Selman Riza, Kalvari i dhimbjeve dhe ndrrat e dijetarit t madh
Drguar m: 16/02/2009 - 14:19



Behar GJOKA

Ky vit prkon me 100 vjetorin e lindjes s prof. Selman Rizs, birit t madh t Kosovs, atdhetarit t flakt t shtjes qiptare n t gjith hapsirn etnike, si dhe martirit t fjals dhe mendimit t lir, arsimtarit dhe pedagogut t talentuar, studiuesit dhe gjuhtarit t prvem, q pr nga thellsia e mendimit dhe punt e kryera, mund t barabitet fare leht me Kostandin Kristoforidhin, Sami Frashrin, Aleksandr Xhuvanin, Eqerem abejn, Kol Ashtn, Kristaq Cipon, Justin Rrotn, Shaban Demirin, Fatmir Agalliun etj., dhe t gjith plejadn e ndritur t shkenctarve t gjuhs dhe letrsis shqipe, q ditn t sjellin pr her t par n trojet shqiptare shkencat albanologjike dhe me kontributet e vyera, q trashgojm prej tyre, si libra dhe trajtime t thelluara shkencore, arritn q ta lartojn m shum se kurr albanologjin si shkencn e dshmis s ekzistencs dhe t vijimsis s arbnorve, pikrisht n kto troje, ku ka gjalluar npr shekuj raca iliro-arbnore-shqiptare.
Prof. Riza ka hyr dhe ka mbetur ndr ato figura t shquara, q luajti rol sipror n lmimin, lvrimin dhe studimin e gjuhs dhe t letrsis shqipe, n hapjen e horizonteve t reja n studimin e gjuhs dhe t jo pak fushave t saj, madje duke qen edhe pjes e miqsis s ngusht dhe t pastr, me figura t shquara t poezis, prozs dhe letrsis shqipe, si At Gjergj Fishta, Lasgush Poradeci, Dhimitr Paskos, t cilit fal miqsis s ngusht edhe i ka kushtuar monografin "shtje gjuhsore", nj punim mjaft interesant n lmin e gjuhs shqipe. Selman Riza ka lindur m 25 dhjetor t vitit 1909 n Gjakov. Prej atij moment nisi kalvari i pashkputur i nj jete t vshtir n burgje dhe internime, dhunime dhe ndalim t emrit dhe t botimit t veprave, i nj jete t qndress morale dhe atdhetare t paepur, pa hequr dor n asnj rrethan prej shkencs s gjuhs dhe fushave t tjera, ku edhe dha ndihmes t muar, t ciln erdhi m n fund momenti i vlersimit dhe shqyrtimit n t gjitha dimensionet prfaqsuese si model i shkenctarit dhe njeriut t paprkulur.
BIR I T DY ANVE
T KUFIRIT
Selman Riza bn pjes n ato t pakt burra dhe shkenctar t mendimit dhe t gjuhs shqipe, t kulturs dhe atdhesis, q me jetn dhe veprn e larmishme i prket t dy anve t kufirit, si me thn t dy "dhenave" t prndar padrejtsisht, pra i prket njherit Shqipris dhe Kosovs, pa hequr nga mendja edhe faktin e interesimeve t tij pr t gjith trojet dhe diasporn kudoq ajo gjellin, duke u shpndrruar kshtu n nj ur t fort kalimi ndrmjet shqiptarve t dy anve, madje nj promotor prndrits i ndrlidhjes s pashqitshme t tyre, ka buronte dhe buron prej gjuhs, trojeve, dokeve dhe padyshim t racs s prbashkt arbnore. Pikrisht pr kt arsye Selman Riza me jetn e tij t jetuar, heroikisht dhe plot skarifica, n t dyja ant e kufirit, prmes vuajtjesh dhe peripecish t shumta, dhe sidomos vepra e gjer studimore dhe shkencore, unike dhe adekuate n arritjet e veta, n lm t gjuhs dhe t letrave shqipe, ka shrbyer dhe po shrben edhe si nj nyje lidhse e gegve me tokst, mbase e gegnishtes me toskrishten dhe padyshim edhe me gjuhn e njsuar dhe gjith t folmet e tjera t shqipes, duke u shndrruar n nj pik referenciale e pikprkimeve t ndrmjetshme, duke fshir dhe shprfillur ndasit dhe prndarjet e habitshme krahinore, t cilat vemas i projektoi ideologjia komuniste dhe diktatura, q shihte tek veriu dhe trojet etnike reaksionin dhe prapambetjen.
