Close
Duke shfaqur rezultatin -19 deri 0 prej 4
  1. #1

    Pikpjekje apo paralelizm semantik n etimologjin e fjalve DARD-AN dhe USHT-AR

    Po ua postoj nj tem t re nga lmi i Gjuhsis historike.

    Gjuhsi historike

    PIKPJEKJE APO PARALELIZM SEMANTIK N ETIMOLOGJIN E FJALVE DARD-AN DHE USHT-AR

    - Gjuht indoevropiane dhe kmbimi i visarit gjuhsor mes tyre,
    - Keltt, gjuht kelte dhe gjuha e Frankve t Vjetr,
    - Morfema DARD (kuptimi semantik) dhe emrat DARD-AN, DARDAN-I,
    DARDAN-OS, DARDAN-ELE, etj.
    - USHT() - fjal e gjuhs shqipe me rrnj indoevropiane,
    - A ka t njjtin kuptim semantik fjala USHT-AR edhe n gjuht tjera?


    Para se t marrim n shqyrtim problematikn se a ka pikpjekje apo paralelizm semantik n etimologjin e fjalve DARD-AN dhe USHT-AR, lexuesit t zakonshm mendojm t’i ofrojm disa njohuri elementare pr “spektrin gjuhsor” indoevropian n prgjithsi dhe karakterin indoevropian t gjuhs shqipe n veanti.
    Pr studiuesit e gjuhsis tanim sht e njohur se gjuht indoevropiane ndahen n dy grupe:
    - gjuht kentum, ku bjn pjes: greqishtja, italishtja, keltishtja dhe gjuht gjermane
    - gjuht satem: shqipja, gjuht baltike, gjuht sllave, armenishtja, gjuht iranike dhe indishtja.
    Ndrsa pr karakterin indoevropian ta gjuhs shqipe, po citojm mendimin e studiuesit ton t njohur, E.abej, i cili mes tjerash thot: “Karakteri indoevropian i shqipes duhet t kuptohet drejt n kt vshtrim, q jo gjith pasuria gjuhsore e saj rrjedh nga fondi i lasht i bots indoevropiane. Me prpjekjet e papara t popullit shqiptar me t tjer popuj gjat historis s tij, shqipja me nj an ka humbur mjaft nga visari autokton i trashgimis, m an tjetr ka marr nga gjuh t ndryshme q e kan rrethuar” (shih Studime gjuhsore, vll. III, fq. 12).
    Ky pohim me t drejt na bn t mendojm se “kmbimi leksikor” mes gjuhve ka ekzistuar q nga koht m t lashta e ktej e q me siguri do t vazhdoj edhe n mileniumet e ardhshme.
    Mirpo, si thekson abej, nj nga detyrat e gjuhsis historike sht q me nj analiz krahasimtare t veoj nj nga nj shtresat e elementit t huaj nga fondi gjuhsor i trashguar, duke prfunduar se “kto rrethana duhet t’i ket parasysh gjuhtari krahasimtar e t ruhet fort t mos krahasoj n planin indoevropian formime interne (brenda nj gjuhe) por q brenda visarit autokton t bhen shtresime kronologjike. Vetm shtresa e mome ka t drejt t’i shtrohet krahasimit me t tjerat gjuh indoevropiane” trheq vrejtjen studiuesi yn abej ( Stud.Gjuhsore, vll. III. fq. 13.)
    Postulateve t siprprmendura t abejit do t’u shtojm edhe disa t dhna t shkurtra historike t cilat mendojm se do t ndihmojn sadopak, n fokusimin e problemit q kemi shtruar pr shqyrtim.

