Veshjet e qytetit t Shkodrs sipas kngve popullore

Prof. dr. Afrdita Onuzi


Kngt popullore t qytetit t Shkodrs vazhdimisht kan trhequr vmendjen e studiuesve t ndryshm. Pr etnomuzikologt ato paraqesin interes jo vetm pr melosin e tyre, por edhe pr veglat muzikore dhe formacionet shoqruese. Studiuesve t poezis popullore u kan trhequr vmendjen forca emocionale dhe figurat artistike t prdorura n tekstet e tyre. Ndrsa historiant shpeshher u jan referuar ktyre kngve pr t dokumentuar ngjarje t ndryshme historike. Ndrkoh, interes t veant paraqesin ato edhe pr etnologt. Jo rrall, n vargjet e tyre jan ndeshur informacione t vlefshme, q pasqyrojn aspekte t ndryshme t jets s prditshme dhe ngjarje t ndryshme. Veanrisht t pasura me dshmi t ktilla, jan kngt kushtuar ceremonialit t dasms. Aty gjejm t dhna pr disa mjeshtri popullore, si at t rrobaqepsis, qndistarve, argjendarve, pashmnaxhinjve, etj, pr zakone e rituale t ndryshme, pr gatimet tradicionale, pr mnyrn e pajisjes s baness popullore e, sidomos, pr modn e veshjes s banorve t qytetit.

Si studiuese e kulturs materiale, ksaj radhe kam zgjedhur si objekt t ksaj trajtese veshjet popullore. sht e natyrshme se gjja e par q duhet shqyrtuar n kto raste sht mjedisi ku u krijuan kto kng. Pra, cili ishte realiteti jetsor i krijuesve t ktyre kngve dhe ku kndoheshin ato?

Sipas studiuesve t muziks popullore shqiptare knga qytetare shkodrane e arriti kulmin e zhvillimit t saj gjat shek. XIX e veanrisht n gjysmn e dyt t tij. Pikrisht n kt koh, qyteti i Shkodrs prjetonte kulmin e zhvillimit t tij ekonomik, historik, kulturor e social. N kt koh kishin arritur apogjeun e tyre edhe mjeshtrit e ndryshme popullore, sidomos ajo e rrobaqepsis, argjendaris, e kazazve, e gdhendjeve artistike n dru etj. N kto kushte, n Shkodrn e lulzuar, prej kohsh ishte krijuar edhe nj elit shoqrore, e prbr nga popullsit e t dy besimeve (musliman e katolik), e cila e kishte t nevojshme dhe i kishte t gjitha mundsit t vishej dhe t jetonte me salltanete si ato t aristrokacis s kryeqendrs s perandoris osmane.

Kt realitet e dshmojn jo vetm veshjet luksoze q prdoreshin n at koh, por edhe stili dhe arkitektura e ndrtimeve t ndryshme, duke prfshir dhe banesn popullore si dhe mnyrn e mobilimit t saj me orendi dhe shtroje t kushtueshme, me gdhendje artistike n dru, me pajisje dhe en prej argjendi e porcelani t shtrenjt etj.

Pr shkak t lidhjeve t vazhdueshme tregtare, ekonomike e kulturore midis hapsirs shkodrane dhe kryeqytetit perandorak, gradualisht veshjet e mods orientale u prhapn edhe n shtresat e tjera qytetare, gj q ndodhi jo vetm n qytetet shqiptare, por edhe n ato t vendeve t tjera ballkanike. E vrteta sht se moda orientale e t veshurit pr shkak t vlerave estetike sht ndier m shum n veshjet ceremoniale, sidomos n ato t prdorura nga nuset ditn e dasms, kur lipsej m shum se kurr ai luks e shklqim i krijuar nga zbukurimet e bra me fije ari e argjendi. Ndaj dhe n vargjet e kngve popullore prmenden m shum veshjet e ksaj dite, t cilat her jan t pranishme pr t paraqitur bukurin e nuses e her pr t treguar forcn ekonomike t familjes q bnte dasmn. N nj mas m t pakt, vargjet e kngve qytetare shkodrane na informojn edhe pr modn e veshjes s burrave gjat periudhs midis shek. XIX e deri n fillim t shek XX.

Mbshtetur n burime t ndryshme dokumentare, si: testamente personash t ndryshm, shnime udhtarsh e studiuesish t huaj e vendas, si dhe tablo t piktorve e t fotove t bra nga piktort e fotograft e kohs: Idromeno, Rrota, Marubi, etj, si dhe informacionit t marr nga vargjet e kngve popullore, msojm se n qytetin e Shkodrs prdoreshin disa tipe e variante veshjesh si pr burra, dhe pr gra.

Pr veshjen e burrave, rezulton se bashkjetonin njkohsisht kto tipe veshjesh: ai me fustanell t gjat, i shoqruar me kmishn prej faqelli (me qafz), xhamadani, dollama e jeleku prej cohe t kuqe (t gjith t zbukuruar me qndisje brezi i mndafsht, dsllqet (kallcet, prej cohe t kuqe, t zbukuruara me tehrie t zez e me fije ari); kpuc t kuqe me llapa. N kok vinin fes tanuz me ngjyr t kuqe t zbukuruar me nj tuf t shkurtr t br me fije mndafshi. N nj kng shkodrane, mbledhur nga Kol Gurashi, vrejm se personi t cilit i ishte kushtuar knga, ishte i veshur me fustanell e dsllqe.



Mao bregu del te ura,

Sa i bukur, sa i bukur

Fistanet turra, turra

Mao Begu del npazar

Sa i bukur, sa i bukur

Veshe dsllq qndis me ar.






Kjo veshje, e quajtur nga banort e qytetit t Shkodrs veshje kombtare, (e mbajtur nga shtresat e kamura), sht prdorur deri n fund t shek XIX. M pas u zvendsua me veshjen allafranga (europiane).

Ndrkoh, n qytetin e Shkodrs mund t shiheshin edhe burra t veshur me tirq (akshir) e anteri shajaku (t zbukuruara me gajtan t zi) si dhe me xhurdi me thek. N bel mbanin brez leshi me vija disangjyrshe, mbi at ngjishnin dhe silahun me dy kobure, ndrsa n kok vinin qeleshe, (qylaf) t bardh. N kmb mbathnin orape leshi t bardha dhe kpuc me llap t kuqe. N vargjet e nj knge tjetr popullore thuhet:




Ky Hamz aga burr i mir

Me tagan e dy kobure



Nj pjes tjetr e burrave t qytetit t Shkodrs, kryesisht t shtresave zejtare, visheshin me brenavek t zeza, t qndisura n pjesn e xhepave dhe tek kmbzat me gajtana ngjyrvishnje; kmish t bardh prej faqelli t qepur allafranga, anteri cohe ngjyr uthull t fort, jelek t qndisur me harxhe, si dhe nj brez t mndafsht ose prej leshi. N kmb mbathnin orape t bardha prej pambuku, t gjata deri n pulpn e kmbs dhe kpuc stivaleti (emri i firms). N kok prgjithsisht mbanin fes tanuz.

Nga fundi i shek. XIX, gradualisht filluan t shfaqen disa ndryshime n elemente t veanta, q dikush i plqente e dikush i stigmatizonte, si ndodh zakonisht kur futet nj mod e re.

Nj pjes e popullsis i pranoi kto ndryshime, ndrsa pr disa t tjer ato prishn traditn qytetare. Dukuri t tilla nuk mbeten pa u pasqyruar edhe n vargjet e kngve popullore:

Pr disa u ba inxhate (mode)

Me vu fesa mixhidije

Ose:

Me pas marr prej letinit,

I thue vedit se jam shkodran.

Ato tufa si bisht minit

Ti hjedh era an pr an.

Un sot madje u qesha.

Tue u nis me dal npazar.

Jam vesh hallku me brekesha etj.



Ose

U ndru Shkodra npetka tbardha,

Vajti fjala der nMirdit....



Sipas t dhnave, ndryshime t ktilla n veshjen e banorve t qytetit t Shkodrs kan ndodhur n fillim t shek. XX, ka tregon se edhe kngt q i pasqyrojn kto dukuri, jan krijime t asaj kohe.

Prsa u prket veshjeve s grave, ato paraqiten m t orientalizuara, gjersisht sht prdorur tipi i veshjes me itjane, q n Shkodr jan njohur me termin brenavek. Ky tip veshjeje ka ekzistuar n dy variante, njri i mbajtur nga grat e besimit musliman dhe tjetri nga ato t besimit katolik.

Grat muslimane, ve brenavekve prej plhure mndafshi t fabrikuar (e t zbukuruar me lule shumngjyrshe), vishnin sipr tyre dhe nj lloj kmishe apo fustani t gjat prej mndafshi t trash, pa mng. Mbi t vishnin jelekun, xhyben dha anterin me mng t gjata. T gjitha kto pjes bheshin me coh t kushtueshme e qndiseshin me gajtana e shirita ari n at mas, saq t mos dukej sfondi. Si thuhet n popull, tngrime nar. N bel, sipas rastit, vinin brez prej argjendi ose nj shall mndafshi, ndrsa n kok vendosnin nj lloj ksule t zbukuruar me gajtan dhe monedha prej ari, t quajtura dallfes. N kmb mbathnin orape t bardh prej mndafshi si dhe nj model pantoflash, t quajtura pashmanga, t cilat gjithashtu ishin t zbukuruara me qndisje. Pr t dal jasht shtpis vishnin meste prej saftjani (lkur keci). Kur dilnin, vishnin edhe nj lloj xhakete t quajtur binish, e cila bhej me coh m t trash dhe gjithnj shoqrohej me nj astar prej gzofi. Pjes prbrse e ksaj veshjeje ishin stolit e shumta prej ari dhe disa vargje me inxhi.

Grat katolike paraplqenin nj variant tjetr brenaveksh. Ato ishin m t gjera dhe bheshin me nj lloj plhure me ngjyr t zez (e quajtur prekalin), e cila sillej nga tregjet e vendeve perndimore. N pjesn e siprme t trupit vishnin kmish prej mndafshi (endur n avlimend shtpiak), me mng shum t gjera, jak me form T-je, t zbukuruar me dantell t br me gjilpr. Mbi at vishej jeleku me kokrra dhe xhybja e gjat deri n bel, t dyja t bra me coh ngjyrvishnje t errt ose blu, t qndisura me gajtan prej mndafshi, respektivisht blu t errt ose vishnje t errt.

N bel mbanin shalle prej mndafshi, t zbukuruara me katrore disangjyrsh, ndrsa n kok vendosnin nj shami t bardh t tejdukshme, t shoqruar m nj pjes n form gjuhe, e cila bhej me material t trash prej mndafshi t zbukuruar e t qndisur me fije ari. Kjo pjes quhej sallman. Grat katolike kishin nj frizur karakteristike q krijohej nga flok t ndara n mes. N kmb, njsoj si muslimanet, mbanin orape t bardha dhe pashmangra t zbukuruara disi ndryshe nga ato t myslimanve. Kur dilnin n rrug, vishnin nj si lloj pelerine e quajtur japanxhe. Stolit e grave katolike ndryshonin n form e modele, sigurisht nuk mungonte asnjher nj varse me kryq.

N t njjtn mnyr paraqiten, t veshura nuset edhe n vargjet e kngve popullore qytetare. Gjithashtu, prdoren t njjtat terma pr emrtimin e pjesve t tyre.



Veshe dsllqe qndis nar

Branavreket i ke ibershimi

aprazet derdh prej florinit

Anterin moj mitali,

Pashmangat me tufa arit,

Brezin shall, moj ma ke ngjesh,

Ka jelek t ngrimun o,

Ka dollam t iluno



Ndrsa vargjet e nj knge tjetr, na japin informacion pr mnyrn e veshjes s grave t besimit katolik:

Pr sa gjethe q lshon mani,

Hije i paska nuses shamia,

Sumullat me dy bojna,

Jelekun qenis me ojna.



Prgjithsisht, kjo ishte moda e veshjes pr grat e qytetit t Shkodrs deri n fund t shekullit XX dhe, m rrall, n dhjetvjearin e par t shekullit XX.

Sigurisht, luksi i veshjes s asaj kohe duhet t ket qen i prmasave t mdha, q ato t fiksoheshin me kng e ti rezistonin kohs, pr t ardhur deri m sot, t prcjella goj m goj. sht e natyrshme t ket hiperbola. Qndronin pran e pran dy bukurit, nusja n moshn 15 -16 vjeare dhe veshjet e ngrira nar, q t verbonin me shklqimin e tyre.

Aty nga vitet 20-30 t shekullit XX grat muslimane t qytetit t Shkodrs filluan t prdornin nj veshje tjetr, e cila, edhe pse e tipit me itjane (dimi), ishte m pak e ngarkuar n pjest prbrse dhe ndryshonte n materialin e prdorur, si dhe n formn e prerjes. sht fjala pr t njjtn veshje me dimi prej materiali t quajtur mermer, e cila n kt periudh qe prhapur n t gjitha qytetet e Shqipris s Mesme.

Mendoj se pasqyrimi i veshjeve popullore n kngt qytetare t qytetit t Shkodrs lidhet n nj far mase edhe me faktin se nj pjes e krijuesve t ktyre kngve kan qen mjeshtra popullor, rrobaqeps e qndistar, t cilt kan ln gjurm pozitive n zhvillimin e ahengut shkodran.

Gjithsesi, kngt e bukura shkodrane mbeten edhe nj burim i pasur pr t dshmuar mbi kulturn materiale t ktij qyteti.