N Indi nj nga mrekullit arkitekturore t bots, projektuar e ndrtuar nga shqiptari prej Oparit t Kors, arkitekti kryemjeshtr Mehmet Isaja.

Q nga fundi i viteve 80, kur albanologu i shquar Ramadan Sokoli zbuloi me burime arkivore arkitektin shqiptar q projektoi e ndrtoi nj nga mrekullit e dashuris dhe besnikris bashkshortore, Taxh Mahallin, kryeministri Sali Berisha sht i pari dhe i vetmi q identifikoi Taxh Mahallin me arkitektin e shquar shqiptar q e projektoi dhe ndrtoi at dhe ndau t njjtn mendim me kryeministrin e Indis n takimin e bisedn q pati me t n Kopenhag disa dit m par.

Usta Mehmet Isaja

Gjurmt e krijimtaris s mjeshtrve shqiptar jan hetuar deri n Indin Veriore, ku gjat gjysms s par t shekullit XVII udhhoqi punimet pr njrn nga kryeveprat e arkitekturs: konkretisht Taxh Mahallin e Agras n bregun e lumit Jumna. Atje ishte themeluar n shekullin XV dinastia e mogulve nga pasardhsit e Tamerlanit dhe t Xhengiz Khanit. Kjo dinasti me gjith luftrat dhe kryengritjet, me gjith grindjet e pareshtura n gjirin e familjes perandorake arriti kulmin e fuqis politike dhe lulzimin m t madh artistik n kohn e shah Xhahanit, i cili ishte prototipi i sundimtarve mogul. Ambicia e tij arriti deri n at pik sa t ngrinte krye kundr babait t vet, Jahanxhinit, vetm sepse i lakmonte fronin, prandaj e rrzoi nga froni dhe e burgosi. Shan Xhahani prpiqej ta zbukuronte jetn e tij t zymt me vepra artistike. N kurtin e tij glonin poett, muziktart, dramaturgt, piktort etj. Udhtimprshkruesi venecian Nikolo Manuci, i cili pati vajtur n kurtin e mogulve, tregon se shah Xhahani organizonte vit pr vit nga nj panair 8-ditsh n Pallatin Perandorak, ku merrnin pjes femrat m t bukura, t cilat zgjidheshin nga nj komision ekspertsh. N kt klim dashurie lngonin vetm princeshat e familjes mbretrore, t cilat thjesht pr nj strategji t shahut nuk mund t martoheshin, sepse dhndurt lakmitar mund t sillnin ngatrresa, prarje e pjestim t pasuris. Rrjedhimisht, princeshat e gjora veniteshin e mbeteshin lnesha t shah Xhahanit, i cili ishte dhn veanrisht pas ndrtimeve, si dshmojn ndrtesat e bukura e me shije t strholluar q u ndrtuan n kohn e tij. Por gjith ai shklqim i siprfaqshm nuk e mbulonte dot dhunn dhe mjerimin, as nuk e fshihte dot shtypjen dhe shfrytzimin e masave t gjra popullore nga nj pakic feudalsh apo tregtarsh t pasur.

N vitin 1629 shah Xhahani u prek thell nga humbja e bashkshortes s tij (Mumtaze Mahall), e cila vdiq lehon. Shahu mendoi ta prjetsonte kujtimin e saj nprmjet nj prmendoreje madhshtore, q t mishronte bukurin e bashkshortes, prandaj ftoi n Agra arkitektt m t prmendur t asaj kohe. Midis mjeshtrve q shkuan atje nga vendet e ndryshme ishte dhe oparaku usta Mehmet Isaja bashk me bashkatdhetart e tij, usta Ahmetin dhe lulishtarin Ismail Rumi. Kta mjeshtr me prvoj n teknikn e ndrtimeve ishin antar t shoqats s arkitekteve n Stamboll. T gjith mjeshtrit q vajtn n Agra i paraqitn shahut projektet e tyre. Pasi u shqyrtuan nj nga nj projektet e ndryshme, shah Xhahani zgjodhi pikrisht at t usta Mehmet Isas, t cilin e ngarkoi me drejtimin e punimeve.

Njzet mij veta: zejtar, puntor t zgjedhur nga t katr ant, punuan plot 20 vjet rresht (d.m.th. nga viti 1630 deri n vitin 1650) pr realizimin e ksaj vepre nn mbikqyrjen e vazhdueshme t kryemjeshtrit Mehmet Isaja, i cili kontrollonte zbatimin e projektit. Edhe lnda e ndrtimit: mermeri, glqerja, rra e kuqrremt, korali, sedefi, kristali, u solln nga t katr ant. Pr t gjitha kto u shpenzuan disa miliona rupi.

Taxh Mahalli u ndrtua mbi nj tarrac n bregun e lumit Jumna, dy km larg Agras. Planimetria e ksaj prmendoreje ka trajtn e nj katrori me qoshe t prera. T katra faqet i ka t njllojta. N t katra skajet e bazamentit ka nga nj minare prej mermeri t bardh. Prve ktyre n kraht e Taxh Mahallit jan dhe dy godina: faltorja dhe bujtina pr pelegrint, ndrtuar me zhur t kuqrremt dhe t mbuluar me kube prej mermeri t ndritshm. Prpara mauzoleut shtrihet parku i bukur me pellgje e shatrvan. Tr ky ansambl monumental me plane t prpjestuara e t drejtpeshuara sht realizuar n mnyr t prsosur. Gjersia dhe lartsia e mauzoleut n reliev sht 57 metra, kurse lartsia e prgjithshme e Taxh Mahallit nga niveli i toks deri n majn e kubes qendrore arrin 74 metra. Kjo kube qendrore sht e rrethuar nga katr kube m t vogla. Gjithashtu brendia e ktij mauzoleu t ndar n katr kthina t mdha t mahnit me harmonin e prpjestimeve, trajtave e ngjyrave. Nprmjet dritareve t daltuara n mermerin e kubes qendrore deprton prbrenda nj dritare kaltroshe, q tretet me tonet e zbukurimeve t mozaikut, agatit, koralit etj. Qivuret e dy bashkshortve jan vendosur pas nj ndarseje t lahurishme. Nj nga udit e ktij mjedisi sht dhe cilsia akustike: aty do z e do tingull kumbon gjat pr disa sekonda.