sht ky kontribut i shquar dhe krejt i spikatur, megjithat pak i njohur dhe i pohuar nga ana e studimeve t historiografis s shqipes, n lartsin ku ka mbrritur n prfundime shkencore n lmenjt e gjuhs dhe t disa disiplinave tepr t rndsishme t saj, ku si rrall t tjer punoi pr unifikimin e shqipes dhe t shqiptarve t t gjith trevave t banuara nga shqiptart. Megjithat, n shtegtimet e pafundme t jets s tij, t detyruara prej rrethanave dhe shtrngimeve t diktaturave dhe pushtueseve t trojeve shqiptare, vitet 1942-44 prbjn nj gur t veant themeli dhe prfaqsimi n siprmarrjen e synimeve atdhetare dhe politike, shoqrore dhe filozofike, sepse ather shpaloset edhe nj program i qart politik, i emrtuar si Lvizja Antifashiste Irridentiste (Bashkimi i Kosovs me Shqiprin), ku Profesori sht drejtues i saj, por edhe i nj qndrimi stoik n marrdhnie me kohn e Lufts s Dyt Botrore, me at realitet t uditshm t nj lufte absurde, andaj ai pati shpallur botrisht devizn e tij "As bisht i Ballit, as shtojc e Frontit", si nj kundrvnie ndaj synimeve pushtetmarrse t komunistve, si dhe t mtonjseve t do ngjyre. Nj lvizje kjo e muar dhe largpamse n nj koh t vshtir, kur flama komuniste dhe nazi-fashiste kishte pushtuar qiellin e kontinentit dhe t gjith planetit, si nj metastaz frymmarrse. Me kt akt, atdhetar dhe vizionar, kemi edhe nj kundrshtim t hapur t pushtimit t Kosovs dhe t ndarjes s padrejt t trojeve shqiptare n disa shtete, por edhe nj "lartsynim"(nj term i S. Rizs) t aspirats s shqiptarve, kudoq jetojn pr bashkimin e trojeve dhe t idealeve t shqiptarve. sht ky akt q shnon dhe zbulon piksynimet e larta dhe t shpalosura me koh, teksa nnvizonte: "Gjithmon' e jets kam synue e do t synoj me kontribue, makar modestisht, n mposhtjen e kompleksit t inferioritetit t Bashkkombasvet ndaj Ballkanasvet tjer...", q vetm sa lajmton vepra dhe qndrimet e muara, q do t ndrmerrte dhe realizonte n jetn e tij.
