Close
Duke shfaqur rezultatin -19 deri 0 prej 8
  1. #1
    Perjashtuar Maska e BARAT
    Antarsuar
    20-07-2006
    Vendndodhja
    Himarjot jet' e jet', Zot mbi male Hyll mbi det
    Postime
    2,565

    Formula e Pagzimit, Kumte t reja nga dokumenti m i vjetr i shqipes

    Formula e Pagzimit, Kumte t reja nga dokumenti m i vjetr i shqipes





    Ledi Shamku-Shkreli

    Konstitucjonet e Kuvendit t Matit t vjetit 1462, prpiluem prej Pal jllit nuk kan pas ndonji trajtim t privilegjuem n Shqipni, ndonse me to lidhet, pos tjerash, edhe kaprcimi i pragut historik t gjuhs shqipe. Me prjashtim t Formuls s Pagzimit e cila n asnji ras nuk mundej me u neglizhue, pjesa tjetr e Konstitucjoneve, ashtu si dhe e krejt Kodit Ashburnham n prbamje t tcilit ato ndodhen, asht fare pak e studjueme prej nesh. Kjo zbrazt studimore asht edhe harai q i kemi pague mungess s botimit t ktyne dokumentave primordial pr kulturn ton kombtare.
    N Shqipni, faksimili i Formuls s Pagzimit, u botue i pjesshm prej Lumo Skndos m 1926 tek Dituria, por duhet than se, n kte publikim, paraqitja e Formuls u prshfaq e manipulueme. Kjo ndodhi mbasi botuesi, pr lehtsi paraqitjeje, bashkoi n nji faqe t vetme paragrafin e ndam ndrmjet dy faqeve (paragraf ku ndodhet formula asht n faqet 3b dhe 4a t pishtullit). Prej asokohe kjo faksimile u pat botue e ribotue ashtu pr gati nji shekull me rradh, si ndr librat shkollor e antologjit prmbledhse, ashtu edhe ndr trajtesat shkencore t studjuesve t ndryshm.
    Porse jan do ngjarje t cilat smunden me mbet gojdhana, e sidomos, n ditt e sotme fjala e shkrueme smundet me qen m gojdhan, pra e pabotueme; aq m fort kur kjo fjal e shkrueme asht primitus, sikundr asht dokumenti i par n gjuhn ton, i njoftun si Formula e Pagzimit e vjetit 1462. Me kte dokument shkrimor e kaprcen gjuha shqipe pragun e vet historik, a sikundr shkruen t Justin Rrota, formula e pagzimit shenjon pagzimin e ortografs shqipe.
    Qyshse u njoftue zbulimi i ktij dokumenti e deri n ditt e sotme, asht shkrue shpesh formulen, madje teevona pati edhe tubime shkencore n kremt t jubileut t saj; porse vet dokumenti vijoi me mbet i mbledhun kutulla n sergjit e arkivit, e kshtu mjaft studjuesve ju takonte me shkue citim mbas citimit. E pos studjuesve, shqipfolsit nuk patn kurr rasn me e pa t plot shenjn e tyre tpar shkrimore.
    Bindja se nji fraz e vetme e shqipes nuk mund t studjohet shkputazi nga konteksti i vet, qoft ky edhe n nji tjetr gjuh, na grishi me krkue kte manuskript dhe me e botue t plot. Duke u informue se leje nevojitej pr me e sjell kopjen e tij n Shqipni, msuem se kjo kopje e filmueme nfakt gjindej n Arkiv t Shtetit Shqiptar qysh m 1967-n, pra prej ma se 40 vjetsh, dhe se e pat prue prof. Bujar Hoxha. Befasia se kishim lyp fort larg ate ka e kishim prej kohsh ktu qe lehtsuese e na solli ndr mend pyetjen e Engjllit t Zotit: Pse e lypni t gjallin ndr t dekun? (Luka 24, 5-6).
    Kshtu pra, venduem q ma s pari ta botojm t plot kte dokument (shih Hylli Drits, 1/2009), pr tua dhan shqiptarve ate ka u takonte me e pas prej shum e shum kohsh.
    Duem me besue se pr shqiptart, tash q ka ndrrue moti e stina dhe pseudopatriotizmi izolacionist nuk shtrngon ma me ec ndr shtigje t pashkeluna, vetm njohja e kulturs s njimendt e transhendentale krijon ate bazament moral e historik mbi t cilin duhen mbshtet prpjekjet pr me u rikthye n gjin, n Europn prej kah u shkputn forcnisht shekuj ma par. Marin Sirdani shkruente se pr me e dasht historin e kombit, duhet ma par me e njoft ate, mbasi ve prmes njoftjes ngjarjet dhe personazhet e t kaluemes mundet me shtegtue prej territ t kohnave drejt kjartsis t stashmes.
    Konstitucjonet, urdhnesat dhe statuti u hartuen e u shpalln prej nesh Arqipeshkvit Pal e u nnshkruan n Kishn e Shindrtatit t Matit n vitin e Zotit 1462, n indiktin e dhjet, dhe po n ditn e hane m 8 t muajit t nntorit. Konstitucjonet nisin me nji paragraf, n t cilin arqipeshkvi Pal jll, prshkruen shkurtimisht gjendjen e arqipeshkvis s vet nato koh, kur lypej me u riorganizue mes vedit pr me i bam ball ndarjes shpirtnore, pra edhe kombtare, t gjindjes son e cila po rrezikohej prej agresionit osman.

