Kundr tolerancs, pro bashkjetess fetare

http://www.panorama.com.al/index.php?id=27969

Blendi Kajsiu

N pamje t par mund t duket se kemi t bjm me nj loj fjalsh n rastin m t mir, ose nj paradoks n rastin m t keq bashkjetesa fetare nnkupton tolerancn fetare dhe anasjelltas, prandaj nuk mund t jesh kundr tolerancs dhe pro bashkjetess. Megjithat , logjikisht koncepti i tolerancs nnkupton tolerimin e dikaje q nuk na plqen. Kshtu ne mund t tolerojm veset e nj prindi, miku, bashkshorti apo komuniteti, por kjo nuk do t thot aspak se i aprovojm ato, prkundrazi. Prandaj kur flasim pr toleranc fetare automatikisht theksojm se palt nuk aprovojn ekzistencn e njra-tjetrs ndonse e tolerojn at. Ky sht nj dimension problematik i konceptit t tolerancs q sht trajtuar me hollsi nga nj sr autorsh dhe filozofsh perndimor q nga Derida deri tek teoricienia politike Wendy Brown.
Nj tjetr dimension i nnkuptuar i konceptit t tolerancs sht ideja e dominimit. Toleranca nnkupton tolerimin e dikujt ndaj dickaje si nj zgjedhje dhe jo thjesht si domosdoshmri. Imagjinoni p.sh., dik q e ka bezdi tymin e duhanit. Nse shkojm n shtpin e ktij individi dhe ndezim nj cigare, pasi i kemi marr leje ather ai ose ajo sht duke na e toleruar vesin ton t duhanpirjes. Ama i njjti individ n nj lokal plot tym cigareje nuk sht duke e toleruar sjelljen e t tjerve, por sht thjesht duke e prballuar at. Ky ndryshim sht i rndsishm pr t nxjerr n pah faktin q tolerimi mund t bhet vetm nga pozitat dominuese, pra ather kur ke mundsi t vendossh. Pr pasoj tolerimi sht nj tipar i nj shumice dhe jo pakice sociale. sht shumica q toleron pakicn dhe jo anasjelltas. Kshtu kur ne themi se duhet t tolerojm minoritetet etnike nnkuptojm pozicionin ton dominues si shumic. Imagjinoni sa pa kuptim do ishte sikur ti krkonim minoritetit Rom apo Grek n Shqipri q t ishte tolerant ndaj komunitet shqiptar.
N kt pik dimensioni konceptual i tolerancs fetare lidhet me dimensionin e tij historik, ka n fakt sht e vrtet pr do koncept. Koncepti i tolerancs fetare sht nj produkt historik evropian q buroi nga luftrat shkatrruese t reformimit dhe kundr-reformimit mes protestantve dhe katolikve q prfunduan me paqen n Westphalia n 1648. Toleranca si koncept fetar nnkuptonte nj fe dominuese q toleronte nj fe minoritare. Ky koncept ishte produkt i realitetit t ri evropian pas luftrave fetare, ku n do shtet kishte nj fe dominuese (katolike ose varietete t ndryshime t protestantizmit) dhe shpesh t paktn edhe nj fe minoritare. Kjo pr faktin se luftrat fetare krijuan shtete ku feja e princit/mbretit ishte edhe feja dominuese e territorit. Kshtu doktrina e famshme e tolerancs e John Lock (n A Letter Concerning Toleration shkruar m 1689) argumentonte se duheshin toleruar sektet e ndryshme fetare (me prjashtim t katolikve, myslimanve dhe ateistve) n nj koh kur n Britani feja dominuese ishte anglikanizmi. Ndrhyrja e Lock ndodhte n kuadrin e nj realiteti historik ku Kisha kombtare Anglikane persekutonte sektet e tjera (Anabaptist, Luterian, Presbiterian , Kueikrs, etj) q pr pasoj largoheshin drejt kolonive pr t themeluar m pas SHBA-t.
Fakti q do territor kishte edhe nj fe dominuese do t thoshte, q kjo fe do t luante nj rol t rndsishm edhe n procesin e kombformimit. Pra, me lindjen e nacionalizmit besimi fetar n Evrop ndrthuret edhe me identitetin kombtar. Kshtu prball anglezve anglikan kemi spanjollt katolik, apo holandezt protestant. Feja mbetet e rndsishme edhe n kombe t mvonshme si Italia apo edhe tek fqinjt tan ballkanik, ku kisha kombtare ortodokse ka qen nj nga shtyllat e kombformimit qoft pr grekt, serbt, apo bullgart. N kt kontekst historik tolerance fetare bhet gjithnj e m e rndsishme pasi feja dominante e armatosur edhe me misionin kombtar lehtsisht abuzon me minoritetet fetare q tashm mund t persekutohen edhe si antikombtare, ktu mjafton t kujtojm fatin tragjik t hebrenjve n Evrop. Kshtu persekutimi i katolikve n Angli apo Holand sht br edhe n kuadrin e nj nacionalizmi anglikan apo protestant. Edhe sot Kisha Anglikane, q sht tejet tolerante, sht kisha zyrtare apo kombtare n Britani, ku mbretit apo mbretreshs ende nuk i lejohet martesa me nj katolik. Toleranca pra i referohet tolerimit t nj feje minoritare nga nj fe dominuese.