Lvizja irridentiste, e ideuar dhe udhhequr prej prof. Selman Rizs, zbulon t plot figurn madhshtore dhe rolin q ai mori prsipr pr t shpallur botrisht idealin kombtar, bashkimin e trojeve shqiptare n nj shtet t vetm, q prbn as m pak e as m shum se sa projektin e Lidhjes Shqiptare t Prizrenit, t vitit 1878, q shpalli prtrimejen e shqiptarve. Rimarrja e ktij programi t prbashkimit dhe rilindjes s kombit shqiptar, dshmon prgjegjsin qytetare dhe prirjen e udhheqsit shpirtror, si dhe marrjen n sy t rreziqeve, q do ta prndiqnin pr shum mote at dhe familjen e tij t nderuar. Vetm n moshn 13 vjeare, posarisht n vitin 1922, me nj grup shqiptarsh nga Kosova, kaprcen kufirin shqiptaro-jugosllav dhe vjen n Tiran, ku edhe ndjek msimet n shkolln plotore 6 vjeare "Naim Frashri", t ciln e mbaron vetm n tre vjet, nj rast ky i vetm n historin e shkolls. N vitin 1925, duke qen n kt shkoll, shpallet si nxnsi m i mir i saj. Po n kt vit futet n liceun e Kors, nj shkoll me emr qysh nga vitin 1917, q prbhej nga 9 klasa, detyrim t cilin Riza e mbylli vetm n 6 vite, duke shnuar nj rast t vetm dhe t paprsritshm n t gjith historin e ksaj shkolle dhe t arsimit shqiptar. Mbas mbarimit t dy fakulteteve, t letrsis dhe drejtsis, n Tuluz t Francs, n nj koh t shkurtr, vetm n tre vjet, pra duke arritur edhe ktu nj rast t veant, kthehet n atdhe dhe nis nga puna si pedagog n liceun e Kors. Shumicn e jets e kaloi n Shqipri, n dy sisteme, monarkin q i hapi dyert pr t'u shkolluar n t gjitha nivelet e arsimit, brenda dhe jasht vendit, dhe n diktatur, e cila e burgosi dhe ia ndaloi veprn studimore. Pra, S. Riza m shum vite i kaloi n Shqipri, n rinin e hershme, kur ishte mesoburr dhe n kulmin e veprimtaris shkencore, por edhe eshtrat i prehen ktu, n pritje t realizimit t amanteit q t prehet n Kosov. Me Shqiprin e lidhi edhe familja, martesa me mbesn e Safet Butks, duke shnuar dhe dyfishuar kshtu edhe nj ngjizje m t fort t atdhesis dhe t vperimtaris n interes t kombit, t shtjes shqiptare, si dhe t gjuhs, letrsis dhe kulturs son t vyer.
Burgimet e Selman
Rizs
Mund t jet rast unik n bot, n lindje dhe perndim, dhe krejt i hidhur, q brenda nj harku kohor 15 vjear t ket provuar burgime dhe internime nga fashistt, komunistt e Tirans pas vitit 1944, si dhe nga jugosllavt, miq t ngusht ideologjik t pushtetit diktatorial q vendoset po n kt vit n Shqipri. Duke u shprndrruar kshtu n martirin e pakrahasueshm, q pr hir t mendimeve dhe idealeve, t shkencs dhe t karakterit nuk bri kompromis n asnj rrethan, duke privuar veten, pasionin dhe familjen e dashur. N shkurt t vitit 1940 arrestohet dhe internohet n Ventontene, Itali, pr shkak t bindjeve dhe veprimtarive antifashiste t kryera prej tij, ku mund t veohet pjesmarrja n demonstratn antifashiste t 28 nntorit 1939, nj ngjarje t ciln historiografia zyrtare vijon q ta lr n hije dhe t pazbardhur me vrtetsi. Aty, me shpritin rebel dhe t pamposhtur, por edhe t but dhe solidar, human dhe sqimatar, do t qndronte deri n 4 tetor t vitit 1941. Pas kthimit n atdhe do t vendoset n Kavaj, n nj kthin t humbur, bashk me familjen.
N janar t vitit 1945, pra kur sapo kishte mbaruar viti i par i sundimit komunist n Shqipri, prof. Selman Riza do t burgoset n Tiran nga Sigurimi i Shtetit, me iden e mbrapsht q ta drgojn n Kosov, ku e prisnin me padurim "shokt jugosllav". Pas disa peripecish t jashtzakonshme pr t'i shptuar drgimit atje, m n fund n janar t 1948 e nisin pr n Jugosllavi, natyrisht me dijenin e diktatorit Hoxha, bashknxns dhe bashkmsues me Selman Rizn n liceun e Kors. Nga ky moment e deri n gusht t 1951 do t jet i burgosur n Prishtin, kur lirohet pr shkak t shndetit t dobt. Si t mos mjaftonin burgimet, nga diktatura shqiptare, n vitin e tmerrshm 1967, kur nisi gjuatia e shtrigave mbi besimin dhe objektet e kultit, kur u rroposn njher e prgjithmon m qindra kisha, xhami dhe tyrbe, Selman Rizs i erdhi edhe "dnimi" i katrt, m i ashpri po t kemi parasysh pasionin e madh pr shkencn e gjuhs dhe si pedagog i shklqyer, largimi nga puna si pedagog dhe nga Instituti i Gjuhs dhe Letrsis, si dhe internimi si ciceron n muzeun e Beratit, vetm pse guxoi q t kundrshtonte hapur iden utopike se midis gjuhs dhe marksizm-leninizmit nuk ka asnj lidhje logjike. Burgimet e gjata dhe internimi jasht kryeqytetit u mbylln n mnyrn m t turpshme me pensionin e parakohshm, n kulmin e aftsive shkencore, pa t drejt botimi t veprave shkencore, si dhe i shtrnguar t jetonte i survejuar dhe i izoluar nga pjesa tjetr e bots, nj fat mjaft i hidhur q do t lr gjurm t thella n shndetin dhe n shpirtin e shkenctarit t madh, njeriut rebel, q nuk prfilli as diktaturat, e as pushtimet e shumngjyrta.
Gjuhtari i madh
Emri dhe fama e prof. Selman Rizs, aty ku e kan ln rrethanat dhe atmosfera e prjashtimit absurd, lidhet para s gjithash m shkencn e gjuhs, madje me disa nga fushat e saj m t vshtira, ku do t veoheshin ato t morfologjis, historike dhe moderne, t kritiks gjuhsore, e cila futet pr her t par n tryezat shkencore t gjus shqipe dhe mbeti n nivelin fillimtar t shpalosur prej S. Rizs, si dhe t tekstologjis, gjuhsore dhe letrare. T gjitha kto gjurm t shqyrtimeve shkencore edhe sot e ksaj dite mbeten modelet m t larta si arritje dhe shenjzime t verifikimit dhe interpretimit t faktologjis gjuhsore dhe letrare t gjuhs shqipe. Botimi i katr veprave t plota, t puns studimore dhe shkencore t Selman Rizs, nga ana e Akademis s Shkencave dhe Arteve t Kosovs, nj pun e pashoqe n zbardhjen e dimensioneve t njeriut poliglot, q fliste dhe shkruante 12 gjuh t huaja, por edhe q e zotronte n maj t gishtave gjuhn shqipe, gjuhn amtare, ku sht prfshir gati e gjith puna shkencore e tij, me vepra t tilla si "Tri monografina albanologjike", "Gramatik e serbo-kroatishtes", "Fillimiet e gjuhsis shqiptare", "Diftoret e shqipes dhe historiati i tyre", "Nyjat e shqipes", "Pronort e shqipes", "Emrat n shqipe sistemi i rasave dhe tipet e lakimit", "Sistemi foljor i letrarishtes shqiptare bashkkohore", "Fillimet e gjuhsis shqiptare", "Pozita e toskrishtes", " Problemi gjuhsor dhe zgjidhja e tij", "Hyrje n fjalorthin terminologjik", " Nj shqyrtim kritik mbi fjalorin e Bariit", "Relacion i zgjeruar mbi ribotimin kritik t Gjon buzukut nga Eqerem abej", etj. Nisur pr nga vlersia dhe prurjet e prekshme n kta laminj t gjer t shkencave gjuhsore dhe tekstologjike, por sidomos nga njohja m nga afr e shtjeve t letrsis s hershme t shekujve t 16 dhe 17, do t ndalesha paksa m gjat mbi veprn "Pes autort m t vjetr t gjuhs shqipe", nj punim fondamental sa i prket formatit t par t letrave shqipe, nj tekst i prpunuar disa her, q n fakt vuri themelet e zanafills, por edhe t shenjave gjuhsore dhe letrare t ksaj periudhe, q shnon edhe t vetmin tekst t plot, shkencor dhe shkollor, kushtuar etaps s par t letrave shqipe. Vlerat e shumfishta t ksaj vepre madhore, n qasjen dhe interpretimin e ktij formati, shprfaqen n disa drejtime thelbsore:
S pari: N vshtrimin dhe trajtimin e periudhs s par t letrave shqipe si nj epok e ndritur dhe m vete, krejt e identifikuar, q shnon dhe prfaqson jo vetm fillesat e letraritetit n gjuhn shqipe, por ishte nj periudh themelvnse n kt lartsynim t autorit, duke realizuar kshtu nj vshtrim dhe shqyrtim t thukt t ksaj periudh t shkrimit t shqipes, megjithat si gjuh e kulturs, shkencs dhe letrsis.
S dyti: sht nj vepr q kryen, n aspektin e kontekstve dhe tipareve m prfaqsuese, edhe funksionet e nj monografie jetshkrimore pr secilin nga autort e letrsis s hershme shqipe, pra t shkrimtarve t par si, Gjon Buzuku, Lek Matranga, Pjetr Budi, Frang Bardhi, Pjetr Bogdani, madje duke mbetur edhe sot e gjith ditn si nj shqyrtim i patejkaluar i biografis dhe prfaqsimit t secils prej ktyre figurave.
S treti: Prbn t parn vepr shkencore dhe krkimore, q i trajton n prbashkimin e tyre, por edhe t tipareve dalluese, prurjet e secilit prej autorve t ksaj epoke, madje duke prekur dhe zbuluar, po ashtu edhe shenjat dhe shenjzimet dalluese dhe t prputhura ndrmjet tyre.
S katrti: Mbetet nga t paktat tekste dhe shqyrtime t kryera, koh mbas kohe prmbi kt pjes t ekzistencs s letrave shqipe, q vlerat gjuhsore i sheh dhe trajton n marrdhnie t prputhur t pranis s shenjave letrare dhe t dshmis historike, pra duke i kundruar si nj faktologji e trefisht dhe jo si vijon q ta kundroj edhe tani historiografia zyrtare kt periudh, fillimtare dhe themelvnse, thjesht si fakt gjuhsor dhe historik.
S pesti: sht i pari libr, i patejkaluar si konceptim dhe formulim, si struktur trsore dhe zbuluese, edhe n pikpamje t krestomacis, pra t przgjedhjes s fragmenteve t veprs s secilit prej autorve t ksaj periudhe, t shquar t gjuhs, kulturs dhe t letrave shqipe.
Jan kto tiparet q bart dhe mataron libri i S. Rizs mbi periudhn e par t shkrimit t shqipes, e cila shnon gjithashtu edhe t parin akt letrar, po t nisesh nga prania e poezis s Budit dhe Bogdanit, e po ashtu edhe t prozs s ktyre autorve, shnon t parin akt shkencor t fillimit t leksikologjis dhe historiografis s shqipes, po t nisesh nga dy veprat fondamentale t Frang Bardhit, kushtur Sknderbeut dhe "Fjalorit Latinisht -Shqip", shnon t parin akt t shkollimit me an t gjuhs shqipe, po t nisesh nga libri "E mbasme e krshten", e vitit 1592, t Lek Matrangs, shnon aktin m monumental t gjuhs s shkruar n shqipe, po t marrsh n shqyrtimi "Mesharin" e Buzukut. Kjo epok realizon dy piksynime t larta:
- Edhe e sendrton "Rilindjen e par" t arbnorve, si pjes e Rilindjes Europiane, e lvizjeve t gjera t kohs, si Roformacioni dhe Kundreformacioni.
- Edhe e vendosi gjuh kulturn dhe letrsin shqipe n marrdhnie, logjike dhe formale ne kulturn dhe letrsin e perndimit.