    Ad perpetuam rei memoriam. Detyra e kujdesit baritor na shtyn me do kusht me paqtue pr nder t Hyut dhe pr shlbimin e shpirtnave ku vepron Arqipeshkia [...] U ba shum koh q dioqezat, provincat jan vizitue rrall prej Arqipeshkvit, qoft pr arsye t tiranis s gjat t turqve, qoft edhe pr shkak se kjo zon ka vshirsin e t qenit shum e shtrime.
    Pr shkak t zakoneve t shprishuna, venduem ta vizitojm na vet [...] N nji kte epok provinca gzon plotsisht dinjitet liriet kishtare nn t ndritshmin Sundimtar Skenderbehg, Zot i Arbnis.

    Riorganizimi prfshiu qoft formn, qoft prmbajtjen e ushtrimit t detyrs shjt t meshtaris, duke unifikue dhe prditsue do ceremonial kishtar simbas udhzimeve t Selise s Shjt.
    Por le t shestojm tash dy eshtje fort t diskutueshme, t cilat, pas mendimit ton jan interpretue shkrim mbas shkrimit ma fort si hamendje sesa si analiza kontekstuale (kjo edhe pr munges t shqyrtimit t tekstit t plot n origjinal).

    S pari, pr dekada me radh asht prsrit e riprsrit gjithnji se n kte Kuvend ju dha e drejta familjarve, q n munges t priftit, ti pagzonin vet fmijt, n mnyr q t mos vdisnin pa e marr kte sakramend. Simbas ktij arsyetimi asht mendue se arsyeja e dhanies n shqip t Formuls s Pagzimit rrjedh ngase populli nuk e njifte latinishten. Por duket se nuk asht njimend kshtu e se ky interpretim tejet i thjeshtzuem ka ardh n disa rasa pr munges t ballafaqimit me tekstin e plot, e n tjera pr mosnjohjen e kuptimit t sakt t termave ekleziaste (n rrafsh historik).
    N pikn ku riprcaktohen rregullat q lidhen me sakramendin e pagzimit (flett 3b-4a ose 3 recto e 4 verso) jepen edhe kushtet pr pagzimet jasht kishe n t cilat bahet, sikundr tham, nji prcaktim i specifikuem i formuls pagzimore in vulgari albanico. Ky prcaktim jepej pr dy motive:
    1. sepse formula nuk mundej m me u than tri her, pasiq Vatikani e kishte riformsue kte praktik prej mase nji shekulli. Kshtu nga nji vshtrim krahasues me prditsimet e rendit fetar katolik n vendet e tjera t krshtena, vrejtm se kto ndryshime qen vendos nga Selia e Shejt q n shek. XIV. Vonesa e zbatimit ndr ne asht e kuptueshme duke pas parasysh pushtimin osman, nga njena an, dhe rregullsit si rezultat i veprimit shkizmatik serb nga ana tjetr. Kshtu Pal jlli e reflekton n Kuvendin e Matit edhe kte prditsim t randsishm liturgjik;
    2. pr fmijt q e merrnin sakramendin n shtpi, si t pamujtun me ardh n kish, formula e pagzimit lejohej me u than n arbnisht n formn tashma t njohun nga ne. Po shqiprojm t plot paragrafin ku gjendet kjo fjali shqipe, konteksti i t cils asht si vijon:

    Venduem q mbas sodit priftnt kur pagzojn, t shqiptojn nj her t vetme Ego te baptizo in nomine Patris et filij et spiritus sancti, dhe jo tri her sikundr asht ba derim sot. Dhe pr kte duhen msue famullitart, q kur lypet me pagzue krijesat q rrezikojn me vdek t papagzueme ngase nuk mbrrijn me i pru n kish, ata t shqiptojn dallueshm (shkoqitun) n shqipen e popullit (Vulgari Albanico), spaku kto fjal: Unte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit. N se ndonjeni asht pagzuem n ket mnyr, nuk duhet pagzue pr sdytit her por ai duhet t prmbush katekizmn. Nga ky vendim prjashtohen ve rasat kur dyshohet njimend, apo kur kto fjal jan shqiptue nga nji laik apo grue q, n rrethana shtrngese, ka pagzue ksisoj. Kshtu pra, sacerdoti duke pagzue, t hedh uj mbi kryet e fmis duke than: Si tu es baptizatus, ego non t rebaptizo, sed si non es baptizatus, ego te baptizo in nomine Patris et filij et spiritus sancti (nshqip: Nkjoft se je pagzuem, un nuk t ripagzoj, por nmos kjofsh ti i pagzuem, un po tpagzoj nemn tAtit, tbirit e tshpirtit shjt) .
    E vrteta asht se n kte paragraf nuk del askund q prindt, a ndokush tjetr jasht funksionevet fetare, t mundej me pas autoritetin pr me e krye kte sakramend.
    Por si ka mundsi q nji shmangie t till t randsishme ta ken than e prcjell njani mbas tjetrit t gjith studiuesit, historian ose jo, q nga Nicolae Jorga e gjer m tash?
    N paragrafin q cituem, pra n kontekstin ku ndodhet fjalia shqip, vihet re se njsia latine e origjinalit quod doceant parrochianos in articulo asht keqkuptue vijimisht duke i dhan gabimisht shenjuesit parrochianos vlern q ka sot n italishte verbi parrocchiani. Kjo e fundit n fakt don me than besimtar t nji famullie. E ktu mendojm se nis edhe keqkuptimi. Para s gjithash skjarojm se ky tekst asht shkruem n latinishten mesjetare. Latinishtja klasike nuk e ka kte verb; ajo ka ve verbin parochus q don me than zyrtari q kujdeset pr bujtjen e shtegtarvet. Ndrkoh, po t shikohen fjalort historik t italishtes, tek lema parroco (shq. famullitar) rezulton se forma e vjetr e saj ka qen parrochiano; aty spjegohet se kjo form rrjedh drejtprdrejt prej latinishtes mesjetare parochianum plur. parochianos. Dhe vrtet edhe sot e ksaj dite ndihet ende ne Itali q famullitart ma tmom thon parrochiano pr parroco.
    Kshtu pra kuptohet kjart se Pal jlli n kte fragment nuk u referohet besimtarve por famullitarve. Kte ngatrres e ka ushqye edhe leximi po ashtu i gabuem i fjals shkullar tek Budi [Ma kur tish ashtu nevoja, sikur thuose foshnja m perikull me shkuom pa pagzuom, aty gjithkush ka t lir, e mundn me e pagzuom, sidota e mb qish do gjuhu t jet, o prift, o gjakon o shkullar]. Edhe ktu shkullart nuk jan laikt n kuptimin e sotm, si asht interpretue, por jan priftent shkullar (preti secolari) ku hyjn edhe dioqezant, t thirrun ksisoj, pasi n dallim nga Fretnit Rregulltar, t cilt rrojn npr kuvende, Priftent Shkullar rrojn n shekull (mes gjindjes). Duke vijue ma posht vrejm se Pal jlli saktson kur kto fjal jan shqiptue nga nji laik apo grue. Edhe ktu jemi ball po t tnjejtit keqinterpretim t termit laik. Laikt nuk jan ata q njohim ne n kuptimin e sotm, pra e kundrta e klerikve, por jan n fakt Fretnit Laik a ndryshe n it. Frati Conversi (nga lat. Conversus), t cilt kishin hy n kuvend, por nuk i kishin marr ende kushtet e shjta. Kshtu ata nuk kishin t drejt me ue mesh, por n raste ekstreme, si asht rasti in periculo mortis u lejohej me pagzue gjind; e nse t pagzuemit ksisoj mandej kthenin n jet, ata duhej t prmbushnin katekizmn, njilloj si e prcakton Pal jlli. Po ashtu fjala grue ktu i referohet motrave murgesha, t cilat si rregull nuk munden me pagzue, prvese n shtrngesa ekstreme. N kontekstin historik t Arbnis s shek. XV edhe ky fakt asht plotsisht i kuptueshm, prvese i mundshm, pasi vlen t dijm se nat koh kish ende n Shqipni kuvende Motrash Rregulltare, sikundr qe psh. ai i Motrave Klarise t Kepit t Rodonit, mbshtet prej Mamic Kastriotit.
    Kshtu mund t prfundojm q pohimi i ngulitun se Pal jlli i lejoi prindt me pagzue ata vet t vogjlit n rrezik jete, nuk asht fakt, por nji keqinterpretim.
    Mbetet pr tu skjarue tash prse Arqipeshkvi yn prcaktoi q kjo formul mund t thuhej edhe n shqip.
    Pr kte duhet me u ndal e me b nji shtjellim tjetr kontekstual t situats. Dihet se n kushte normale, nga sakramendet, vetm Vojimi i mbram nuk kryhet n kish, por n vendndodhjen e atij q lngon; dhe kjo asht mse e kuptueshme. Ndrsa t gjitha sakramendet e tjera, pra edhe Pagzimi, merren n Kish. Nga sa duket ndrhymja me kte akt rregullarizonte situatn kur fmija i papagzuem dirgjej i smund rand n shtpi. N kso rasash, famullitari a kushdo tjetr nga hierarkia e kishs, do t lejohej me shkue e me e pagzue ate n banes t vet. Por ktu lindte nji problem me bestytnin sipas s cils kur nji i smund merrte Vojimin e Mbram, ai nuk kthente m n jet. Ksisoj, aty ku ka t baj me nji fmi n agoni ceremoniali i Pagzimit ruen nji pik t prbashkt me Vojimin e mbram, ruen ritin e shenjimit t ballit me voj t shjt. Dhe vrtet, sikundr dshmojn shenimet e At Domenico Pasi-t, t botueme nga F. Cordignano, ende n zona t thella t Shqipnis s Tetqinds hasej kjo bestytni. Pra pagzimi i nji vocrraku in periculo mortis, rndom refuzohej nga familjart, t cilt nuk kishin siguri nse prifti po pagzonte a po kryente vojim t mbram; e nuk ua thoshte kte pr tua kursye dhimbjen e parakohshme. E vetmja mnyr q prindt ta kishin t qart se nuk bahej fjal pr Vojim t Mbram por pr Pagzim, ishte q kjo formul t thuhej n shqip, madje vrejm se Pal jlli ngulmon pr me shqiptue dallueshm (shkoqitun) in Vulgari Albanico, spaku kto fjal: Unte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit.
    E me kaq po e konsideroj si t mjaftueshm kte rravgim duke prfundue se e drejta e pagzimit n koh t Kuvendit t Matit (v. 1462) mbetej ekskluzivitet i klerit.

    S dyti do ndalojm te nji fjal q na trhoqi vmendjen gjat leximit te Kostitucjoneve. N faqen 8-b t tekstit del verbi Bantina, i shkruem kshtu, me B t madhe. Verbi n fjal, q nuk na rezulton askund ti prkas limerit latin, shfaqet n kte kontekst:

    Item statuimus quod quicquid auget Rector Ecclisie in bonis stabilibus intelligatur et sit Ecclesie nisi laboraverit in Bastina sua, et tunc Ecclisia habeat partem si augmentavit cum bonis Ecclesie. [Kshtu kemi vendos q gjith ka i shtohet si pasuni e patundshme Rektorit t Kishs, nse ky nuk e punon si Bashtin t vetn, bahet me dije se i njihet pron Kishs, e kshtu Kisha ta ket pjes kt pasuni q shtohet]