Krejt ndryshe nga ky realitet kombformimi shqiptar sht br mbi bazn e ides se asnj fe nuk sht dominuese dhe asnj fe nuk sht minoritare. N fakt t katr komunitetet fetare n Shqipri jan t barabarta n raport me kombformimin shqiptar. N kto kushte n Shqipri ndryshe nga do vend evropian nuk mund t flitet pr nj fe dominuese. Pikrisht pr kt arsye koncepti i tolerimit sht sa i paprshtatshm aq edhe i padobishm pr realitetin shqiptar. N rastin e Shqipris nuk mund t flasim pr toleranc fetare si nj proces ku nj fe dominuese toleron nj apo disa fe minoritare. Kshtu nuk mund t themi se feja Islame toleron fen Katolike, Ortodokse apo Bektashinjt. Po kshtu nuk mund t themi as se Ortodokst tolerojn fen Islame (Sunit), Katolike apo Bektashinjt, dhe anasjelltas. Por kjo ndodh jo pr faktin se feja nuk ka pasur rndsi n procesin e kombformimit shqiptar. T besosh Vaso Pashn kur thot se feja e shqiptarit sht shqiptaria do t thot ta trajtosh propagandn e Rilindjes kombtare si fakt historik. Vet fakti q Vaso Pasha i bnte thirrje shqiptarve t mos shihnin kisha e xhamia do t thot se ata po e bnin dika till, prndryshe nuk kish se prse Vasoja tu bnte thirrje mos ta bnin. Kjo ide m pas u prdor nga regjimi komunist pr t justifikuar ndrtimin e nj shteti ateist duke fshir nga historia rolin themelor t klerikve katolik, ortodoks, sunit apo Bektashinj n procesin e kombformimit shqiptar.
Arsyeja se prse asnjra fe nuk mund t jet dominuese n Shqipri sht sepse asnjra nuk mund t pretendoj ekskluzivitetin e identitetit shqiptar, si ndodh p.sh., me fen anglikane n Angli, me fen protestante n vendet nordike, me at katolike n Itali, Spanj apo Poloni, apo me fen ortodokse n Rusi, Greqi, Serbi apo Bullgari. Kjo ndodh sepse secila fe sht dhe ka qen njsoj e domosdoshme dhe e paeleminueshme n identitetin shqiptar. Kshtu pa fen katolike zor se mund t ruhej nj identitet historik dhe linguistik shqiptar. Dhe ktu nuk e kam fjaln thjesht pr faktin se heroi yn kombtar Sknderbeu ishte kampion i katolicizmit, por pr klerik t tipit Gjon Buzuku apo Pjetr Bogdani, q pr arsye fetare dhe jo kombtare dokumentuan gjuhn e shkruar shqipe. Mjafton kaq dhe pa prmendur figura si At Gjergj Fishta, apo qendra t qytetrimit shqiptar si Shkodra apo Lezha, pr t kuptuar rndsin e fes katolike n ruajtjen dhe krijimin e identitetit shqiptar. Kjo natyrisht nuk do t thot se Shqipria sht nj vend katolik, ndonse ndokush mund ta dshiroj kt me zemr. T paktn numerikisht popullata mbi t ciln u investua identiteti shqiptar ishte dhe sht n nj pjes t mir myslimane. Ndonse edhe gjuha edhe identiteti shqiptar u ruajt fort tek komunitete fetare si ai katolik, ai u ruajt dhe u zhvillua edhe tek komuniteti Islamik si brenda edhe jasht kufijve shtetror n Kosov apo Maqedoni. Po kshtu vshtir se mund t flitet pr identitet shqiptar edhe pa komunitetin Bektashi, mjafton t prmendim ktu vllezrit Frashri q ishin pjes e ktij komuniteti.. S fundi, por jo pr nga rndsia, identiteti shqiptar nuk mund t krijohej dhe ekzistonte pa fen dhe komunitetin Ortodoks roli i t cilit n formimin dhe konsolidimin e kombit shqiptar sht tejet i qart. Mjafton t prmendim shkolln e par n gjuhn shqipe t ngritur n Kor, apo Imzot Fan Nolin q n fund t fundit ishte peshkop Ortodoks, pr ta kuptuar kt. Natyrisht n t gjitha kto komunitete mund t gjejm plot shembuj kur feja i sht kundrvn apo ka shrbyer edhe si nj penges e formimit t identitetit shqiptar, por kjo nuk duhet t na bj t harrojm rolin e secils fe si pjes e identiteti shqiptar.
Ky ekskursion i shkurtr historik besoj se mjafton pr t treguar se n kuadrin e shtetit dhe identitetit shqiptar asnjra fe nuk mund t pretendoj se po toleron tjetrn, pasi askush nuk mund t pretendoj se sht feja dominuese n raport me identitetin dhe shtetin shqiptar. Jo thjesht se shteti shqiptar sht laik, pasi laike jan edhe shum vende evropiane, por identiteti i tyre kombtar t paktn historikisht sht i lidhur ngusht m nj fe t caktuar. Por sepse vet identiteti shqiptar nuk sht produkt i nj feje t vetme. Kshtu komuniteti mysliman sht vrtet numerikisht superior, por kjo nuk e bn fen Islame prcaktuese t shtetit apo identitetit shqiptar dhe as Shqiprin nj vend islamik. Pr t njjtn arsye edhe sikur nesr shumica e shqiptarve t dalin t krishter (me konvertimet pafund q kan ndodhur n Greqi apo Itali) kjo nuk do t thot se Shqipria do bhet vend i krishter apo Islami nj fe minoritare. Po kshtu heroi dhe simboli yn kombtar Gjergj Kastrioti Sknderbeu mund t jet katolik, por kjo nuk do t thot se identiteti real shqiptar sht thjesht katolik. Shqipria nuk sht as e katolike, as ortodokse, as islamike (as Bektashiane) , ajo sht edhe katolike, edhe bektashiane, edhe ortodokse edhe myslimane. Koncepti i tolerimit nuk e rrok dot kt realitet q nnkupton barazi dhe jo thjesht toleranc mes ktyre komuniteteve. Ndaj nj koncept m i dobishm do ishte ai i bashkjetess, ku askush nuk toleron asknd por t gjith e pranojn ekzistencn e tjetrit si t barabart dhe jo thjesht si minoritet. Kjo nuk do t thot se ekziston ndonj harmoni fetare prrallore; paragjykimet mes komuniteteve fetare n Shqipri ekzistojn dhe kan ekzistuar historikisht. Por asnjri komunitet fetar nuk pretendon ekskluzivitetin e prfaqsimit kombtar apo t toleroj komunitetet e tjera pasi sht vet dominues. Dhe ktu qndron ndryshimi themelor me situatn n Evrop.
Ky sht nj realitet q ne si shqiptar e kemi shum t vshtir tia shpjegojm Evrops, e cila si pasoj e historis s saj e ka t pamundur t kuptoj bashkjetesn dhe barazin e katr komuniteteve fetare n nj identitet kombtar. Pr m tepr sht nj sht nj realitet q nuk mund t shprehet n mnyr statistikore. Prandaj ne ndihemi keq kur evropiant e prshkruajn Shqiprin si 70% myslimane, 20% ortodokse dhe 10% katolike. Dhe problemi ktu nuk sht thjesht tek pasaktsia e ktyre t dhnave, tek injorimi i popullats s przier fetare, apo i shumics drrmuese jo-fetare. Problemi sht se nj statistik e till krijon prshtypjen e gabuar t fes dominuese dhe fes minoritare q m shum se realitetin shqiptar reflekton eksperiencn evropiane, nga ku ka buruar edhe vet koncepti i tolerancs fetare. Prandaj shum evropian e shikojn realitetin fetar shqiptar n mnyr thjesht statistikore duke konkluduar se feja dominuese n Shqipri sht ajo islame, ndrkoh q vet komuniteti islamik tek ne ndihet trsisht i injoruar. T kompleksuar nga ky keqkuptim ne nxitojm ti themi Evrops dhe vetes se ne nuk jemi aspak mysliman, ose se myslimant tan jan aq tolerant saq nuk besojn fare tek zoti. Pr pasoj shfaqja e shenjave t besimit Islam na trondit duke shkaktuar reagime ekstreme, si sht prjashtimi i vajzave me shami nga shkollat publike. Justifikimin pr kt e gjejm n zemr t Evrops, duke marr Francn si shembull, nj vend me problematik dhe tradit krejt ndryshe nga e jona. Edhe pse n Evrop ka edhe vende si Anglia ku n universitetet publike lejohen vajzat dhe djemt me mjekr, turban, shami, apo pere. Kjo nuk do t thot se ne duhet t imitojm Anglin apo Francn, por se duhet t shikojm dhe zhvillojm dhe mbrojm traditn ton t bashkjetess fetare ku fet nuk jan as t dominuara as t toleruara por t barabarta. Realitetin fetar shqiptar nuk kemi prse tia prshtatim keqkuptimeve q vijn nga jasht si pasoj e komplekseve q kemi ne brenda. N kt mnyr n vend q t importojm probleme nga Evropa mund ti eksportojm asaj zgjidhje. Fatkeqsisht kjo nuk ndodh sepse integrimin evropian ne e kemi kuptuar thjesht si proces t imitimit t Evrops. Kshtu n vend q t krenohemi dhe zhvillojm kompleksitetin e identitetit ton ne vuajm pr nj identitet t pastr fetar si ai i fqinjve tan q fen e kan t sanksionuar n kushtetut, si kishim ne t sanksionuar mungesn e saj dje. N vend q t ruajm sistemin ton t bashkjetess bazuar mbi barazin mes komuniteteve fetare, ne prpiqemi t imitojm tolerancn fetare t Evrops q n thelb bazohet tek nj marrdhnie e pabarabart mes komuniteteve fetare. Dhe meqense kjo marrdhnie e pabarabart nuk ekziston, ne prpiqemi ta krijojm at, si n Evrop.