Amaneti dhe ndrrat e prof. Rizs
Populli shqiptar ka nj shprehje hyjnore pr kso rastesh "Amanetin nuk e tret as dheu", q rrezllit ngjyresat e zotave dhe t perndive, e cila t detyron me domosdo q t kthesh vmendjen dhe vshtrimin edhe njher tek amaneti njerzor i prof. q eshtrat t'i treten n Kosov. Ky amanet trondits, i ln i shkruar, nj detyrim dhe thirrje edhe e prmatanshme, vetiu lidhet edhe me ndrrat e mdha t Selman Rizs n gjallje. Lidhet me lirin dhe pavarsin e Kosovs, t ciln ai n asnj rrethan dhe pr asnj shkak nuk i vuri n dyshim, por i besoj dhe dshiroj si askush tjetr. Padyshim kjo prbn ndrrn e madhe t profesorit dhe atdhetarit t dalluar, por edhe t miliona shqiptarve kudoq jetojn, ndrrn q tashm sht br realitet. Nj ndrr tjetr, jo m e vogl prnga rndsia dhe vlera q bart, sht edhe vendosja e demokracis n Shqipri dhe n pjesn m t madhe t Europs lindore, nj dshir dhe aspirat e madhe e dhjetra brezave t intelektualve t shquar t Shqipris, Kosovs, diaspors dhe t gjith trojeve etnike, e cila krijoj mundsin pr t rikthyer n panteonin e kulturs, t shkencs dhe vlerave, mbase t rizbulimit t prmasave t Selamn Rizs, si dhe t qindra intelektualve t shquar t t gjith fushave t jets dhe kulturs shqiptare, q u mallkaun dhe dnuan nga sistemi monist, pa t drejt. Nj ndrr tjetr, hyjnore dhe prndritse e Selman Rizs, e shpallur qysh me Lvizjen Irridentiste, sht ajo e bashkimit t trojeve dhe t fateve t prbashkt t shqiptarve, pavarsisht se ku jetojn, e cila pret dit t tjera, m t kthjellta. Jan kto ndrra, t rnda si plumbi dhe t thella sa deti, patjetr edhe amaneti, me pesh mali q la prof. t cilat e shndrrojn vitin 2009, q shnon 100 vjetorin e lindjes dhe 21 vjetorin e ndarjes nga jeta t tij, (sepse m 16 shkurt t vitit 1988 pas nj smundje t rnd, mbylli syt n Tiran dhe u varros n heshtje t plot) nj stacion t rndsishm. Prvjetori i lindjes dhe ndarja e zymt nga jeta, ka arsye dhe gjas q t kthehet n vit t prkujtimit dhe vlersimit t jets dhe veprs s madhe shkencore t Selman Rizs, n vit t homazhit dhe t zbulimit, mbase t rizbulimit t vlerave t shumanshme t veprave t tij, n vit t mungess s heshtjes absurde rreth figurs dhe prmasave q ajo shnon n historin e kulturs, gjuhs dhe historiografis s shqipes, n vit t vlersimit t vetvetes si shqiptar dhe bashkkombas t prof. Selman Rizs. sht nder i veant, por edhe detyrim i thell pr t gjith institucionet e kulturs dhe t shkencs t Shqipris dhe Kosovs, t trojeve etnike dhe t diaspors, q viti 2009 t shpallet viti i Selman Rizs, vit i njeriut q sakrifikoi si pak t tjer pr kombin dhe popullin shqiptar, pr shkencn dhe kulturn shqipe, pr lirin e fjals dhe t mendimit, pr idealet humane dhe moderne, pr bagati dhe prparim t qenies shqiptare. sht n nderin e do shqiptari, e do institucioni shtetror dhe shoqror, shkencor dhe kulturor, q t jap ndihmesn e vet pr ta uar deri n fund amanetin e tij, q m tepr se dshir ishte dhe sht nj aspirat hyjnore e nj biri t madh t kombit shqiptar, e nj apostulli t pakundshoqshm t liris dhe vlerave njerzore.

gsh