    Kjo fjal, e cila nuk gjindet n latinishten klasike, i prket asaj kategorie leksikore, karakteristike pr latinishten vulgare, q klasifikohet si kategori fjalsh indigjene (anase) brenda latinishtes. Studjuesi C. H. Grandgent shkruen se latinishtja vulgare pati dukshm mjaft fjal t tilla q nuk shfaqen ndr tekstet klasike. Disa nga kto me gjas qen terma t lasht indigjen, q vetm rastsisht nuk hasen ndr veprat q kan mbijetue. Gjith simbas arsyetimit t studjuesve, t cilt ndajn bukur mir kur nji fjal asht e huej n latinishte e kur nji tjetr asht indigjene, rezulton se fjala bashtin do t konsiderohej e huej nse dokumenti do tish prpilue prej auktorsh jo shqiptar e jo n Arbni, por nItali a kund tjetr ku nuk egziston fjala bashtin; ashtu sikur fjal jo t latinishtes klasike q kan hym n ate vulgare nga fjal t truallit italian amma, battalia, pappus etj. konsiderohen indigjene n Itali. Por fjal nga troje t tjera, ku ban pjes edhe bashtina, si p.sh alauda (kelt.), bannus (gjerm.), konsiderohen t hueja. Pra n kontekstin e Konstitucjoneve t hartueme prej shqiptarsh n truellin ton gjuhsor, bashtina nuk asht vese nji fjal vendase n mes t latinishtes vulgare t dokumentit.
    Pr sa ma sipr, kemi t bajm ktu me nji fjal t Shqipes Mesjetare, e cila ka ardh thuejse n t njajtn form deri n ditt tona dhe ka zan vend ndr fjalort e gjuhs n formn Bashtin. Kjo prshfaqje, q i ka shptue shumkujt mund t konsiderohet pa droje nji visar i rrall i Shqipes Mesjetare. Verbi uditnisht ka mbet n hije dhe meriton padyshim nji shqyrtim t posam dhe studime t tjera t thellueme rreth rrugtimit t tij historik n gjuhn shqipe.
    E. abej n Studimet Etimologjike t tij, pasi sheston paraqitjen e fjals Bashtin ndr tekstet e njohuna, si dhe shtjellimin e saj nga etimolog dhe albanist t ndryshm, e konsideron kte fjal si t prshfaqun pr her t par n Mesharin e Buzukut, pra m 1555. Megjithat duket se fjala, aspak karakteristike pr latinishten, nuk i ka shptue Nicolae Jorgas, i cili ka punue mbi Kodin Ashburnham dhe e ka veue kte fjal (pr t cilin veim uditnisht na ban me dije edhe abej), por pa i shkue ndrmend se n shek. XV ajo ishte edhe nji fjal e vet shqipes. Pr Jorgan fjala Bastina kishte interes si rumanist, pasi mendohet se rumanishtja, n koh t panjohuna, e ka huazue kt fjal nga sllavishtja e vjetr. Kshtuq zbulimi i Jorgas kufizohet me t drejt vetm te Formula e Pagzimit. Madje edhe abej vet n Etimologjikun e tij nuk e konsideron drejt bastinn e Jorgs, t cilin madje e citon gabueshm. Ky qendrim i shkenctarit ton spjegohet vetm me faktin q ai nuk mundi ta shoh dokumentin e plot t Pal jllit ku qe shkrue Formula e Pagzimit, e me gjas asht prqndrue vetm n ekstraktin e njohun zyrtarisht (montazhin 3b 4a). Na lejohet ta bajm kte gjykim pasi mikrofilmi, ndonse u porosit nga Instituti i Gjuhsis, nuk prfundoi kurr aty por u depozitue n Arkivn e Shtetit e pr ma tepr nuk u botue asnjiher. Prndryshe nuk kishte si ti referohej Jorgas (q trajton eshtjen n kuadrin e historis s ekonomive n trojet trashgimore t Bizantit) por, n do ras, pr verbin n fjal, ai do ti ish referue tekstit t hartuem prej Pal jllit, sikundr pr kte fjal i referohet Buzukut.
    Kshtu asht e jashtzakonshme q leksikut t shqipes, tepr pak t dokumentuem, t shek. XV, i shtohet edhe nj fjal tjetr, Bashtina; fjal q kish zan vend t ngult n Shqipen Mesjetare, e me kuptim t mirprcaktuem (si ar e punueshme nga nji familje dhe shpesh e rrethueme), t nji natyre q nuk gjen gjegjse t sakt n podesta-n apo bonum-in e latinishtes. E natyrisht Pal jlli nuk ka prdor nji sllavizm n dokumentin e tij latin, por nji fjal tashma t vulgari albanico-s, e cila nga sa duket prdorej gjansisht n gadishullin Ballkanik. Kshtu mund t pohojm se fjala shqipe bashtin motnohet thuejse me nji shekull, pasi na del qysh n vitin 1462, pra 93 vjet prpara librit t Buzukut.

    * * *

    Botimi pr her t par i Konstitucjoneve t Pal jllit, pjes prbamse e Kodit Ashburnham, i hap rrug studimeve t matejshme dhe ma t thellueme mbi bazn e tekstit t plot. Autorja e ktyne radhve po punon mbi vet Formuln e Pagzimit, e cila e trajtueme thuajse gjithnji shkputazi nga dokumenti i plot ka shkaktue edhe keqkuptime q t shumtn e hers jan prcjell nga njeni autor tek tjetri, pa ju referue dokumentit origjinal.
    Shpresojm gjithashtu q ky publikim ka me hedh drit edhe mbi format e organizimit t jetess, n kuadr t Principats s Skanderbegut q ato vite po gatitej t riformulohej n trajtn e nji shteti t renduem simbas mnyrs perndimore.

    gazeta shqiptare - 19/04/2009

  2. #2
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    09-02-2009
    Postime
    3
    Ledi Shamku dhe “Formula e Pagzimit
    Nga Kristo Frashri

    Nuk ka gj m t leht pr nj intelektual apo pseudointelektual se sa t zbuloj dokumente t zbuluara dhe t ndrioj fenomene t ndriuara. Kjo sentenc e lasht na u kujtua, kur lexuam shkrimin e zonjs Ledi Shamku “Formula e Pagzimit. Prej shekujsh e keqinterpretuar”, botuar n “Milosao”, suplement i “Gazets Shqiptare”, m 19 prill 2009. Po marrim vesh se po ky studim po botohet n revistn “Ylli i Drits”, nr. 1, 2009, faqe 100-126, me titull “Konstitucionet e Pal Ejllit t Kuvendit t Matit t vjetit 1462”. Deri sot, kt zonj ne e kemi njohur nprmjet retorikave t saj partiake. Dim q sht punonjse n Institutin e Gjuhsis e t Letrsis t Qendrs s Studimeve Albanologjike t Tirans dhe se punon n Departamentin e Historis s Gjuhs Shqipe t atij instituti. Por, deri sot e kemi njohur m fort nprmjet hyrjeve a parathnieve q shkruan pr disa ribotime veprash, si “Fjalori i gjuhs shqipe” i vitit 1954 etj.

    N mnyr t papritur pam se kjo zonj e nderuar qenka kujtuar pr fushn e saj t puns, domethn historin e gjuhs shqipe. Por, pr habin ton, po shohim se ajo paska zbuluar nj shtrembrim trondits t “paraardhsve” t saj, ndr t cilt prmend prof. Eqrem abejin. Sipas saj, t gjith e paskan trajtuar n mnyr t gabuar letrn qarkore t kryepeshkopit shqiptar t shekullit XV, Pal Engjlli, n t ciln bn pjes dhe “Formula e Pagzimit”. Sipas saj, gabimi i par qndron te faqja e kodeksit, t ciln Nikolla Jorga e paska “manipuluar”, mbasi ka bashkuar gjysmn e fundit t faqes s mparshme (faqe 3 verso) me gjysmn e par t faqes vazhduese (faqe 4 recto). Kushdo q e sheh kt bashkim mekanik e kupton se Nikolla Jorga, zbuluesi i dokumentit, sht nisur nga nevoja pr t mos riprodhuar t dy faqet e kodeksit, t cilat kan edhe lnd tjetr, por pr t bashkuar paragrafin q flet pr “Formuln e Pagzimit” n nj faqe t vetme. Ja, ky sht zbulimi i par “trondits” i autores Ledi Shamku. Por, guximi i madh i zonjs s nderuar arrin, besoj kulmin, kur ajo kujton se kt kodeks tani ajo e ka shtn n dor. Nuk ka dyshim se, kur nj studiues ose studiuese merr prsipr t trajtoj nj tem, ai ose ajo duhet m par t hulumtoj paraardhsit e tij ose t saj q jan marr me at tem, prndryshe ai ose ajo zbulon gjra q jan t zbuluara dhe si rrjedhim puna i vete huq. N fushn e puns shkencore sht krkes e domosdoshme q do studiues ose studiuese ta rifilloj hulumtimin, jo nga Adami dhe Eva, por nga ajo pik ku t tjert para tij kan arritur, ndryshe nuk ka prparim n shkenc. N shkenc t zbulosh gjra t zbuluara sht t rrahsh uj n havan.

    Pr fat t keq, me shkrimin e saj mbi “Formuln e Pagzimit”, ajo ose nuk e di (q sht e pafalshme), ose bn sikur nuk e di (q sht dyfish e pafalshme) se kodeksin e Pal Engjllit nuk ka patur nevoj ta zbuloj Ledi Shamku m 2009. Fotokopja e kodeksit t Pal Engjllit q ndodhet n Bibliotekn Laurentiana t Firences, ndodhet n duart e historianve shqiptar q n vitin 1967, n tri kopje: njra n Arkivin Qendror t Shtetit, tjetra n Bibliotekn Kombtare t Tirans dhe e treta n fondet e autorit t ktyre radhve. Pr kt kodeks jan dhn hollsira shum vite m par (Shih: Kristo Frashri “Sknderbeu. Jeta dhe vepra”, botim i Akademis s Shkencave t Shqipris, Tiran 2002, faqe 397-401). N kt vllim, s bashku me fotokopjen e kopertins dhe me faqen ku ndodhet “Formula e Pagzimit”, ashtu si e kishte bashkuar N. Jorga, jan dhn dhe shpjegime t hollsishme mbi prmbajtjen e kodeksit. Zonja Shamku thot se e ka kaluar npr duar prmbajtjen e kodeksit, por ne dyshojm se nuk thot t vrtetn, mbasi prsrit pak a shum po ato njoftime q jan thn pr kodeksin n vllimin e prmendur t botuar nga Akademia e Shkencave. Ne po prsritim at q kemi shkruar n vitin 2002 rreth prmbajtjes s kodeksit:

    “Kodeksi i Pal Engjllit prej 37 fletsh pergamene (74 faqe), deri sot sht i pabotuar, me prjashtim t flets 4, n t ciln ndodhet dokumenti i par i shkrimit shqip (Formula e Pagzimit), botuar nga zbuluesi i tij, historiani rumun N. Jorga. Ai ruhet n dorshkrim n Bibliotekn Laurentiana t Firences Reg. 1167 (N. Jorga, Notes et extraites pour servir l’histoire des Croisades au XV-e sicle, vol. IV, (1453-1476), Bucurest, 1915, faqe 194-197). N kodeks jan regjistruar (kopjuar) 13 dokumente historike - krisobula perandorake, bula papale, dekrete venedikase, akte kancelareske, qarkore kishtare - nga t cilat dy kan pr autor Pal Engjllin, dy t tjerat kan lidhje me Durrsin dhe Drishtin, pra dy qytete jo t huaja pr Pal Engjllin - i pari selia e kryepeshkopats s tij, i dyti vendlindja e tij, kurse dy t fundit nuk kuptohet prse jan prfshir n kt kodeks, mbasi nuk kan lidhje fare me t. T gjitha aktet, prfshir edhe krisobulat perandorake bizantine, jan latinisht. Prmbajtja e tyre sht: 1) Vendimet, urdhresat dhe rregulloret e shpallura nga Pal Engjlli m 8 nntor 1462 (faqe 2/r - 9/r), i cili prmban edhe “Formuln e Pagzimit”, dokumentin m t hershm t shkrimit shqip; 2) shtje t liturgjis kishtare nga Pal Engjlli (faqe 9/v - 11/r); 3) Nga libri i arkivit t qytetit t Durrsit (faqe 11/r - 13/v); 4) Bula papale e Piut II, Rom, 4 nntor 1463 drejtuar kardinalit (?) t Durrsit, Pal Engjllit (faqe. 14/r - 20/r); 5) Krisobula e perandorit bizantin Mihal pr venomet e qytetit t Drishtit, lshuar m 25 prill 1292 (faqe 20/v -22/r); 6) Marrveshja e Venedikut me bashksin e Drishtit m 9 maj 1443 (faqe 22/v - 25/r); 7) Marrveshja e Anton Venierit, dogji i Venedikut, me Gjergj Thopin, pr shtjen e qytetit t Durrsit, m 18 gusht 1392 (faqe 25/r - 27/v); 8) Gjenealogjia e Engjll Komnenve t Drishtit, datuar m 21 nntor 1460 (faqe 27/r - 32/r); 9) Dekreti i bailit t Durrsit pr Pal Engjllin, m 3 qershor 1461 (faqe 32/r - 33/r); 10) Letr e Pasquale Maripetro-s, dogji i Venedikut, drejtuar Pal Engjllit, m 9 qershor 1461 (faqe 33/r - 33/v); 11) Letr e Gabriel Trevizanit, dogji i Venedikut, drejtuar Pal Engjllit m 25 korrik 1465 (faqe 33/v - 34/v); 12) Provizioni i Kshillit t T Dhjetve t Venedikut pr Lek Spanin, zot i Dukagjinit, m dat 27 qershor 1484 (faqe 34/v - 35/v); 13) Krisobula e perandorit bizantin Isak Engjlli drejtuar Pap elestinit, m 14 mars 1194 (faqe 36/r - 37/r). Kodeksi sht kopjuar nga nj dor e vetme me shkrim t bukur. Duhet t jet kopjuar n fillim t shekullit XVI, mbasi n fund t aktit t parafundit (akti nr. 12) sht shnuar data 14 qershor 1503. Autori zotron kodeksin n fotokopje.”

    Kodeksin e Pal Engjllit prej gjithsej 74 faqesh ka marr prsipr ta prkthej nga latinishtja n shqip punonjsi i ri shkencor Fatjon Balliu, i laureuar n Gjuh-Letrsi n Universitetin e Tirans dhe njohs i latinishtes. Ndrkoh, ai e ka prkthyer pjesn e Kodeksit ku ndodhet “Formula e Pagzimit”, shkruar nga Pal Engjlli, e titulluar “Constitutiones, Ordinationes et Statuta” (Vendimet, urdhresat dhe statutet), e cila z flett 2/r deri 9/r, pra gjithsej 15 faqe. Pr ata q jan t interesuar t din prmbajtjen e sakt t letr-qarkores s Pal Engjllit, nnshkruar n Mat m 8 nntor 1462, ku ndodhet dhe Sakramenti i Pagzimit apo Formula e Pagzimit n gjuhn shqipe, prfshir edhe ata q nuk jan n gjendje ta kuptojn prkthimin e prmbledhur t zonjs Ledi Shamku - le ta lexojn letr-qarkoren t prkthyer shqip nga Fatjon Balliu, e cila sht botuar n vllimin “Sknderbeu dhe lufta shqiptaro-turke n shek. XV. Burime dokumentare shqiptare (N origjinal dhe n prkthim shqip)”, prgatitur nga Kristo Frashri, botim i Akademis s Shkencave t Shqipris, Tiran 2005, faqe 122-143. Nse ndonj lexues ka ngut, le t pres botimin e veant t letr-qarkores s Pal Engjllit, pajisur me nj studim shkencor mbi autorin dhe mbi Kodeksin, e cila do t dal s shpejti n qarkullim.

    Si kontribut pr t ndriuar historin e Formuls s Pagzimit, zonja Ledi Shamku boton dhe disa fragmente nga letr-qarkorja e Pal Engjllit, n prkthimin shqip. Si prkthimin e fragmenteve t letr-qarkores, ashtu dhe shkrimin e saj, ajo nuk e ka hartuar n gjuhn letrare shqipe. Pra, sht shkputur nga gjuha standarde q prdor sot, me prjashtime t rralla, administrata shtetrore shqiptare, shkolla shqipe, shtypi dhe letrsia shqiptare, madje edhe institucionet fetare, prfshir dhe Kishn Katolike, jo vetm n Shqipri, por edhe n Kosov, Maqedoni, Mal t Zi dhe kudo n diaspor npr bot. Ajo e ka shkruar n dialektin verior. Madje, ajo nuk e ka prkthyer as n shqipen e At Fishts apo t Ndre Mjeds, apo t Luigj Gurakuqit, t cilt kan patur prirje pr ta afruar shkodranishten (e cila nuk prfaqson ajo vet mbar gegrishten), me t folmen e toskrishtes, por t Patr Mshkalls, ku n disa raste ka nevoj, q pr t’u kuptuar, t prkthehet shqip.

