Feja dhe shqiptaria n ditt e sotme
Fatos Lubonja





N Bibl ka nj pasazh q sht komentuar shum: ai ku prshkruhet far ndodhi n momentin para se Kaini t vras Abelin. Komentohet fakti se atje nuk thuhet qart se pr far u grindn t dy vllezrit. Me nj fjal se cili ishte motivi i vrasjes. Nj nga variantet q kam lexuar n librin The Lexus and the olive tree (Lexus-i dhe pema e ullirit) t Thomas Friedmanit, jepet interpretimi i nj rabini i cili, pasi hedh posht dy variantet: at se motivi i grindjes ishte Eva (gruaja), si dhe at se grindja ndodhi pr shkak t ndarjes s pasuris (pasuria), i mshon ides se grindja ndodhi pr shkak t mospajtimit se ku do t vendosej Tempulli, n tokn e Kainit apo t Abelit..


sht nj interpretim q, duke na thn se vllavrasja i ka rrnjt tek simboli i identitetit, synon t tregoj se sa i rndsishm sht identiteti pr qnien njerzore.


E fillova me kt pasazh t Bibls shkrimin e dyt rreth debateve q ka hapur libri T jetosh n Ishull i Blushit, pasi mendoj se shkaqet e gjith ksaj zhurme (prve nj manipulimi komercial mediatik q meriton t trajtohet m vete si fenomen) lidhen pikrisht me prekjen e ksaj fijeje kaq t ndjeshme tek qnia njerzore, identiteti i tij, ku ai fetar z nj vend shum t rndsishm tek shumica e njerzve.


Ajo q bn prshtypje gjat debatit sht nj lloj vetmbrojtje e Blushit dhe promovuesve t librit t tij, sipas t cilve, ky libr nuk duhet t ngatrrohet me politik dhe se autori duhet t ndahet si shkrimtar nga bindjet e tij politike. Por, jemi n kontradikt, kur m nj an autori thot: interpretojeni si t doni kurse, m ann tjetr, thot: mos e shihni si politik. Sipas mendimit tim, nse ka ndonj vler ky libr, kjo nuk sht vlera e tij letrare. T m fal Blushi, por, ky libr, prsa i prket asaj q ai n nj emision e quajti shije, n kuptimin e artit pr art, tregon se ai e njeh artin e t shkruarit po aq sa njeh historin. Vlera e librit qndron n at se na tregon pikrisht at q paradoksalisht Blushi don ta mohoj: se sa e rndsishme sht q letrsia e sotme t prek tema t mprehta t aktualititetit socio-politik q po jetojm. Ky libr, pra, nuk do t kishte jehon sikur t mos prekte ndjeshmrit identitare t shqiptarve t sotm dhe t mos bnte politika identitare n nj vend ku kjo shtje sht mjaft delikate sepse, ndryshe nga vendet ku ka shum m tepr homogjenitet fetar, ky prbhet nga tre komunitete fetare q deri tani thuhet se kan jetuar n paqe dhe harmoni n saj t s ashtuquajturs toleranc fetare, t ciln, sipas nj pjese jo t vogl debatuesish, ky libr e sulmon duke denigruar e fyer besimin e komunitetit musliman.






Raporti i shqiptaris me fen n periudhn para rnies s komunizmit






Trajtimi i raportit t shqiptaris me fet n ditt e sotme nuk mund t bhet pa nj njohje t raporteve t tyre q nga koha kur lind shqiptaria. Lidhur me kt tem vlen t theksohet se shqiptarizmi, si identitet dominant i shqiptarve, lind n shekullin e XIX, kurse prpara ksaj periudhe besimi fetar, si faktor identifikues dhe bashkues, ka qen m i rndsishmi, pa harruar se, sikurse shkruan Kristoforidhi n letrat e tij drguar Bible Society, n gjysmn e dyt t shekullit XIX, ka pasur nj pjes t madhe t popullsis shqiptare (ai flet m shum pr at t krishter) t ciln analfabetizmi dhe izolimi gjeografik e ka ln pa kontakte me fet dhe pa asnj lloj ndjenje kombtare as greke, as sllave dhe as shqiptare. N kt periudh lindin projekte t ndryshme t ndrtimit t shqiptarizmit q jan t lidhur edhe me prkatsit fetare: projekte t shqiptarizmit arbresh (J. De Rada etj.), t shqiptarizmit t ortodoksve t jugut (Jani Vreto etj.), t shqiptarizmit osman (vllezrit Frashri etj.), dhe t katolikve (Zef Jubani etj) q kan qen mjaft t ndryshm me njri tjetrin, madje edhe kundr njri tjetrit, dhe dora dors, pr nj sr faktorsh t lidhur me zhvillimet prreth n Turqi, n Greqi, n fqinjt e veriut dhe po ashtu t nivelit evropian, vijm n nj projekt dominant dhe identiteti dominant q e vendos shqiptarin mbi identitetin fetar e q prmblidhet n thnien e Vaso Pashs Feja e shqiptarit sht shqiptaria.


Procesi i ndrtimit t ktij identiteti dominant vazhdoi edhe n kohn e Zogut edhe t Hoxhs. Ndrsa n kohn e t parit, feja dhe identiteti fetar ishte, gjithsesi, i njour dhe shum m i respektuar, n t dytn u arrit deri atje sa t eliminohet fare. Ajo ka duhet thn pr kohn e komunizmit, e cila prkon me kohn m t gjat t ekzistencs s shteti komb shqiptar, - duke patur parasysh edhe fuqin shum her m t madhe propagandistike e t kontrollit t territorit q zhvilloi ai regjim, - sht se n kt koh krijohet prsri nj shqiptarizm tjetr. Shqiptart komunist q prqafuan kt ideologji dhe u bn edhe ateist nuk mund t thuash se ishin ata q qen m par. As nuk mund t thuash, duke aplikuar qasjen esencialiste, sipas s cils do ideologji q kan marr shqiptart nuk e ka prekur thelbin e tyre, se ata e morn komunizmin si guna pr tu mbrojtur nga era. Komunistt e par e morn at si nj besim t ri, i cili, duke hipur n pushtet dhe duke patur n dor tr mjetet e propagands n nj popull q e gjeti thuajse analfabet, e transformoi at dhe identitetin e tij. Komunistt, duke e bashkuar ideologjin e tyre marksist-leniniste me shqiptarizmin t riinterpretuar me metodn e materializmit historik, por gjith duke ruajtur disa mite kryesore (t mos harrojm se t gjitha bustet apo prmendore e heronjve t Rilindjes edhe t vet kryesimbolit t identitetit kombtar, Sknderbeut, i kan ngritur ata), ndrtuan nj ideologji pushteti (nacional - komuniste) q farkoi nj identitet t ri, duke e paraqitur kt sikur t ishte thelbi i vrtet i shqiptarit q n krye t hers e q, realizimin e tij t plot, do ta arrinte nn udhheqjen e partis. Edhe izolimi ka qen nj instrument i rndsishm i farkimit t ktij identiteti t ri duke duke i ndar shqiptart nga njra an dhe t tjert nga ana tjetr. N kt proces rikonstruktimi identitar, Hoxha, sikurse e dim, i konsideroi fet si armike, si agjente t t huajve dhe arriti ti ndaloj ato fare n emr t shqiptarizmit (Feja e shqiptarit sht shqiptaria) dhe n emr t marksizm leninizmit Feja opium pr popullin q kishin brenda edhe komponenten iluministe t modernizimit edhe at vetorientaliste t mohimit t identitetit lindor nga vinim, t ndarjes nga prapambetja q na kishte sjell sundimi osman.


Ndrkaq nuk duhet t neglizhojm faktin se ndonse n propagandn komuniste, veanrisht pas mbylljes s kishave dhe xhamijave dhe shpalljes s Shqipris i vetmi vend ateist n bot, fet trajtoheshin t gjitha si t huaja, n popull vazhdonin t qarkullonin besimet, por edhe dallime midis feve t ndryshme, ndonse duke u br gjithnj m t zbehta e duke mbetur m shum si kujtes origjine sesa si mnyr jetese.






Periudha paskomuniste





Me rnien e komunizmit pr shum arsye, por mbi t gjitha pr at q quhet nevoja pr t besuar e po ashtu edhe nevoja pr identitet e spiritualitet edhe pr t gjetur prgjigje pr ankthet ekzistenciale si vdekja, ashtu sikurse edhe nga kriza identitare e shkaktuar sa nga rnia e shum simboleve t komunizmit aq edhe nga dalja prej izolimit t gjat t paprgatitur kulturalisht pr t prballuar aventurn e hapjes ndaj bots, nj pjes e shqiptarve iu kthyen Zotit e feve. (Pa dyshim edhe pr arsye ekonomike sepse sejcila nga fet kryesore filloi t investoj n Shqipri.)


Ky fenomen rilindjeje fetare shoqrohet edhe me fenomenin e riprcaktimit apo rikonstruktimit t identitetit t shqiptarit. Ndonse ndjenja nacionaliste e t qnit shqiptar vazhdoi t mbetet dominuese, filluan t shfaqen edhe identitetet e ndryshme fetare e t lindin dallimet midis pjestarve t komuniteteve t ndryshme edhe n nivel popullor, madje edhe paragjykime t ndrsjellta denigruese. N parantez duhet thn se edhe komunizmi nuk arriti ti shuaj dallimet dhe, sbashku me to, edhe paragjykimet. (Psh. ndr musliman qarkullonin vlersimet denigruese se t krishtert ishin t pakarakter, sepse gjat gjith atyre shekujve ishin detyruar t jetonin t prulur, kurse ndr t krishtert ato se muslimant ishin fanatik e t paditur.)


Ndr rikthimet n fe e, pr pasoj, edhe n identitetet fetare m problematiku dhe m interesanti, sipas mendimt tim, sht ai rikthim q, paradoksalisht, edhe duhet t ishte m i natyrshmi duke patur parasysh origjinn fetare t shumics s shqiptarve. E kam fjaln pr rikthimin n fen islame. E them kt sepse kthimi n fen e krishter, qoft edhe n fet protestane, ishte m i pranueshm ideologjikisht. Kur them ideologjikisht kam parasysh faktin se ideologjia mbisunduese e kohs u b evropianizimi apo perndimorizimi dhe feja e krishter konsiderohej si feja e Perndimit. (Ndonse edhe ktu duhet t bjm dallimin midis katolikve dhe ortodoksve, ku feja e t ktyre t dytve vazhdoi t knsiderohet nga nj pjes si feja e armiqve kombtar dhe po ashtu e Lindjes). Gjithsesi kryqi n nj far mnyre ishte jo vetm simbol i fes s krishter, por edhe i Evrops. Po ashtu kjo ideologji evropianizuese kishte n sfondin e vete historik ideologjin orientaliste t Rilindjes sipas s cils e keqja shqiptarve u kishte ardhur nga rnia aksidentale pr pes shekuj n botn e t keqes, at lindore, ka i kishte nxjerr ata nga shtrati i s mirs. Kt e kishte br t vetn edhe Zogu edhe Hoxha. Ky i fundit ndrkoh q kishn katolike (veanrisht) dhe at ortodokse e demonizoi kryesisht me komponenten e tij marksiste, fen muslimane e demonizoi edhe me komponenten e tij nacional-orientaliste pra si fen e prapambetjes, e pushtuesit turk q kishte sjell fehrexhet. Deri edhe emrat musliman ishin ngarkuar me ngarkes pexhorative edhe fjalt turke ishin pastruar nga fjalori nn ndikimin e ksaj ideologjie q fillonte t ushqehej q n fmijri. E drejt njra bot/ si shpata q mban/ e shtrembr sht tjetra/ me jatagan jan disa vargje t nj poeme pr fmij q Kadareja botonte m 1989 duke krahasura botn shqiptare me at turke (Ismail Kadare N muzeun e armve).






muslimanizmi dhe evropianizmimi


Megjith kt presion prej nj shekulli vetorientalizm e modernizim t identifikuar me kaprcimin e prapambetjes q na lan turqit pr habin e atyre q mendonin se komunizmi, me gjith t zezat e pafundme, kishte br edhe nj t mir, sepse kishte zhdukur t gjitha fet dhe kshtu, tani, do t mundsonte kthimin e shqiptarve n fen e t parve (dmth. n fen e krishter) kjo gj nuk ndodhi. Nj pjes e shqiptarve u kthyen n fen muslimane. Shkaqet, si thash, kan qen t shumta, por mbizotrues ka qen nevoja pr fe dhe Zot, e cila i ka uar n fen e gjysh strgjyshrve t tyre musliman. Sepse, sikurse dihet, feja sht nj akt iracional besimi me rrnj t thella n emocionet e njeriut. Nuk sht nj akt racional kalkulimi, nj mekanizm mbijetese i shqiptarit, i zgjedhur n mnyr racionale, si u tha shpesh n debatet mbi librin. Dua t them se nj pjes shqiptarsh musliman, q krkonin Zotin dhe besimin, e kan ndjer shum m afr at n fen e t parve t tyre musliman sesa tek t krishtert. Dhe besoj se kjo sht pjesa e besimtarve. Kurse ndrrimin e emrave t atyre q shkojn n Greqi q vrteton, megjithat, se ndodh edhe fenomeni i veshjes s nj identiteti tjetr pr mbijetes, sipas meje duhet ta shohim m shum si nj aspekt tjetr t fenomenit t krizs s identitetit e personalitetit t shqiptarit t komunizmit, q, kombinuar me individualizmin e konsumizmin, po krijon nj shqiptar tjetr t ndryshm nga t gjitha koht paraardhse dhe q, nga pikpamja fetare, t paktn n kt brez, qndron m larg feve qoft muslimane qoft t krishtera. Megjithat kjo kategori duket m indiferente ndaj ktij debati. Debatin e bjn ato shtresa q jan m t ndjeshme ndaj shtjes s identiteteve, q ndonse jan nj pakic, dominojn skenn e konstruktimit t ndrgjegjeve dhe identiteteve t reja.


Gjykimi im duke u nisur edhe nga debati mbi librin e Blushit sht se n kohn kur po jetojm, si e kam shkruar edhe her tjetr, miti i tolerancs fetare q ka siguruar bashkjetesn n paqe midis ktyre komuniteteve, nuk mjafton pr t siguruar vazhdimsin e harmonis midis komuniteteve fetare n terma afatgjata. S pari duhet thn se, n fakt, gjat periudhs komuniste nuk u zhvillua kultura e tolerancs, por kultura e intolerancs. Feja nacional komuniste e Hoxhs i shtypi fet e tjera, nuk i toleroi, dhe nuk krijoi kulturn e vrtet laike t bashkjetess dhe respektit t t ndryshmeve, por shqiptarizmin e interpretoi si nj identitet monolitik dhe prjashtues identitetesh t tjera.


N vazhdn e ktij shqiptarizmi monolitik e prjashtues, t ln trashgim nga komunizmi, me rilindjen e feve thnia feja e shqiptaria sht shqiptaria filloi t zvendsohet me mitin e tolerancs fetare i cili, n fakt, ishte m shum nj konstrukt ndrydhs (Frojdi thot Qytetrimi sht ndrydhje) q nuk kishte frym laike, por laiciste. Me laicizm kam parasysh nj laicitet t deformuar q vjen e bhet nj religjion integrist. Sipas ktij laicizmi, identitetet fetare tashm mund t jetonin, por duhet t qndronin nn sundimin e shqiptarizmit q i konsideronte ato si inferiore. Mirpo ky lloj laicizmi i mbuluar me mitin e tolerancs fetare sot rezulton i dobt pr tiu imponuar identiteteve t tjera. Kjo, s pari sepse jetojm n kohn pasnacionaliste, t krizs s shtetit komb t krijuar nga globalizmi q i ka dobsuar ndjenjat kombtare, s dyti sepse jetojm n kohn kur modernizmi dhe kulti i modernizmit, q kuptohet edhe si triumf i epoks s arsyes mbi at t besimit, jan n kriz, ia kan ln vendin post-modernizmit q, mes tjerash shfaqet, edhe si nj rikthim i feve. S treti sepse jetojm n kohn pas 11 shtatoriste t lufts kundr terrorizmi islamik q fut n kontradikt ideologjn e perndimorizmit me qnien e shqiptarve me shumic muslimane. Dhe ktu shohim t lind kontradikta q sipas meje jan edhe n qendr t debatit t librit t Blushit. Ksaj situate t re, pas-nacionaliste, pas-moderniste e pas - 11 shtatoriste nj pjes e mir e inteligjencs, ku bn pjes edhe Blushi, krkojn ti prgjigjen me metoda t vjetra nacional - romantike e nacional komuniste. ka do t thot: duke tentuar ta rikonstruktojn shqiptarizmin me metodat romantike t rigjetjes s thelbit identitar t shqiptarit, n kt rast nprmjet bashkimit t rrnjve t krishtera me perndimorizimin dhe me imponimin e ktij identiteti t ri (t ngurt do ta quante Zigmund Bauman) e monolitik duke i prjashtuar identitetet e tjera ose shum shum duke i toleruar, n kuptimin q i jap konceptit t tolerancs Derrida, kur e dekonstrukton, dmth. si nj qndrim i superiorit ndaj inferiorit, q ve, madje, edhe pragun e tolerimit me perspektiv asimilimin. Blushit nuk i intereson feja, as nuk e njeh botn e saj, ashtu sikurse nuk njeh historin, atij i intereson t bj politika rikonstruksioni identitar. Blushi bn pjes ndr ata q ndonse jobesimtar, madje do t thoja edhe ateist, nisur nga nj qasje ideologjike vetorientalizmi, e denigron fen islame nprmjet shum klisheve q jan prdorur nga vetorientalizmi shqiptar, t paktn q nga koha e Naimit e deri tek kinematografia e letrsia e socrealizmit. Vn alarmin e muslimanizimit t nj pjese, ndrkoh q nuk ven alarmin pr kthimin e pjess tjetr n ortodoksi apo katolicizm, por ekzaltojn rrnjt kristine t shqiptarve,.


Cilt jan problemet e ktij qndrimi, sipas meje?


Kjo qasje krijon nj ndarje t rrezikshme n vend midis shqiptarsh t dors s par dhe shqiptarsh t dors s dyt. Dhe ktu Blushi nuk sht se po bn ndonj gj t re: modelet i kemi jo vetm n t kaluarn ton, por edhe n Evropn e sotme. Ai krkon t imitoj edhe qndrime ekstremistsh t djatht t sotm n Evrop. Por me nj ndryshim t madh, sepse, ndrsa n Evrop kt e bjn t djathtt konservator ndaj emigrantve musliman me pretendimin se prfaqsojn shumicn e krishter dhe bazuar n faktin historik se Evropa ka nj komponente t rndsishme t kulturs s saj dhe t historis s saj kristiane katolike dhe protestane, tek ne historia dhe prkatsia sht krejt tjetr shum m e lidhur me Lindjen dhe kulturn e saj bizantine dhe osmane dhe me fen muslimane dhe, mbi t gjitha, sepse muslimant nuk jan emigrant, por shqiptar vendas dhe shumic.


Sipas mendimit tim t shprehur edhe her tjetr, qasja ndaj identiteteve dhe rrnjve n funksion t ndrtimit t nj identiteti t kohs ku jetojm duhet t jet tjetr nga kjo qasje prjashtuese dhe diskriminuese. Shembullin e kemi mu n Evrop, ku shumica dhe pjesa m intelektuale, e aq m tepr partit ku bn pjes simotrat e partis ku militon Blushi, e kan refuzuar prcaktimin e identitetit evropian mbi bazt e rrnjve fetare t krishtera.


Qasja sipas meje n kohn e sotme duhet t jet tjetr nga konstruksioni i nj shqiptarizmi t bashkuar me rrnjt e krishtera, madje edhe nga laicizmi i kamufluar me mitin e tolerancs fetare. Qasja duhet t jet ndrtimi i nj shoqrie me frym laike q do t ndrtoj edhe pluri-identetet q jetojn n paqe dhe harmoni. Me frym "laike", apo laicitet kuptoj at q Habermas e quan nj "distancim refleksiv" nga sigurit vetjake, hapje drejt mundsis q e vrteta mund t jet tjetrkund dhe heqje dor nga imponimi me forc i prmbajtjeve q nuk gjejn konsensusin e tjetrit.


Shqipria n nj far kuptimi, pikrisht n saj t ekzistencs s saj n nj pik gjeopolitike e kulturore q ka prbr edhe nj udhkryq qytetrimesh, sht nj miniatur e problematiks globale. Habermasi, duke e trajtuar kt problematik n shkall botrore thot se globalizimi ekonomik dhe lvizjet migratore po krijojn nj "shoqri globale" t prbr nga "qytetrime" t ndryshme q reagojn n mnyra t ndryshme ndaj t njjtave sfida q u ve prpara dinamika homologuese e modernizimit ekonomik. Cilat duhet t jen raportet midis ktyre qytetrimeve? shtron pyetjen ai. A duhet t\'i mendojm si t rreshtuar n aleanca q konfliktojn rreth vizionesh alternative t s mirs dhe s keqes t frymzuara nga fet? Apo duhet t imagjinojm q kto qytetrime do t kultivojn nj diskurs "ndrkulturor" rreth principeve t nj bashkekzistence paqsore midis t barabartsh? Dhe n kt diskurs ndrrkulturor a nuk duhet t imagjinojm se pjest duhet t bjn nj hap prapa ndaj pretendimit se e vrteta e tyre sht e vetmja e vlefshme? A nuk duhet t fillojm t imagjinojm se duhet t msojm t prdorim vetm argumentet q i pranojn edhe ata q nisen nga nj pikpamje tjetr nga e jona? Dhe a nuk sht pikrisht kjo: distanca refleksive nga t vrtetat tona ajo q duhet t kuptojm si laicitet?

Arsyeja laike europiane rikthehet kshtu sipas Habermasit - n qendr t skens si model i konfigurimit t atij q mund t jet etosi ndrkulturor i nj shoqrie botrore n t ciln takohen qytetrime t ndryshme.

Ky do t ishte edhe modeli m i mir sipas meje i Shqipris s shekullit XXI, fati historik i s cils ka br q n territorin e saj t bashjetojn tre fe dhe tre kultura.

N Kishn e famshme t Betlehemit, q sht ndrtuar nga Helena, e ma e Kostandinit n shekullin e III, shkuan n shekullin e VI persiant. Ata kishin shkatrruar shumka, por, kur doln prball hyrjes s kishs, pan se aty paraqiteshin n reliev Mbretrit Magjistar, t cilt ishin veshur si persian, dhe nuk e shkatrruan. Pastja erdhi radha e muslimanve t arrijn prpara saj si pushtues. Edhe ata shkatrruan shumka, por n kishn e Betlehemit ndaluan sepse ajo i dedikohej Maris dhe ajo prmendet me emr n Kuran si nna e Profetit. Dhe prandaj e lan. Shqipria ka plot monumente t tilla q bjn thirje pr paqe dhe harmoni midis t ndryshmve, pr diskursin ndrkulturor midis tyre, pr faktin se kjo larmi sht pasuri q duhet ruajtur dhe jo rrezik q duhet eliminuar. Ajo e gjitha me historin e saj t veant mund t ishte nj monument i till, por pr fat t keq, deri m sot, politikat ku i mshohet argumenteve t papranuara nga pala tjetr e ku t vrtetat e njrs dhunojn ato t tjetrs, q i ushqen edhe libri i Blushit, q u b shkas pr kto dy shkrime, kan dominuar duke sjell dhun, shkatrrim e prjashtim m shum sesa paqe, harmoni dhe bashkim midis shqiptarve.










Nga Fatos Lubonja (Korrieri, 18 maj 2008