Kryemjeshtri gjenial i ksaj vepre eklektike ka ditur t ujdis prvojat dhe stilet e mjeshtrve t ndryshm, bashkpuntorve n nj trsi t harmonishme. E me t vrtet, duke soditur pamjen e Taxh Mahallit t pushton nj mbres harmonie dhe qetsie: ajo ndrtes mermeri, q zbardhllen midis qiparisave t lulishtes, ka dika t mahnitshme n prpjestimet sqimatare t vijave nga baza e saj deri te maja e kubes qendrore. Me t drejt ky mauzole vlersohet jo vetm si prmendorja m e shklqyer e Agras, por madje admirohet si nj ndr kryeveprat m t bukura t historis s arkitekturs botrore. Jo m kot u mbiquajt prmendore e mrekullueshme e dashuris dhe besnikris bashkshortore.

Vlerat artistike t Taxh Mahallit nuk qndrojn vetm n drejtpeshimin e prmasave t harmonishme apo n hijeshin dhe begatin e zbukurimeve, por qndrojn njkohsisht n mjeshtrin e prsosur t realizimit dhe n unitetin e mendimeve: aty jan shkrir m s miri prvoja e lart shkencore me prirjen artistike dhe me frymzimin poetik.

Trajtat arkitektonike me pastrtin dhe me qartsin e linjave prkatse e nxjerrin edhe m n pah zbukurimoren e strholluar, q e vesh ndrtesn me nj bukuri t pashoqe. Vet cilsia e lnds s ndrtimit ndikon n mbresat q ushtron pamja e ksaj kryevepre: ngjyrat e mbla t mermerit me ndryshimet e nuancave sipas kohs i japin trajtave t ksaj prmendoreje nj lehtsi t veant e, si t thuash, t ajrishme. Taxh Mahalli duket veanrisht trheqs pasditeve, kur bie vapa e kur mermeri nxjerr n pah disa nuanca t kndshme n ngjyr trndafili, por edhe m trheqs duket netve me hn t plot: ather ka nj pamje prrallore. Soditja e ksaj kryevepre l mbresat e dgjimit t nj muzike t paprsritshme. Bukuria e ktij mauzoleu kurorzohet nga natyra me kushtet q e rrethojn.

Pr sa i prket jets s kryemjeshtrit t ksaj kryevepre hprh kemi fare pak njoftime. Pasi krijoi kt kryevepr t amshuar, rrezikoi t psonte fatin e sa e sa arkitektve t mbuluar nga anonimia. Historiant e artit kan shfaqur mendime dhe hamendsime t kundrta pr kombsin e tij gjoja persiane, indiane, bizantine, italiane etj., por sipas t dhnave dokumentare, q u zbuluan vitet e fundit, del se usta Mehmet Isaja ishte shqiptar nga Opari (malor i krahins s Kos), sipas bashkkohsit t tij (t usta Mehmet Isaja) Xhaferr elebiu, n nj dorshkrim turqisht me titull Broshura e arkitekturs, e cila ndodhet n thesarin e biblioteks s pallatit Top-kapi t Stambollit. Me sa duket, Taxh Mahalli sht vepra e fundit e ktij mjeshtri - usta Mehmet Isaja. Gojdhna tregon se, kur e pa shah Xhahani kt vepr t prfunduar, u knaq shum dhe u mburr se nj prmendore kaq t prsosur, nj parajs e ktill mund t ndrtohej vetm n Agra, ku moheshin artistt s bashku me veprat e tyre... (ktu e m pas trepikshi i autorit). Pastaj thuhet se shahu e paska pyetur usta Mehmet Isan nse mund t ndrtonte prap nj tjetr vepr si kjo. Kur kryemjeshtri iu prgjigj: Po, ndoshta edhe m t bukur, shah Xhahani u turbullua nga kjo prgjigje e si shprblim pr gjith kt pun dha urdhr t burgosej menjher kryemjeshtri fatkeq dhe t verbohej. Kshtu, usta Mehmet Isaja nuk do t kishte m asnj mundsi t ndrtonte prap dika t bukur.

M von, n shtator t vitit 1657, kur u hap lajmi se shah Xhahani ishte smur rnd, njri nga djemt e tij, gjaksor e bir gjaksori, i cili priste me padurim ditn pr ti zn vendin n fron, sulmoi Agran, e pushtoi me forc dhe, pasi e shfronsoi t atin, e burgosi n kshtjelln e atij qyteti, ku ngrysi jetn e tij me gjith ambicien dhe shijen e holl artistike... duke soditur nga dritarja e burgut me or t tra Taxh Mhallin. Vetm kur vdiq shah Xhahani, pas tet vjetsh (m 22.01.1666) ia nxorn kufomn nga burgu dhe e varrosn n Taxh Mahall pran bashkshortes s tij.

Usta Mehmet Isaja nuk sht i pari dhe as i vetmi artist shqiptar q punoi e krijoi larg atdheut, por sht nj ndr sa e sa mjeshtrit e dal nga gjiri i popullit ton, q pasuruan fondin ndrkombtar me kryevepra. RAMADAN SOKOLI