    Civilizimi i pernduar kelt
    N perndim e veriperndim t Italis kishte zn vend grupi m i madh i gjuhve kelte. Keltt kan qen nj nga popujt m t prhapur n Evrop gjat kohs historike e sidomos asaj protohistorike. Kan jetuar n mbar Francn. Invazioni kelt n Gali (Franc) u b nga vitit 1200 – 800 para ers s re, ndrsa zhvillimi i civilizimit kelt n kt vend kulmoi n mes t shek. VI – I para ers s re.
    Ata jetuan gjithashtu edhe n nj pjes t mir t Spanjs, n Italin Veriore, n Panoni e gjetk. Pastaj ata zbritn deri n Greqi, Detin e Zi e m von shkuan edhe n Azi t Vogl. Ishin pra, nj nga popujt m t prhapur n Evropn e lasht. M von u rrudhn dukshm duke u romanizuar dhe gjermanizuar pjesrisht.
    Gjuht kelte ndaheshin n dy grupe. N keltishten kontinentale dhe keltishten ishullore.
    N keltishten kontinentale prfshihet gjuha e zhdukur e Galve t Francs, respektivisht gjuha e Frankve t Vjetr – Francique.

    Morfema DARD – kuptimi semantik
    Pikrisht n gjuhn e Frankve t Vjetr hasim morfemn DARD (si bartse e kuptimit semantik) q n prkthim do t thot: shtiz, hesht, usht; arm e vjetr pr t gjuajtur e shpuar, e br nga nj maje hekuri (n form dardhe) dhe t fiksuar n nj shkop t gjat druri. M saktsisht, termit DARD i paraprin termi DAROTH q ka po t njjtn kuptimsi semantike. I mbetet fonetiks historike q t shpjegoj kalimin gradual t termit DAROTH n at DARD.
    N vazhdim do t japim t dhna nga fjalor etimologjik, enciklopedi e studime gjuhsore pr t provuar se fjala DARD dhe USHT() kan t njjtn kuptimsi semantike.
    Pothuaj t gjith fjalort etimologjik dhe enciklopedit e konsultuara, pr termin DARD japin sqarime identike, duke prcaktuar n plan t par, se fjala sht pr arm lufte q sht prdorur dikur, nj shkop i gjat druri me nj maje hekuri, respektivisht hesht, usht, shtiz...(shih. Dictionnaire du franais au college, 35000 mots avec les etymologies fq. 279, Larousse illustre (1981) fq. 280,... etj ).

    Emrat topik dhe mbiemrat e substantivuar
    Po t kihet parasysh pohimi se shqipja me nj an ka dhn por n ann tjetr edhe ka marr mjaft nga gjuh t ndryshme q e kan rrethuar, ndoshta mund t ket ngjar q fjala DARDH() e shqipes t ket ndikuar n emrtimin e nj arme t vjetr (fal forms s saj), t quajtur DAROTH apo DARD q n prkthim do t thot: maje hekuri (gjithnj n form dardhe), hesht, usht, shtiz, dhe q me kt kuptim semantik t jet bartur nga keltishtja (kontinentale) prmes gjuhs s zhdukur t Galve deri te gjuha e Frankve t Vjetr e ktej. N t mir t ktij pohimi flet edhe abej, i cili thot: “Shqipja dhe keltishtja kan t prbashkta shum emrtime t drunjve (frutor) dhe t bimve” (L’albanais et le celtique ont en commun maints noms d’arbres et de plantes) – shih Stud. Gjuhsore. vll. III, fq. 367.
    N ann tjetr sht karakteristike t vihet n pah se nga morfema DARD mund t jen formuar apo jan formuar emra topik, mbiemra t substantivuar, emra etnik, emra personash si DARD-AN, DARDANI, DARDANIA, DARDANOS, DARDANELE, (campi) DARDANICI, etj.
    Nse prapashtesa AN (n disa gjuh ndr to edhe n gjuhn shqipe) u ngjiten emrave e mbiemrave pr t determinuar nj cilsi t fjals rrnj, ather, edhe n rastin konkret kur morfems DARD i shtohet prapashtesa AN jep DARD+AN = DARDAN.
    Nse me termin DARD, si q theksuam m lart, nnkuptojm hesht, shtiz, usht, ather me fjaln DARDAN duhet t nnkuptonim personin q bart dhe prdor heshtn, ushtn, shtizn; pra kemi t bjm me heshttar, shtizar, ushtar.
    Me DARDANI – si emr topik, do t nnkuptojm vendin ku jetojn Dardant respektivisht heshttart, shtizart, apo ushtart. Kur jemi ktu t prkujtojm kalimthi “falangat” e njohura q ishin pjes prbrse e ushtris s Leks s Madh. Falangat arm kryesore kishin heshtat (usht-at) e gjata, q jo rrall vendosnin pr fatin e betejs.
    Emri DARDANOS (si Minos, Rhodos, Argos, etj.) lidhet me themeluesin mitik ta qytetit t Trojs n Azin e Vogl, dhe se Ankizi ishte mbret i Dardanis, burr i Afrdits (Veners), trim trojan dhe i ati i Eneas.
    Se a kemi t bjm ktu vetm me Dardant e Azis s Vogl (q i prmend Homeri), i mbetet historis ta thot fjaln e vet.
    Me toponimin DARDANELE nnkuptojm ngushticn detare n mes t Azis s Vogl dhe Evrops q lidh Detin Egje me detin Marmara, ndrsa pr toponimin tjetr Campi DARDANICI, msojm nga t dhnat q na sjellin historiant antik. (Si pr ironi t fatit t shqiptarve, edhe sot hasim npr vende t ndryshme t Mesdheut toponime q u referohen atyre, ndoshta si pasoj e momenteve t caktuara historike; si ARNAUTKOY n Stamboll, KEPI i ARNAUTIT n pjesn veriperndimore t ishullit t Qipros, etj....etj.).