    N baz t liris q gzojn sot qytetart e Republiks s Shqipris pr t prdorur n shkrimin shqip do lloj dialekti, pavarsisht se ai on n prarje, n kundrshtim me procesin historik t unitetit kombtar - zonja Ledi Shamku, e diplomuar n fushn e Gjuhsis e t Letrsis Shqipe, ka t drejt t prdor dhe gjuhn e Buzukut. Por, duam t’i kujtojm zonjs s nderuar q t ket parasysh se po t shfrytzojm n emr t demokracis t drejtn pr t prdorur gjithkush dialektin e vendlindjes s tij ose t saj, me fjal t tjera, nse ne duhet t shfrytzojm demokracin pr t shkruar njri shkodranisht e tjetri amrisht, njri dibranisht e tjetri korarisht, njri n dialektin gjakovar e njri n dialektin e Tirons, lum kombi q na ka, se kshtu do t fitojm t drejtn t’i biem me kazm koks son, unitetit ton, prparimit ton!

    Prirja, pr ne e shmtuar e lokalizmit, e ka pushtuar zonjn Shamku aq thell, sa ajo kryepeshkopin katolik t Durrsit dhe bashkpuntorin e ngusht t Sknderbeut, nuk e quan Pal Engjlli, por Pal Ejlli. Si duket, ajo kujton se familja e Engjllorve t Drishtit n shekullin XV, s cils i prkiste dhe Pali, quhej si quhen n ditt tona n Parruc t Shkodrs “Ejll”. Sipas nesh, ajo do t kishte t drejt ta quante Palin me mbiemrin Ejlli, nse do na sillte dshmi se kjo trajt prdorej dhe n shekullin XV, n kohn e Sknderbeut. Ne e kemi kritikuar, pr shembull, Fan Nolin, i cili biografin e Sknderbeut, t quajtur italisht Demetrio Franco, e ka prdorur n shqip Dhimitr Frngu. Kt nism t Nolit e quajtm t padrejt, kur Selami Pulaha vrtetoi se emri ose mbiemri Francus ose Franciscus n latinisht, n Shkodrn e shekullit XV prdorej n trajtn Frangu. Por, historiania e gjuhs shqipe, zonja Shamku, nuk i shkon as ans ktij problemi. Pr t, duket se kuti q mat normat gjuhsore sht lagjja Parruc e ditve tona. Si duket, historiania e gjuhs shqipe nuk e ditka se t paktn te “Meshari” i Gjon Buzukut, engjlli, me t cilin ka lidhje mbiemri i kryepeshkopit t Durrsit, nuk quhej ejll, por engjll (n tekst: “Prpara faqes engjjet u ty t kndonj - Meshari, Psalm 137, 2). Po ashtu, Frang Bardhi m 1638 nuk thot ejll, por engjll. Edhe Pjetr Bogdani shkruan “engjll”. Edhe Gjon Kazazi n shekullin XVIII shkruan “Engjlli”. Megjithat, ne nuk kemi t drejt ta qortojm zonjn, por askush nuk na ndalon q ta kshillojm.

    Ve t tjerave, pretendimi i saj se ajo po e njeh publikun shqiptar me prmbajtjen e letr-qarkores s Pal Engjllit sht fund e krye i pasakt. sht nj lloj pretendimi pr t treguar se ajo po bn nj zbulim. N fakt, letr-qarkorja e Pal Engjllit, lshuar m 8 nntor 1462, nga Kisha e Trinis s Shenjt, t ciln ajo me qllim q ta kuptojn m mir shqiptart e quan “Trinidad”, sht botuar n origjinalin latinisht dhe n prkthimin shqip, si tham, disa vite m par.

    Pr sa u prket ikrrimave me t cilat merret zonja Shamku dhe t cilave u jep nj rndsi kardinale, nuk po u prgjigjemi. Shohim me keqardhje se ka nj nivel t cekt kulturor n fushn e profesionit t saj.

    Po e mbyllim me nj lajm q lexuam koht e fundit n shtypin e prditshm se po t fitoj n zgjedhjet e ardhshme Partia Socialiste, zonja Shamku ka mundsi t bhet ministre e Arsimit dhe e Shkencs. Nse ky parashikim do t realizohet, vaj medet pr shkencat tona shoqrore dhe pr arsimin ton kombtar!

    Gazeta Tema 26.04.2009

    http://www.gazetatema.net/index.php?gjuha=0&category=0&id=5129

  3. #3
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    09-02-2009
    Postime
    3

    Fjala "Bashtin" !

    N lidhje me fjaln "Bashtin" doja t sillja ktu nj faqe t librit "MEMORIA SULLA LINGUA ALBANESE" DI GIUSEPPE CRISPI, PALERMO 1831. http://books.google.it/books?id=IccGAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=memor ia+della+lingua+albanese&ei=FK7zSfdGmMDNBL6L5JYH#P PA68,M1

    Ky libr sht vendosur n forum nga Medaur dhe ku i ndrituri Dias10 ka vendosur faqet e para t ktij libri.

    http://www.forumishqiptar.com/showthread.php?p=2235828#post2235828

    p.s Un thjesht kam lexuar kt libr dhe nuk mund t bj m shum se kaq.
    Luten gjuhtart dhe hulumtuesit e gjuhs shqipe q t na ndriojn me mendimet e tyre!
    Ndryshuar pr her t fundit nga DRARD : 25-04-2009 m 21:17

  4. #4
    Ernst Kaltenbrunner Maska e Bizantin
    Antarsuar
    26-01-2008
    Vendndodhja
    Swabia
    Postime
    670
    hej, edhe un e kam publikuar para Ledit. kristua ka t drejt ktu

    http://www.forumishqiptar.com/showthread.php?t=96562
    Slagt ham! Kristenmands snn har dret. Dovregubbens veneste m.

    Gott mit Uns

  5. #5
    Sa i bezdis gegnishtja disa mor burre. Nuk i mjafon qe u perjashtu prej standartit, po as ne gazeta nuk dojn me e pa

  6. #6
    Perjashtuar
    Antarsuar
    03-12-2008
    Vendndodhja
    ATJE KU ME RESPEKTOJN SI SHQIPTAR
    Postime
    1,015
    Ne fakt per mua do kishte qen shum mire sikur gjuhes son ti behej nje reformim, dhe ne ket reformim te rregjistroheshin si gjuhe standarte shqiptare, fjal nga te dyja dialektet, kjo do ndimonte dhe me shume ne bashkimin ton kombetar,per vete faktin se njerzit do kuptoheshin dhe do e ndienin me afer njeri tjetrin.Gegnishtja ka shum vlera si gjuh,ajo eshte forma me e vjeter e shqipes, keshtu qe do ishe ne interesin e kombit ton, te perdorim nje gjuhe zyrtare, ku te perfshihen vetem fjal shqip, nga dy dialeket kryesore.

  7. #7
    me 40 hajdut Maska e alibaba
    Antarsuar
    12-12-2005
    Vendndodhja
    Ne shpellen e pirateve
    Mosha
    34
    Postime
    5,644
    Gegnishtja ka shum vlera si gjuh,ajo eshte forma me e vjeter e shqipes, keshtu qe do ishe ne interesin e kombit ton, te perdorim nje gjuhe zyrtare, ku te perfshihen vetem fjal shqip, nga dy dialeket kryesore.
    sht e vrtet q gegnishtja ka m shum fjal arkaike, por edhe toskrishtja i ka format e veta arkaike. Kshtuq un mendoj se e ardhmja e gjuhs shqipe do t jet pikrisht e kaluara e saj.

    Ne duhet t kthehemi n gjuhn e hershme t pandar.

    Edhe sot forma arkaike "do t bahet", prdoret n t gjitha viset veriore krahas forms "ka me u ba" sht m e re, se sa forma toske "do t bhet".

    Gjuha jon arkaike duhet t jet standardi i s ardhmes.

  8. #8
    -
    Antarsuar
    21-01-2009
    Vendndodhja
    -
    Postime
    2,082
    Pr Ledi Shamkun kam patur (dhe kam) respekt. Jo pr aktivitetet e saj politike, por pikrisht pr aktivitetet gjuhsore. M duhet ta pranoj q un nuk kam profilin gjuhsor q t jap vlersimin kapital pr nivelin shkencor te L.Sh.

    Artikullin n fjal e kam lexuar krejt rastsisht (sepse s'e ndjek pothuajse aspak shtypin) dhe nuk e pash emrin e autorit. Problemin nuk e pata me dialektin (un i adhuroj dialektet) por me prmbajtjen. Fryhej nj shtje pa asnj lloj lidhjeje, pa asnj lloj vlere aktuale.
    Kujt i intereson, se kujt i drejtohet ai libr? Autori i atij libri nuk sht i famshm pr librin n vetvete dhe aq m pak se kujt i drejtohej libri.
    Ai autor sht i famshm vetm pr nj varg, dhe jo pr vet vargun, por pr gjuhn n t ciln ai e ka shkruar.

    Pra shtja se pr far flet libri sht thjesht kuriozitet pa ndonj dobi dhe shtja se kujt i drejtohet libri (apo vargu i famshm) sht po aq interesante sesa a kishte lar orapet Napoleoni prpara betejs s Austerlicit.

    Nga ana tjetr fort i rnd i ka rn edhe Frashri. Shqiponja nuk ha miza. Ndoshta Ledi Shamku nuk sht miz, por artikulli i saj, po.

    Pr sa i prket dialekteve, dhe gjuhs "standarte", un jam i mendimit q gjuha Zhvillohet. Dhe zhvillohet n prpjestim me zhvillimin e folsve t saj. Si rrjedhim "standartet" me kalimin e kohs bhen t "ngushta" dhe t pamajftueshm pr zhvillimet gjuhsore. Prandaj ktu duhet veanrisht kujdes. Sepse standartet vjetrohen, por nuk jan rroba mode t koleksionit "vjesht-dimr" q ndrrohen do stin.

    Dhe sot gjithmon e m shum, pr faktor t brendshm dhe t jashtm, lokal dhe global, faktor gjuhsor,ekonomik por edhe politik pr mendimin tim sht br e domosdoshme nj rishikim i menjhershm i "standartit".
    Nuk sht puna aspak pr arsye katunareske t tipit "pse dialekti yt dhe jo imi", por pr arsye t mbar shqiptarve dhe sidomos t gjs m t shenjt: GJUHS.

    Pr shum gjra i kam zili vendet e tjera, por pr kt duhet t na ken t tjert zili ne. Nj komb i vrtet nuk sht ai q e bashkon hapsira gjeografike si psh Rusin. Dhe as feja si shum shtete, dhe aq m pak thjesht biznesi si sht Amerika. Ato mund t jen shtete t fuqishm por jo kombe t vrteta. Gjuha sht baza m e shndosh, m e paluajtshme dhe sidomos m e patjetrsueshmja.
    -

Tema t Ngjashme

  1. Illiristika - Nezir Myrta
    Nga Henri n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 35
    Postimi i Fundit: 06-04-2011, 17:47
  2. Bibla Kur'ani Dhe Shkenca
    Nga Florim07 n forumin Komuniteti musliman
    Prgjigje: 8
    Postimi i Fundit: 15-04-2009, 21:26
  3. Ortodoksia dhe Shqipria
    Nga shendelli n forumin Komuniteti orthodhoks
    Prgjigje: 258
    Postimi i Fundit: 07-04-2004, 18:16
  4. Pazari i vjetr i Krujs
    Nga Eni n forumin Folklori shqiptar
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 26-02-2003, 14:34
  5. Zbulohet dokumenti m i vjetr i gjuhs shqipe ne Vatikan
    Nga Albanino n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 18
    Postimi i Fundit: 12-11-2002, 22:38

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •