe m morn. Ather ka pasur nj veori, q prkthyesit ishin t gjith ish-intelektual t vjetr. T rinjt nuk ishin krijuar akoma. Shkova edhe un, gjysm i deklasuar isha, pastaj erdhi brezi i t rinjve q doln nga shkollat tona, Piro Misha, Shptim uka. N fillim kam prkthyer nga rusishtja, pastaj kam studiuar vet gjuht e huaja dhe fillova t prkthej nga gjermanishtja. Kam prkthyer nga frngjishtja, kryesisht, rrall tek nga anglishtja dhe italishtja. Rusishten e msova si gjith t tjert se ishte koha q t shtynte, nga librat kishte mundsi shum t msoje. Gjermanishten e kam msuar me tekstet e shkolls s mesme ruse, nga klasa e pest deri n klasn e dhjet, tekstet e nxnsve t shkollave ruse. N tekstin e klass s dhjet kishte tekste nga Gtja. E kam msuar nprmjet rusishtes. Nuk e kam humbur interesin pr letrsin dhe gjuhn ruse, por e solli koha q ajo mbeti pastaj kur erdhi demokracia, nuk kishte m fare krkesa pr gjuhn ruse dhe un i kushtova vmendjen m t madhe gjermanishtes.

M tej filloi puna te Naim Frashri Natyrisht q letrsia ishte nn kontroll t rrept. Nga pikpamja organizative dhe profesionale, shtpia botuese ishte organizuar mir, me krkesa shkencore-profesionale, kjo sht e pamohueshme. Un kam punuar atje nga viti 1973 deri n 1990-1991, n redaksin q botonte letrsin e huaj. Pr prkthimin e do vepre do bheshin 2 recensione, krkohej mendimi i dy njerzve t jashtm. I lexonte edhe shefja, Donika Omari, nj personalitet shum pozitiv, e cila e ka ndihmuar punn aty. E merrte edhe redaktorja prkatse pr t par nivelin, por m tepr pr ta krahasuar me origjinalin, besnikrin e prkthimit q sot as nuk i shkon n mend njeriut ajo. M pas i merrte korrektori letrar, q i shikonte nga ana gjuhsore. Prkthimet e athershme jan prkthime t mira, cilsore.

N at klim u prkthye Tolstoi, Gorki, Ibseni.

T asaj kohe. Sot kam prkthyer gjermant dhe nj rus disident.

Cili sht prkthimi q ka marr m shum nga mundi juaj?


Ne t gjithve librave u kushtonim pun. Un edhe sot q sm detyron njeri dhe nuk e kaloj dot masn e prkthimit q bja ather, 3-4 faqe n dit, jo m shum. Vendoset nj autocensur, nj kod i brendshm.

Ky regjim i vinte n ndihm prkthyesit pr jetgjatsin?

Kishte ligje ather edhe norma, si kudo edhe n shtpin botuese kishte norma. Mua m kishin dhn nj mesatare 4 faqe n dit, por ishte puna e vazhdueshme.

Sa paguheshit? Pr pagesat sht kapitull m vete. Pagesat kan qen minimale, nuk konsiderohej as shkolla, as prvoja, kishim disa paga fikse. Kjo ka rrjedhur ngaq ishin intelektual t vjetr. Gjith krkesave tona pr t rritur rrogn, vetm kur e bn problem prkthyesit e veprave t Enver Hoxhs, ather u ngritn rrogat dhe detyrimisht u futm edhe ne n at grup. Ather prfituam nj pag minimale si redaktort, duke pasur parasysh arsimin e lart, gjuht e shumta, u futm n vath edhe ne.

A mund t na prmendni raste veprash q keni prkthyer dhe m von jan censuruar?

Un flas pr letrsin e huaj, se nuk isha n redaksit e letrsis origjinale.

Kishte nj lloj kufizimi. Veprat q hyjnizonin kapitalizmin, nuk lejoheshin. Bheshin edhe shkurtime npr libra, por nse nj autor nuk ishte i prshtatshm, ai nuk botohej fare. N shumicn drrmuese, letrsia q botonim te Naim Frashri ishte shum e mir. Ka pasur edhe nj kategori tjetr veprash, jo ndonj letrsi kushedi se far, si pr shembull ajo e shkrimtarve puntor komunist. Kto ishin kushtet. Ishin vn disa barriera, kshtu q ishte e vshtir ti futeshe puns me nj vepr q nuk do t botohej. Ishin gjith kto hallka prpara dhe skarcoheshin ato q nuk na plqeheshin. Ka pasur nj arkiv, nj dollap t tr redaksia jon me prkthime, dorshkrime t pabotuara. 2-3 nga librat mi kthyen mua shokt se u largova n vitin 1991. Ka qen Shtat vllezrit me autor Aleksis Kivin, pr t cilin mora edhe nj mim nga Ministria e Turizmit, Kulturs, Rinis dhe Sporteve. Ka qen Mjekrkaltri i Max Frisch, edhe libra t tjer. Kan humbur, kan qen botime t mira, mirpo shtpia botuese nuk u ruajt, n ato periudha tranzicioni kur ndrroheshin drejtort, u shprdorua edhe biblioteka e saj, q ishte nj nga bibliotekat m t mira.

Arsyeja konkrete q nuk u botuan?

Nuk u plqyen nga dikush dhe pr t mos rrezikuar, i linin aty. Nuk rrezikonte njeri. Pr nj orientim q vinte nga lart, pr nj gj q nuk u plqente atyre, bhej katrahur, mbledhje pas mbledhjeje, njerzit i kan hequr nga shtpia botuese. Nj shoku yn thoshte: Letrsia e huaj sht pllmb e minj, ku duhet t shohsh ku t shkelsh.

Me tu mbyllur Naim Frashri u larguat edhe nga Shqipria

Ika n emigracion dhe u ktheva n 1996-n. Atje punoja pr gjermanishten n shkoll. Ndryshe nga tani, un dhe shum t tjer e kemi msuar gjuhn vet dikur, pa praktik, nuk kishim kontakte me t huajt. Sot ka informacion nga televizioni, librat edhe fjalort q tanim i kan edhe me shqiptim. Personalisht, me gjermanishten nuk kam pasur probleme me shqiptimin, po ashtu edhe me rusishten. Ndryshe sht anglishtja. Ajo nuk msohet pa msues, nuk msohet shqiptimi, nuk ka rregulla.

Si ia keni dal me prkthimin nga gjuh t dyta?

Merrnim shum prkthime konfrontuese. Pr Ibsenin, un kam pasur pes prkthime; rusisht, gjermanisht, frngjisht dhe italisht dhe kshtu nuk m shptonte gj. Kam prkthyer nga gjuh t tjera, por gjithmon nga nj gjuh e dyt. Parimi i prkthimit sht: Kur t lexosh nj prkthim dhe t mos e marrsh vesh q sht i till, ai sht prkthim i mir. Pra, duhet t mos kuptohet, por t rrjedh, si rrjedh origjinali.

Nj nga prkthimet m me rndsi tuajat, krahas atyre letrare, kan qen Kujtimet e Eqrem bej Vlors ǒprshtypje keni pr kt figur?

Ai sht nj kapitull tjetr. Un m prpara nuk kam prkthyer vepra joletrare, por pr shtje mbijetese dhe nuk i bnim naze, pale q kur e lexova pastaj, vepra m trhoqi, edhe e bra me dshir. Pr her t par q u botuan Kujtimet ishin n dy libra, se kshtu sht edhe n origjinal, kurse pr hern e dyt u bashkuan n nj. Eqrem Vlora e kishte menduar me dy pjes librin, ditn e fundit q ka mbaruar pjesn e dyt, vdiq. Pjesn e tret, nga viti 1945 e deri m sot nuk arriti ta bnte. Mbase edhe m mir, se aty do kishte prekur emra t kohs. Jemi edukuar n komunizm me nj imazh tjetr pr bejlert. Megjithse gjith Rilindja sht merit e ksaj klase. Ata e bn Shqiprin t pavarur. Ata q kishin shkoll dhe mundsi financiare, ata mund t punonin pr kt pun. Kishte edhe njerz, edhe xhahila, por kishte edhe familje q ndihmuan edhe kulturn. Pra, un e shoh pozitivisht. Edhe Zogu, bej ishte. Edhe Sknderbeu, bej ishte. Eqrem Vlora sht nj personazh shum interesant, inteligjent, edhe me kultur, edhe objektiv. Ai e thot vet te Kujtimet-se i shkroi n nj koh q nuk kishte m as frik, as nuk kisha se far t humbiste. Eqremi nuk kursehet edhe pr klasn e tij. I kritikon edhe i thot kush jan. Si nuk kursehet edhe pr disa figura kombtare q ne i kemi idhuj, por q ai i ka njohur edhe i ka vn. Libri sht nj vshtrim ndryshe i historis shqiptare. Edhe e shkroi shum bukur, saq lexohet si roman, jo si histori. Eqrem Bej Vlora, bej sht. Shum nga ish-komunistt ose t lidhur me komunizmin, kan nj paragjykim. Kur kam prkthyer Eqrem Bej Vlorn, m kan ardhur njerz q as nuk i njihja fare dhe m kan uruar. Kujtimet dhe Mali magjik kan qen libra t mir.

Sa koh ju ka marr Mali magjik i Thomas Mann-it?

sht 2 vllime me 1200 faqe. Hyn te dashurit e hershme, mirpo para viteve 90 nuk e botonte njeri.

Puna e prkthyesit sht pun prej murgu, tha nj kolegu yn, Edmond Tupja. Nuk vlersohet. Prve ksaj, libri nuk sht pr t gjith.

Po MTKRS, rol duhet t ket?.

T prpiqet t gjej disa leva, disa mundsi q ti ndihmoj pr eleminimin e ktyre defekteve. Duhet t bj dika shteti. Shteti nuk mund t rrij dorjasht. Sa mir q ka nj komision survejimi pr Radio dhe Televizionin. Kjo pun duhet br edhe pr librin. Kush merret ktu me prmbajtjen e librit?

Jeta n familje, nga rrfimi i autorit

Lindi n Tiran, n qershor t 1938-s, disa muaj pas largimit t mbretit. Leka ka qen 2 muaj m i madh se un. Ne jemi nga Burgajeti, aty jan edhe Zogollajt edhe Koajt. T tre vllezrit jan kulturuar n mnyr autodidakte. Ishte e uditshme n ato vite! Vllai i madh, Shyqyri Koi, ka qen nnprefekti i par i Matit, i emruar nga Qeveria e Vlors. Qeveria e Vlors i drgoi flamurin pr ta ngritur n Mat. M von u b shef i Financs dhe kryetar i Komisionit Elektoral pr Matin. Kur Zogu vuri kandidaturn n Mat, vllai nuk e pranoi sepse ishte nn mosh, ishte 20 e ca vje. Ather, Zogu, ministr i Brendshm n Tiran, e shkarkoi nnprefektin, emroi t tjer dhe pas disa muajsh e vran Shyqyri Koin. E vran, dhe un e kam at shkresn e post-komands s Matit, q i shkruan Ministris s Brendshme: Shyqyri Koi u vra, filani u shprblye me kaq para. Tahiri, im at, ka qen npuns i thjesht n t gjitha shtetet, kulturdashs. T gjith librat q kan dal para 45-s ne i kemi n shtpi. Ne jemi mysliman, por un kam pasur t gjitha revistat katolike, ortodokse, pra kemi qen nj shtpi libradashsish. Ne jemi shtat fmij, 3 motra dhe 4 vllezr. Jetojm t gjith, vetm vllai m i madh ka vdekur

MAPO