    Emrat etnik shkojn shpesh nga nj popull n tjetrin
    Lidhur me at se Dardant a e kan quajtur veten DARDAN dhe vendin e tyre DARDANI, apo kshtu jan quajtur nga t huajt, do t bjm nj analogji t shkurtr.
    sht e njohur se disa popuj veten nuk e quajn ashtu si q quhen nga t tjert. Psh. grekt veten e quajn HELEN dhe vendin e tyre ELADH. Shqiptart veten e quajn SHQIPTAR e vendin e tyre SHQIPRI. Kurse t huajt Helent i quajn GREK e Eladhn GREQI, sikurse q i quajn Shqiptart ALBAN dhe vendin e tyre ALBANIE-A.
    Lidhur me kt, n Stud. Gjuhsor vll. III fq 32, abej thot: “Albanoi, Arbr asgj nuk vrteton n t mir t burimit ilir t shqiptarve, sepse emrat etnik shkojn shpesh nga nj popull n tjetrin”. Andaj, ndoshta mund t thuhet se edhe morfema ALB (q n latinisht do t thot AG - zbardh dita v.j), me prapashtesat AN (ALB-AN), NOI (ALB-ANOI), ANIE (ALB-ANIE) mund t prcaktoj pjestart e nj populli dhe vendin e tyre i cili shtrihet n lindje t popujve latin, pra n at an kah lind dielli , n lindje t Adriatikut.
    Kt e pohon edhe Millan Shuflay, i cili thot: “Edhe sikur t mos kishim lajme historike, si q sht ai i Ptolomeut pr fisin e ALBANOI-ve, vet gjurmt e latinishtes n Shqipri do t mjaftonin pr t vendosur vendbanimet e shqiptarve n breg t Adriatikut”.
    Nga shembulli q sollm, ndoshta mund t thuhet se edhe DARDANT dhe vendi i tyre DARDANIA mund t jen quajtur kshtu nga t tjert duke pasur ndrmend gjithnj ekuivalentin e termit DARD – hesht, shtiz, usht, e q andej, DARDAN = heshttar, shtizar, ushttar dhe DARDANI = vend i heshttarve, shtizarve, ushttarve.

    USHT() n leksikun e shqipes dhe disa derivate t saj
    Fjala USHT() sht e leksikut t shqipes. Gustav Meyer-i kt fjal me t drejt e lidh me rrnjn indoevropiane US - shpoj. At e zn n goj edhe Frang Bardhi, Kristoforidhi, Logoreci e t tjer. N “Iliadhn” e Homerit, t prkthyer nga Naim Frashri, n vargun 621 lexojm edhe kt:”gjaku zi yt m USHTT time”.abej e Xhuvani mendojn se me USHT, USHT ngjan t jet fjala USHT f. – hesht. T njjtn gj e hasim edhe n Fjalorin etimologjik t gjuhs shqipe t Gustav Meyer-it, botuar m 1891 n Strasburg t Francs. (edhe pse i vjetruar, megjithat, ai edhe sot prbn nj baz t mir pr studimet shqiptare n veanti por edhe pr studimet ballkanistike n prgjithsi).
    N fjalor jepet ky sqarim:
    USHT()=usht (m), ushtr (f).= epi, point d’un DARD, javelot. (kalli, maje e usht-s, hesht)
    Ndrsa n FGJSSH (Tiran, 1980) n fq. 2098, gjithashtu lexojm:
    USHT-a-at = arm hekuri e kohve t kaluara, me nj bisht t gjat dhe me maje
    hekuri e cila mbahej n dor; hesht, shtiz. E shpoi me USHT.
    sht me mjaft interes t zm n goj faktin se nga morfema USHT (si bartse e kuptimit semantik) krijohen edhe nj varg i tr fjalsh t prejardhura si: USHT-AR, USHT-ARAK, USHT-RI, USHT-ROJ, USHT-RIM, USHT+RIM+ORE, etj.

    ’kuptim semantik ka fjala USHTAR n gjuht tjera?
    Gjithashtu, sht mjaft karakteristike t theksohet se shqipja sht ndr gjuht e rralla q n leksikun e vet ruan termin USHTAR. Ksisoji, prmes arms s lufts (n kt rast usht-s), emrohet ai q sht nn arm (usht-ari) apo edhe trsia e njerzve q jan nn arm (usht-ria).
    Sipas ksaj analogjie, ushtart, sipas arms q posedojn, ndryshe mund t quheshin edhe THIKTAR (shih Bibln, fq. 1780 ku shkruan: “...Vespaziani okupon pjesn tjetr t Judes; thiktart qndrojn n Jerusalem, n Hedion...”etj. Ata mund t quheshin edhe SHIGJETAR, SHPATAR (Shpatarak-u, mbiemri i nj piktori mesjetar shqiptar), PUSHKTAR, krahaso me MUSKETAR (musket-a = pararendse e pushks s sotme, etj.
    N gjuht tjera, termi USHTAR, ka prmbajtje t kuptimsis semantike krejtsisht tjetr. Psh. me termin SOLDAT (nga solde, solder) nnkuptojm pagesn e nj borxhi t mbetur; pagesa q i bhet nj pjestari q sht nn arm. Pra me termin SOLDAT (fr.), SOLDATO (it.) SOLDIER (angl.) prej nga edhe SOLDATESK- n kuptimin pezhorativ, prcaktojm pjestarin e paguar q sht nn arm apo edhe pjestart e paguar t nj armate t tr. (T prkujtojm me kt rast ushtart romak, t cilt n vend t t hollave merrnin krip, si kompensim pr shrbimin q kryenin. Kjo mnyr e pagess njihej si SALARIUM).
    Prjashtim bn fjala LANCIER (emr mashk.) q nnkupton kalorsin e armatosur me usht(), shtiz, hesht. Ndrsa termi USHT-AR n gjuht sllave ka gjithashtu kuptim krejt tjetr semantik.

    Nga t dhnat e siprprmendura, mund t thuhet, pa konkluduar n mnyr arbitrare se termi DARD, n shqipe ka ekuivalentin semantik USHT() dhe anasjelltas. Gjithashtu, duke iu referuar faktit se me prapashtesn AN, q u ngjitet emrave dhe mbiemrave pr t determinuar nj cilsi t fjals rrnj, mund t ket ngjar t jet formuar edhe emri etnik DARD+AN = DARDAN, sikurse q sht formuar edhe ekuivalenti semantik USHT+AR = USHTAR, kur dihet se me prapashtesn AR n gjuhn shqipe formohen emra prej emrash me kuptime t ndryshme, emra veprues (nomina agentis), mbiemra prej emrash dhe foljesh, etj.
    Andaj, pa pretenduar t kmbngulim n “vrtetsin e pakontestueshme” t fakteve, jemi t mendimit se mund t ngritet problemi rreth asaj, se mos ndoshta n problematikn q trajtuam, mund t ket pikpjekje apo paralelizm semantik n etimologjin e fjalve DARD-AN dhe USHT-AR ?

