N bjeshkt e Prizrenit, ku serbt zhdukn shqiptart

Violeta Murati 30/10/2010 10:36:00


Prizreni, qyteti i lidhjes dhe i ndarjes s historis s shqiptarve; n bjeshkt e Sharrit me t rikthyerit nga spastrimi serb; Brezovica, rrzimi i lavdis s qendrs m t famshme t skijimit n Evrop, kur politika shoviniste e populloi me serb t but e mysliman t Bosnjs, si bashkjetojn sot me shqiptart e sapoardhur



N ditt kur tetori ka diell, Prizreni sikur zbulohet prej nj mbulese t mndafsht gri, hijernd q ia jep dimri. Lumbardhi ka ngjyr t mbl, nuk sht i vrullshm, edhe pse ngjan egr dhe ndien m shpejt t ftohtin n qytet, dhe rrug t gjat bn nga derdhja prej maleve, rrshqitjen mes kanioneve kur zbret nga bjeshkt e Sharrit. Aty, n vendin me emrin Prevall, n luginn ku serbt shprnguln t gjith shqiptart duke e populluar me serb e mysliman t Bosnjs.

Ktu buron Lumbardhi, q mbledh uj e bor, q zgjat deri n gusht n kto bjeshk, - na thot Kyseli Hulaj, kryetar i Shoqats s Gjuetarve, q i ngjitet do dit malit dhe shoqron mjaft turist n at zon.

Bjeshkt e Sharrit jan mburrja e prizrenasve, t paktn n ditt e sotme, pasi fen e kan vn n plan t dyt, si dfrim pr turistt!

Ndrsa urat e vjetra, q shoqrojn Lumbardhin n hyrje, t vjetra, prej guri, kan histori, po ne nxitojm n kt prekje t beft t Prizrenit, kur buz bordurs q mban lumin, na trheq vmendjen nj fjali e shkruar n t kuqe: Kapitalizmi organizon komunizmin.

Sapo jemi ndalur prpara Hamamit t Gazi Mehmet Pashs, kur mbi nj kaloshin t zbukuruar me t kuqe, dy vajza t reja, n t zeza, veshur holl pr kt stin, kthejn kokn sa majtas, djathtas, duke shkrepur aparatin fotografik; menjher pas tyre n ironi n nj Benz t zi, t hapur, dy djem t rinj nxitonin t parakalonin - rruga nuk ka ndonj tension trafiku. Prball, nj tabel pothuaj n rnie, mbi xham plot pluhur t nj godin si t vjetr, shkruante: Hotel Tirana!

Ishim habitur shpesh n Tiran se lokalet a kioskat vinin emra qytetesh nga Kosova. Po kaq me habi pam edhe godinn me emrin e kryeqytetit. Por n kt hutim t shpejt, Shendi, prgjegjsi i zhvillimit t turizmit pr Prizrenin, na thot se hamami q do t vizitojm, sht ndr m t mdhenjt n Ballkan; mendohet t jet me themele romake, n krenari q t mos identifikohen aq shum me turqit, po m hert.

N fakt, hamami sht i konservuar prej shekujsh, ruan strukturn arkitekturore orientale, - sht madhshtore dhe nj ndr arsyet q vendalinjt e quajn Prizrenin Parajs e ksaj bote, duke renditur shpejt e shpejt pa mundur ti vizatojm brenda pak orve: Xhamin e Sinan Pashs, Shn Premtja, Kalaja, Manastiri i Kryeengjujve, kompleksin arkeologjik, ezmet e shumta n rrugt e qytetit, Shatrvani, si dhe vendet buz lumit Lumbardh. Kroi n Shatrvan, q rrjedh me uj t ftoht dhe t pijshm, me kalldrm t vjetr, vendosur prball Urs s Gurit, Xhamis s Sinan Pashs dhe Kishs s Shn Gjergjit, mbahet si m e veanta n Prizren. Aty na tregojn pr nj proverb t vjetr q thot: Kush pi uj nj her n Shatrvan, do ta ket t vshtir t largohet nga Prizreni, ndrsa t citojn menjher edhe fjalt e historianve se do gur i Prizrenit sht histori m vete dhe poett kan ln epitafin e romantizmit se Prizreni sht qyteti i kngs dhe i dashuris - ja pse bhet i mbl dhe e ndien fort kt qytet!

Vetm Hamamin e Gazi Mehmet Pashs patm mundsi ta shikojm n brendsi, duke na treguar se sht ndr objektet m t vizituara t qytetit.

Qysh prej kohs s turqve nuk sht m funksional, dhe pr kt Shendi na thot m z, si n fshehtsi, se s shpejti sht nj projekt pr ta br funksional.

Hamami ka qen publik, i ndar n dy mjedise m hapsir gjigande, aty laheshin ve burrat e grat! N dy hapsirat me kupola t gjera, t mbuluara me tjegulla turke, q kan rnie n tet an. N qendr ka shatrvanin rreth t cilit n kohn e athershme bheshin prgatitjet pr banjo duke shrbyer me pije t ndryshme. Na thuhet se n kohn e sotme hamami sht nn mbrojtjen e monumenteve, n paradoks t historis sot shfrytzohet pr takime kulturore! Dhe ja, n muret e hamamit varej nj afishe e madhe duke na lajmruar se ishte pushtuar nga ekspozitat e stripeve ndrkombtare; asnj fjal shqip. Ekspozita ishte ndrkombtare. Qllimi pr t par hamamin na nxiti edhe pr ekspozitn e fumetit.

Hodhm syt mbi shtetet pjesmarrse t vizatimeve ndrkombtare: Iran, Turqi, Azerbajxhan, Siri, Kroaci, Serbi, sigurisht Kosov, kjo si lindje e largme, ndrsa Shqipria nuk ishte pjesmarrse.



***

sht koh dreke, e diel, dhe xhiroja e famshme prpara Xhamis s Sinan Pashs, - q ka tabeln e rikonstruksionit dhe nuk lejonte vizita, - sht plot. Vajzat pushtojn m s shumti, veshur moderne q ecin n grupe, dhe shkundin vshtrimet e djemve anash tyre! Prizreni mbahet pr gjallrin e pashoqe t arshis. Takojm dy gjimnaziste me kufje n vesh, dgjojn Rihann, Tunn, e duan shum Bleron apo Alban Sknderajn - ndrsa nxitojn t jen n shtpi, pasi kishin kaluar disa or n nj ditlindje, duke e festuar mu te Xhiroja e arshis.

Nuk e tradhtojn Prizrenin, ndonse Tirann thon se e shohin me lakmi, se sht moderne! Aktore dhe kngtare, dshira e tyre dhe hyn pas nj cop rruge, n nj kthin t qytetit, duke qeshur me t madhe, pasi kujtonin ngacmimet e djemve n rrug! Por, jo pak her n Prizren dgjon t flitet turqisht. Lokalet jan mbushur plot, ans Lumbardhit, ku mblidhen miz gjith njerzia. Pas nj dreke tradicionale, ngjitja e shpejt n kala sht kuriozitet pr ata q nuk kan qen ndonjher n Prizren. Muri q duket nga posht, sht gjigand, mjaft i lart dhe mbrojts pr qytetin. Rruga sht thik prpjet e tatpjet. Sa kalon portn e gurt t kalas, shembet gjith prfytyrimi, bashk me kalan q ke imagjinuar. Prve murit, asgj tjetr ska n maj t kodrs q mban qytetin n pllmb t dors.

Efekti sht i fort - i menjhershm - shtruar si portokallinj, atit e shtpive mbulojn tokn, n nj uniform arkitekture, t ulta, n nj hapsir q sta mbaron vshtrimin - ky sht Prizreni. sht magjepsse pamja nga lart, mbi kala. Si na thon jan shtuar xhamit - qyteti duket si mbi gjilpra xhamish, majholla, t shtrira me lagje, kush e kush ta ket m t lart.

Por n shtitjen e Prizrenit e para gj sht historia e shqiptarve. Lidhja e Prizrenit, godina me emrin. Nga jasht sht nj nga perlat e arkitekturs s qytetit. Ndrsa t paimagjinueshme jan fotot e ekspozuara aty, pr t krahasuar se si u rrafshua m 99 nga serbt dhe u rindrtua srish sipas origjinalit. Godin plot drit, e ult, e rrethuar nga kupolat dhe hijet e xhamive. Nuk e dallon, sa ironia na on n mendimin se t ishte n Shqipri, kjo godin mund t ishte akoma e rrafshuar ose mund ta kishin br direkt lokal. Kjo sht rezidenca ku sht mbajtur Lidhja - kujtohet ciceronia t na thot me z t lart, kalon me radh vendet ku flitet pr t gjitha personalitet e Lidhjes.

Hyjm n muze, sht shum i vjetr dhe pr eksponatet na thon se qysh nga koha e lufts nuk jan t ekspozuara. Ka skulptura t Abdyl Frashrit dhe Ymer Prizrenit - ka vetm piktura t mbytura n pluhur. Shtpi tipike shqiptare e Prizrenit me manekin t veshur me etnografin e zons. Veshje t burrave pak t prdorura apo e kan nga koha, dyert jan pr tok. Nj shirit nuk lejon t kalosh pr t par nga afr apo ti shptosh tundimit pr t provuar xhubletn e vjetr, tavane gdhendur me dru, kan ve mostrn me datimin q i takon gjysms s dyt t shekullit t 19-t. sht e njjta pamje q t ofrojn edhe shum muze n Shqipri, pluhur dhe gozhd. Te Lidhja e Prizrenit, ciceronia na drejton pr te tavolina origjinale e Abdyl Frashrit, nj katrkndore e vogl, e gdhendur te kmbt, n ngjyr kafe t errt, si dhe prangat n nj knd tjetr, kur u arrestua Abdyl Frashri; ja dhe shpata origjinale e Ymer Prizrenit dhe nj or muri e 800-s e dhuruar, po e Ymer Prizrenit.



***

N Prizren hym von, dritat e mbrmjes rrshqitn shpejt, ndrsa ne nism rrugn pa pasur iden se ku do t shkonim. Guidari yn, Sadik Malaj, q udhhoqi turin organizuar prej dy agjencive, Kosov e Shqipri, pr turizmin ndrkufitar, tha se pr pak minuta do sosim. Por kaluan gati dy or t mira udhtimi me autobus dhe vetm prej bufatjes s veshve kuptuam se po ngjiteshim malit. Asnj informacion tjetr, ndalesa pr t ngren dark ishte n nj restorant t quajtur Luboten, - ah te Bora na than t nesrmen, jan serb! N fakt, kjo na u prezantua kur na ndaln para lokalit, si pr t na lajmruar. Atmosfera e restorantit sht gati franceze; nj oxhak i ndezur, plot dru e ngrohtsi q t rrmbente fill. Ca t rinj, edhe pse ishte von, qndronin n holl. Jan t rinj serb, kalojn pothuaj do mbrmje ktu, mblidhen shpesh - na than. Nuk ishin t zhurmshm, por dukeshin plot hare dhe t qeshurat e tyre shprthenin her pas here. Aty i gjetm dhe aty i lam edhe pasi darkuam, ku kameriert serb, dy burra veshur me uniform, rrinin gati n buzqeshje, edhe pse lokalin e kishim pushtuar nja 40 shqiptar. N kt zon na than se serbt jan t but dhe mjaft kokulur. Ne, n fakt, n at or t mbrmjes, pr sinqeritet na interesonte vetm oxhaku, se kishim shum ftoht, dhe nj e ngrn mir! Kameriert e kuptonin shum mir shqipen, pavarsisht se nuk thoshin asnj fjal shqip. Ndrsa ne po, pr m pak se nj or, msuam se voda i thoshin ujit!

Ishte ora dhjet e mbrmjes dhe na u desh edhe gjysm ore nga Luboteni t mburrnim tek hoteli, ku na kishin caktuar fjetjen. Nga vendi ku ndali autobusi, deri tek hoteli, n mes t errsirs, na u desh t bnim nja pes minuta n kmb. Ishte errsir totale dhe ne dukeshim gati si t arratisur dhe operatorve t televizioneve nuk u mungoi fantazia q t na filmonin pr arkiv - plane pr t konkretizuar ndonj lajm trafiku klandestin nga shtigje malesh! Edhe durimi na u sos nga rruga pa fund, por me t hyr n Woodland, qetsia, ngrohtsia dhe muzika n sfond nn kitar na ktheu shpresat se nuk do torturohemi m! Na treguan se kemi arritur n Brezovic dhe ndodhemi n 1750 metra lartsi mbi nivelin e detit. Ndjenim ngricn nn kmb, edhe pse ishte errsir, dhe n hyrje t hotelit temperatura shnonte -1 grad. Kjo ishte e pabesueshme n fillim t tetorit. Por befasia ishte t nesrmen. Ngaq kishim udhtuar natn, asnj ide nuk ishte krijuar ku jemi. N mngjes, kur dielli del but pr njerzit dhe majat e maleve - befasia nuk ngjante me asgj; liri totale mes ajrit, toks dhe qiellit.

Ngrica ishte trashur edhe m, br akull; ndrsa prpara vije zap nj hapsir pafund vargmalesh, dallg deti, n blu dhe ti mbi to! Pamje shokuese posht teje dhe karshi, fare afr, gati ta prekje me dor, maj mali tmerrsisht t but, t lpir nga bari ngjyr bezh, i rruar deri n rrz t toks.

Kjo ishte qendra turistike n bjeshkt e Sharrit, t ciln serbt e patn zhveshur s pari nga shqiptart, duke e shndrruar n nj vend, ndr m t famshmit n Evrop pr skijim.

Reliktet ishin akoma n kmb; hoteli i vjetr, teleferiku, slitat, ca kabina prej druri q mezi mbaheshin n kmb. Na than se sapo jan privatizuar dhe ishte ndr prioritetet q ky vend do ti sillte Kosovs famn e turizmit dimror. Tani niste sezoni turistik aty.

E lam qendrn e skijimit, si nga udhtimet e rralla q duhet br patjetr kur t shkoni n Prizren. Rruga sht e shtruar deri n vend. Dhe sht mrekullia tjetr q merr me vete duke zbritur bjeshkt.

N vjesht sht kopsht pemsh q u lshohen ngjitas maleve, duke e humbur tokn. E verdh, t kuqe, shum t kuqe, e kaft, shum jeshile duket sikur ecn n nj shteg prrallash, t cilave dielli u jep m tepr shklqim dhe hijet e tyre zgjasin n kryqzim t njra-tjetrs, edhe neve na zn rrugn e detyrohemi ti kryqzojm shpejt ndjesit; ato bukurin, ne mahnin!

Grykat e krijuara prej shpateve t maleve mbrojn disa shtpi, t rrudhura bashk, grumbull dhe banort e tyre jan serb. Jan disa gryka t tilla, si fshatra t vegjl, q rrin plot frik t strukur n lugina. Na thon se t gjitha jan shtpi serbe, t vendosura aty me qllim nga shovinistt pasi kan shkatrruar e djegur, spastruar krejtsisht zonn prej shqiptarve. Fshatrat dhe shtpit q shoqrojn rrugn, s shumti kthyer n hotele dhe pika turistike jan t banuar prej serbve. Por ata e kan pranuar realitetin e Kosovs dhe nuk ndihen, jan t urt, - na thon. Jan serb q nuk jan t zhvilluar, mbahen me bagti dhe ndrtim. Fmijt i shkollojn n shqip, por nuk krijojn probleme. Ndrsa n shtpi flasin serbisht.

Pavarsisht se mezi mbijetojn, serbt i kan shtpit n arkitekturn e tyre, t bukura, oborret e tyre jan t pastra, t mbushura me lule, gjithka e ngjashme me natyrn. Shtpit e vendosura buz rrugs shfrytzohen pr hoteleri e turizm dimror. Marrim vesh se shqiptaret jan rikthyer pas lufts, duke rindrtuar vilat e djegura dhe duke bler shtpit e serbve.

Ndrsa n projektet politike, sht edhe ndrtimi i nj fshati turistik t populluar me shqiptar. T ardhur nga Bosnja, Fadili na tregon se jan larguar nga Kosova m 36, si familje. T vendosur n ball t nj mali, restorant Sharri sht ndr risorset turistike m t famshme n ato an. Sapo i jemi larguar qendrs s komuns s Shterpcs dhe vendi quhet Prevall. Me nga nj got raki para Fadili dhe Kyseli jan ulur pran oxhakut. Me mbiemrin Hasani, kjo familje prej tri vitesh ka ngritur qendrn turistike n Prevall dhe sht m e njohura e zons. Fadili, jo menjher, na tregon se sht bashkadministrator me t vllain, q menaxhon restorantin Sharri. I veshur me rroba pune, Fadili tregon se vllai i tij u martua me nj shqiptare, ndaj u kthye n Kosov. N Bosnj kan jetuar me tregti, si tradit e familjes, kan pasur dyqane, restorante dhe nj mbltore. Vllai e kishte merak q t onte deri n fund zanatin, traditn e familjes, prandaj hapi restorantin. Kthimi i t vllait i shtyu t gjith t vendoseshin familjarisht n Brezovic.

Sot, ku kan vendosur nj nga risortet m t mdha n Kosov, e paprshkrueshme pr nga hapsira, dhe shrbimet q ofron, ka qen nj livadh ku vinin pr piknik.

Fadili na thot t njjtat fjal si shqiptart e tjer t ksaj zone, se serbt ktu jan t but dhe t urt. Ata jan shqiptart e par q jan vendosur aty pas lufts dhe n tri vite investimi ku gjithka sht br prej tyre, privatisht, Fadili tregon se kan pasur mjaft vshtirsi, se kan rregulluar vet dritat, ujsjellsin, shtigjet... dhe presin t zgjerojn srish mjediset e brendshme, pr t pasur m shum mundsira argtimi pr turistt. Kyseli, q merret me gjueti dhe ndan miqsin me t familjes Hasani, por dhe nj lloj punsimi, tregon se shum t huaj, q vijn n Sharr, i shoqron npr natyrn e zons. Jam adhurues i natyrs dhe vij do dit ktu, do mal e bjeshk i kam shtitur m kmb, - thot Kyseli. Para pak kohsh ishin ministrat e Kshillit t Evrops, i kam shtitur ktyre maleve, jan shtigje pr piknik e gati pr turizm, - shton burri me mustaqe, i veshur me kostum jeshil gjuetie.

T gjith besojn te Brezovica, ndonse tani ka mbetur nj shkrettir, pr fat t mir, na thon sht shpallur Park Kombtar, dhe vitin e ardhshm kan entuziazm se do t bhet nj perl e turizmit kosovar.

sht nj plan ndrkombtar, ku do hidhen, besojm, miliona, sepse sht baza m e fort e skijimit. Edhe serbt aty jan shum luajal. Pronart e Lubotenit, jan n shoqatn ton t turizmit, do her u prgjigjen ftesave pozitivisht. Ata e kan pranuar realitetin e Kosovs, - na thon ata t zyrs pr zhvillimin e turizmit, n Prizren. Ndrsa lam n hollin e Woodland copa revistash alpinizmi, n gjuhn serbe, ndoshta ekspozuar aty si gjurm nostalgjie kur kjo zon mblidhte Evropn n dimr! Ndrsa pritet t rikthehen shqiptart.

standard