    (Urim Ukimeri)
    Skedart e Bashkngjitur Skedart e Bashkngjitur
    Ndryshuar pr her t fundit nga Albo : 03-02-2009 m 13:59

  2. #2
    Citim Postuar m par nga Urim Ukimeri Lexo Postimin
    Po ua postoj nj tem t re nga lmi i Gjuhsis historike.
    Le te jap pak percaktimin ne anglisht te fjales DART
    dart (drt)
    n.
    1.
    a. A slender, pointed missile, often having tail fins, thrown by hand, shot from a blowgun, or expelled by an exploding bomb.
    b. An object likened to a slender, pointed missile either in shape, use, or effect.
    2. The stinger of an insect.
    3. darts (used with a sing. or pl. verb) Games A game in which small, slender, pointed missiles are thrown at a target.
    4. A sudden, rapid movement.
    5. A tapered tuck sewn to adjust the fit of a garment.

    Pra une mendoj se autori mund te kete te drejte, por problemi eshte se une nuk di ndonje fjale shqip te jete dart(dard) per thike, shtize, hushte, rakete, thumb.
    Ne greqishten e vjeter kjo fjale ishte doru=ushte, heshte, shtize- te gjitha objekte shpuese qe mbahen ne dore. Pra vete fjala mund te kete te beje me fjalen shqipe dore.


    Besoj nje moderator do ta levize temen tek gjuhesia
    e verteta dhe e drejta jane miq me te mire se edhe vete Platoni, miku im

  3. #3
    Prenku i Dalmatve
    Antarsuar
    12-12-2008
    Vendndodhja
    N dritn fosforike q lshojn varrezat gjat nats
    Postime
    1,006
    Nuk e besoj.

    Dardan rrjedh nga Dardha, sikurse ardian nga hardhia, mezejt nga mzi, desidiat nga desh e dhi, delmat nga delme, pra fiset ilire jan emrtuar sipas profesionit.

    Dardha ka qen ushqim me vlera t mdha ushqyese pr kohn, kshtuq i ka shty dardant t merren me kt deg t pemtaris.

  4. #4
    Citim Postuar m par nga Testim Lexo Postimin
    Nuk e besoj.

    Dardan rrjedh nga Dardha, sikurse ardian nga hardhia, mezejt nga mzi, desidiat nga desh e dhi, delmat nga delme, pra fiset ilire jan emrtuar sipas profesionit.

    Dardha ka qen ushqim me vlera t mdha ushqyese pr kohn, kshtuq i ka shty dardant t merren me kt deg t pemtaris.
    Nuk e perjashtoj, por meqe dardanet ishin fisi me luftarak i gjithe Evropes dhe une e di qe arma kryesore e kembesorise kane qene, ushtat, heshtat dhe shtizat me duket shume e arsyeshme te mendoj per ate qe thashe me larte.
    e verteta dhe e drejta jane miq me te mire se edhe vete Platoni, miku im

Tema t Ngjashme

  1. Ethymologjia e fjalve: rod e rob
    Nga ZANOR n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 23
    Postimi i Fundit: 19-04-2009, 18:31
  2. Info per Eqerem Cabej?
    Nga rrogozhinsi n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 6
    Postimi i Fundit: 18-04-2009, 18:36
  3. Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 02-02-2009, 10:26
  4. Probleme me shqiptimin e fjaleve
    Nga Lelab n forumin Mjeku pr ju
    Prgjigje: 3
    Postimi i Fundit: 03-02-2007, 09:03
  5. Mirsia e katr fjalve
    Nga Blerimi boy n forumin Komuniteti musliman
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 10-06-2004, 18:51

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •