Jemi t vetdishm pr ndikimin e mnyrs s zgjeruar t jets n familje n shum aspekte t jets familjare, mirpo ktu do ti vshtrojm dhe analizojm vetm disa aspekte t jets prbrenda ksaj organizate, duke krahasuar n veanti ndikimin e forms s zgjeruar t familjes dhe asaj brtham n raportet familjare, mes-bashkshortore dhe n ndarjen gjinore t roleve/t puns n familje.

Prkufizimi i familjes s zgjeruar dhe format m t shpeshta t familjes s zgjeruar n shoqrin shqiptare
Familja e zgjeruar prkufizohet si nj grup prej tre ose me shum brezash q jetojn s bashku ose brenda s njjts banese ose shume pran njeri tjetrit. (A. Giddens) Nuk sht e thn q familja e gjer t jetoj nn nj ati, por normalisht antart jetojn afr njri-tjetrit dhe punojn s bashkju n grupe. Familja q jeton nj nj shtpi quhet e zgjeruar n kuptim t banimit, ndrsa ajo antart e s cils kan role t njjta dhe jan t varur e t lidhur ngusht n mes veti, por jan pak a shum t shprndar quhet funksionalisht e zgjeruar.

Familja e zgjeruar mund t prfshij tre ose katr gjenerata. Kta mund t jetojn dhe punojn s bashku n nj ekonomi t prbashkt shtpiake, ose si nj bashksi fisnore e gjer, q lidhet nprmjet marrdhnieve shoqrore. Format m t shpeshta t famijes s zgjeruar n shoqrin shqiptare jan t modelit : tre breza (fmij, prindr dhe gjysh e gjyshe, m rradh edhe agjallar e halla) nn nj ati ose n nj oborr ose pran njri tjetrit.



Karakteristika t jetess n familjen brtham

Prve karakteristikave t tjera q prmenden n kt studim, familjen brtham e karakterizojn edhe kto kushte: liria m e madhe e individit, hapsir m e gjer, mundsi m e vogl e konfliktit t gjeneratave, izolimi shoqror, mungesa e kontaktit me t afrmit e familjes dhe si rezultat i ksaj nj varg problemesh, si sht: mbingarkesa e roleve.


Faktort e paraqitjes s familjes s zgjeruar n shoqrin shqiptare


Shum nga shkaqet q kan rezultuar n paraqitjen e forms s zgjeruar t familjes n shoqrin shqiptare jan t njjtat me ato t familjeve europiane.

Faktort e famijes s zgjeruar n shoqrin shqiptare jan: faktori global: modeli mesjetar i familjes, faktori i siguris dhe ndikimi i msimeve fetare si fuqizues dhe prkrahs i modelit t zgjeruar t familjes.

Modeli mesjetar i familjes

N kohrat mesjetare familja dhe komuniteti lokal ishin epiqendra kryesore e prodhimit t t mirave dhe e kryerjes s shrbimeve. Zakonisht famija ishte nj njsi prodhimi e integruar ku antart e familjes gruaja, burri dhe fmijt bashkrendonin punn e tyre n procesin e prodhimit q kishte bazn n punimin e toks ose n zeje t ndryshme. Megjithse grat kishin prgjegjsin kryesore n rritjen e fmijve, ato kishin edhe nj rol t rndsishm ekonomik n mbajtjn e shtpis. N Europ, industrializimi ka prekur dhe ka ndryshuar rolet e burrave, grave dhe fmijve n familje. Nuk jemi t sigurt nse kjo ka ndodh n mas t prafrt edhe n familjen shiqiptare, ngase nuk mund t thuhet pr industrializim t mirfillt t shoqris shqiptare. Ve ksaj, shoqria tradicionale shqiptare e ndikuar mjaft shum edhe nga kultura islame, ka insistuar n ruajten e familjes s zgjeruar ose s paku n ruajtjen e lidhjeve t ngushta familjare, si obligim moral dhe fetar.

Faktori i siguris

Nj faktor tjetr q ka ndikuar n kt drejtim sht edhe ai i siguris, meq jetesa n familje t gjer dhe solidariteti i antarve n t ishte nj ruajts i mir nga rreziqet e jashtme, q vinin nga znkat ndr fisnore ose ndr familjare si dhe nga armiqt dhe pushtuesit e vendit.

Faktori fetar

N Islam forma e organizimit sht nj shtje e hapur, prkundr krkesave dhe detyrimeve t ndrsjella t antarve t familjes. Krkesat e tilla mbeten, pa marr parasysh se far forme mund t marr familja. Ndonse, n Islam nuk ka kurrfar kushtzimi q familja t jet e njrit apo e tjetrit lloj, njsoj si nuk ka kurrfar kushtzimi n favor t, apo kundr llojit brthamor t familjes (H.Abdulati, Struktura familjare n Islam), n kt diskutim do t provojm se si koncepti i familjes n Islam ka qen m afr llojit t zgjeruar t familjes dhe ka ndikuar n nj mas t madhe n formimin dhe ruajtjen e ktij tipi t organizimit familjar. Nse marrim pr baz prkufizimin e familjes q nuk ka t bj me faktorin e banimit, pr shkak se antart e familjes mund t zn apo edhe t mos zn vendin e njjt t banimit, ather sht e sigurt se Islami promovon nj form t zgjeruar t familjes duke mos kushtzuar banimin nn nj ati apo n afrsi. N kulturn shqiptare faktor t ndryshm (q u cekn m lart) kan prcaktuar nj form t till t familjes s zgjeruar ku si komponent e rndsishme ka qen edhe faktori i banimit. Meq nuk rekomandon ndonj lloj t veant t organizimit familjar, Islami, duke mos qen indiferent ndaj kushteve shoqrore aktuale, ka vazhduar traditn e jetess s prbashkt t familjes s zgjeruar si nj form funksionale e organizimit familjar n at kontekst kulturor, ndonse nuk insiston n nj form t caktuar t organizimit t familjes duke prjashtuar format e tjera. Pr shkak t fleksibilitetit t rregullave islame pr vendbanim, me siguri ishte leht t ndiqet zakoni, sipas t cilit ifti bashkshortor zakonisht jetonte me familjen e burrit dhe konsideroheshin si antar t saj. Kshtu, po e patm parasysh se familja e zgjeruar patjetr nuk e prjashton llojin brthamor, s paku si nnsistem, duket se Islami e ka konsideruar formn e zgjeruar t familjes t pranueshme, edhe pse jo edhe t domosdoshme. Kjo form n dukje ka qen vepruese dhe e veprueshme. Islami e prkrahu at, edhe pse nuk insistoi q ashtu t jet apo t mos jet gjithmon. Solidariteti i familjes s zgjeruar parashihet dhe fuqizohet nga vet Kurani n t cilin gjenden aludime t prsritura lidhur me t drejtat farefisnore (17:23-26; 4:7-9; 8:41; 24:22 etj.) dhe rndsin e marrdhnieve t mira me ta (2:83; 16:90). sht parapar hiseja e trashigimis, jo vetm pr antart e familjes brtham, por edhe pr ata t familjes s zgjeruar (2:180-182; 4:33, 176). Dnim i dhembshm u krcnohet atyre q i injorojn kto masa pr ndihmes ndr-familjare (4:7-12).

Kur flasim pr familjen n kontekst t shoqris shqiptare duhet patur parasysh familjen e gjer, duke qen se kultura shqiptare (ve tjerash e ndikuar edhe nga kultura fetare islame) v theks t veant n ruajtjen e lidhjeve familjare, krijimin e raporteve t mira dhe ndihmn reciproke si nj ndr detyrat m t mdha fetare.

Kultura shqiptare m tepr e prkrah sistemin e zgjeruar t familjes se sa at brtham. Shum familje shqipare edhe sot jan t zgjeruara n kuptim t banimit dmth. antart e atyre jetojn bashk me tre apo m shum breza t t afrmveve n nj shtpi apo afr njri-tjetrit. Edhe ather kur ky version banimi i familjes s zgjeruar nuk sht i mundur apo nuk preferohet, ather lidhjet familjare tejkalojn kufijt e njsis brtham dhe jan t dukshme n lidhjet e fuqishme psikologjike, sociale, ekonomike dhe bile edhe politike. Ndihma dhe prgjegjsit e ndrsjella q ndikojn n kto grupe gjaku nuk jan vetm t dshirueshme dhe t mira, por ato sipas Ligjit islam jan detyra t antarve t shoqris. Vet Kurani nxit pr solidaritet n familje t zgjeruar. Ai specifikon shtrirjen e prgjegjsive t tilla dhe prmban norma pr sasin dhe mnyrn e trashigimis, ndihms dhe ndrvartsis brenda familjes s zgjeruar.

N kt studim n veanti do t spikasim mnyrn e ndikimit t msimeve fetare islame n ruajtjen dhe vazhdimsin e familjes s zgjeruar dhe n sjelljen e antarve prbrenda ksaj organizate. Shum norma t sjelljes n kt tip t familjes do t vshtrohen dhe shpjegohen si ndikime t msimeve fetare islame n kulturn dhe mnyrn e jetess shqiptare n familje. Me kt nuk dshirojm t absolutizojm ndikimin e msimeve fetare n formimin e familjes shqiptare, sepse nuk besojm n shpjegime njdimensionale dhe njkomponentshe. Qllimi sht thjesht t hetohet ky ndikim n shum aspekte n formimin e jets familjare shqiptare.


Krahasime n mes t ndikimit t ktyre dy formave t familjes n raportet familjare

Q n fillim duhet trhjekur vmendjen n nj dallim thelbsor n mes t lidhjeve familjare n familjen moderne brtham dhe atyre n famlijen tradicionale t zgjeruar.

N shoqrin moderne familja brtham karakterizohet me lidhje afrsie q i nnshtrohen nj procesi przgjedhs vullnetar nga ana e antarve t ksaj familjeje. N hijen e familjes brtham moderne t afrmit nuk jan ashtu vetvetiu dhe nuk imponohen, por secili individ zgjedh t afrmit e tij. Kjo przgjedhje e vetdishme i nnshtrohet nj procesi q ndikohet nga animi dhe shija personale si dhe emocionet. Pra kto lidhje nuk jan shprehje e natyrshme e lidhjes s gjakut, por jan lidhje q shum i prngjajn lidhjeve miqsore. Ndrkaq, lidhja familjare n familjen tradicionale t zgjeruar shqiptare sht nj detyr ligjore (q ka burim edhe n detyrat fetare) q nuk i nnshtrohet qejfit dhe animit personal. Bile, poqse njra pal shkput kt lidhje apo nuk sillet me korrektsi me paln tjetr, pals tjetr nuk i lejohet t shkpus lidhjen. Nse analizojm tekstet islamike t moralit fetar, n familjen e gjer, lidhja familjare nuk bazohet n interesa material dhe t pasuris s prbashkt si sygjerojn disa analiza por, bazohet n lidhje t prgjegjsis q vie nga besimi q nuk matet me peshoj t dobis (utilitetit), fitimt apo dmit material, meq prball saj sht knaqsia e Zotit n nivel t besimit dhe ruajtja e lidhjeve familjare.

Dallim tjetr sht se familja e zgjeruar karakterizohet me nivel m t lart t shkalls s ndrveprimit dhe t ndrlidhjes njerzore se sa familja brtham. Ky sht nj faktor q e shton ndrveprimin e individit me shoqrin e tij m t gjer. N t njejtn koh, shkalla e konfliktit brenda saj sht m e ult se sa ajo n shoqrit industriale n t ciln individi ndihet i frustruar e i dshtuar si rezultat i konkurrencs n jetn publike, gjendje kjo e cila pasqyrohet n sjelljen e tij n familje ndrkoh q familja nuk ia jep at q ai e krkon, gj q ngrit shkalln e konfliktit sa q mund t shkaktoj shfaqjen e dhuns familjare, prkundr familjes s gjer e cila individve t saj i siguron nj shkall m t lart t dashuris dhe ngopjes emocionale.


Familja e gjer si sfer pr kryerjen e funksioneve t ndryshme

Funksioni ekonomik


Familja e gjer sht sfer e prshtatshme pr praktikimin e funksioneve t ndryshme. Ndr t tjera, ajo sht fush e prshtatshme pr kryerjen e detyrs ekonomike. Prkundr disa studimeve q konsiderojn rolin tradicional t gruas q kufizohet prbrenda shtpis dhe fusha e shrbime jo publike, si rol m pak i rndsishm se roli i gruas n fush publike, pikpamja islamike familjen e sheh si fush t rndsishme t zhvillimit dhe trup/godin ekonomike t pavarur q nuk sht m pak e rndsishme, bile si dika q kaprcen prpjekjet organizative pr ndryshim, dhe kjo sht fush sipas disa studimeve shum e rndsishme sidomos pr shoqrit e bots s tret.

Si kompenzim pr femrn, ngase kryen detyrat natyrore femrore (amvisnia, rritja dhe edukimi i fmijve), masa t fuqishme shoqrore, morale dhe ligjore ndrmerren n mnyr q antart meshkuj t shoqris t kryejn obligimin e mbajtjes dhe mbrojtjes s femrave n famlje grat, motrat, hallat dhe tezet, nnat, t vejat, vajzat si dhe t afrmit e tjer q kan nevoj pr ndihm. N rast t divorcit, gruaja zakonisht kthehet n familjen prej nga e ka prejardhjen ku t afrmit e saj meshkuj e mbajn dhe i ndihmojn.

Kshtu familja e zgjeruar, prve funksionit t saj shoqror, vepron si nj njsi ekonomike pr ndihm t ndrsjell ndrmjet antarve t saj. Veprimtarit shoqrore dhe ekonomike ndrmirren s bashku, dhe t mirat dhe fitimet shfrytzohen s bashku nga e gjith familja.

Funksioni gjyqsor

Gjithashtu, familja e gjer sht sfer e prshtatshme pr t kryer detyrn gjyqsore n shoqri. Poqse ligjet dhe aparati gjyqsor jan t uzurpuara nga ana e ligjeve t cilat nuk kan mbshtetje popullore (si ka ndodhur shpeshher n historin shqiptare) sht penguar puna me normat kombtare shqiptare, ather familja e gjer ka qen sfer n t ciln zbatoheshin ato norma pr rregullimin e raporteve shoqrore, me prjashtim t disa shtjeve ku sht i nevojshm ndrhyrja e shtetit, ta zm: zbatimi i ndshkimeve e t ngjashme, ndonse edhe kjo sht br shpeshher n pajtim me normat dhe ligjet zakonore shqiptare.

Funksioni arsimor-edukativ

N sfern e arsimimit dhe edukimit familja mund t nxjerr nj pikpamje alternative n shtje t ndryshme nga sfera e mendimit, e historise, bile nga ajo e gjuhs dhe letrsis, n mnyr q t siguroj nj rezistenc pr ti br ball programit shkollor i prekur nga lufta ideologjike kundr kombit shqiptar.


Ndikimi i familjes s zgjeruar n raportet ndr bashkshortore

N traditn shqiptare, pjesmarrja e familjes n kontraktimin dhe ruajtjen e martesave sht m e fort. Ndrsa shum feminist perndimor e qortojn przierjen e familjes n martes apo aranzhimin e martesave si ndikim negativ pr shkak t kufizimit t qart t liris dhe prgjegjsis individuale, muslimant argumentojn se nj pjesmarrje e till sht e leverdishme si pr individt ashtu edhe pr grupet n shoqri. Kjo jo vetm q i siguron dhe garanton martesat t bazuara n parime m t rndsishme, m t shndosha dhe m t sigurta se sa trheqja fizike dhe pasioni seksual, por gjithashtu siguron mbrojtje pr vazhdimsi t suksesshme martesore. Antart e familjes sigurojn nj shoqri t shumllojshme si dhe burime t gatshme pr kshillim dhe mirkuptim pr t posamartuarit prderisa ata prshtaten dhe ujdisen ndrmjet vete. Znkat kurrnjher nuk jan rrnuese t lidhjes martesore, meq antart e rritur t familjes veprojn si ndrmjets dhe pajtues dhe sigurojn nj burim alternativ t konsullts. Kshu, n vend se familja t hapet ndaj ndrhyrjeve t jashtme, ajo mbrohet nga ato. Grindjet dhe konfliktet n familje zgjedhen brenda shtpis, sipas nevojs thirren t ndrmjetsojn t moshuarit dhe t urtit nga familja e burrit dhe e gruas. Gjyqet jan alternativa e fundit n kt drejtim, ngaq dihet se procedimi i ktyre shtjeve n gjyqe publike vetm sa mund ta komplikoj dhe ta shtoj konfliktin dhe urrejtjen.

Problemi i t qent prind sht gjithashtu i lehtsuar. N familjen e zgjeruar nuk sht e thn q fmijt e prindrve t punsuar t jen t pambrojtur, t pambikqyrur, t privuar nga dashuria adekuate dhe t pa socializuar, ngase shtpia e familjes s zgjeruar kurr nuk sht e boshatisur. S kndejmi nuk ka ndjenj faji e cila shpesh i kaplon prindrit e punsuar n familjen brtham apo n familjen me nj prind.

Tragjedia, bile edhe shkurorzimi, nuk sht aq tragjik as pr t rriturit e as pr fmijt, meq njsia m e gjer shoqrore thith numrin e teprt m leht se sa q e bn at organizata e familjes brtham.


Individualizmi kundr organizats m t gjer

Mbshtetja tradicionale e organizats s gjer dhe t ndrlidhur familjare lidhet me nj tradit tjetr islame q si duket sht e kundrt me trendet aktuale perndimore dhe me ideologjin feministe atje. Islami dhe grat muslimane n prgjithsi prpiqen q interesat dhe qllimet individuale ti akordojn me mirqenien dhe interesat e grupit m t gjer dhe antarve t tij. N vend q qllimet idividuale t mbahen m lart, prcaktohet vendi i mashkullit dhe i femrs prbrenda familjes dhe prgjegjsit e tyre ndaj familjes. Kjo nga muslimant nuk shihet si shtypje e individit. Traditat tjera t cilat do t diskutohen m von ia garantojn atij ose asaj lirin individale dhe personalitetin. Feminizmi, s kndejmi nga grat muslimane nuk merret si qllim t cilin duhet ndjekur duke mos marr n konsiderat marrdhniet e femrs me antart e tjer t familjes s saj. Gruaja muslimane qllimet e saja i barazpeshon, bile ia nnshtron atyre t grupit familjar. Individualizmi i shfrenuar i provuar shpeshher n jetn bashkkohore, ai q qllimet e individit i trajton t izoluar nga faktort e tjer, apo si m t lartat, sht i kundrt me nga prcaktimi i thell i Islamit pr ndrvartsi shoqrore.

N shoqrit bashkkohore do shkelje e individualizmit dhe pavarsis shihet si gabim. Si nuk mund t kuptojn se pr aq sa ata jan t varur nga t tjert dhe t tjert jan t varur nga ata varet mirqenia e tyre psikologjike dhe prshtatja e tyre n shoqri. Bilem edhe vlerat si jan liria individuale i jan nnshtruar keqprdorimit dhe strtheksimit. Ngurrimi pr t par se theksimi i tepruar n inidividin e izoluar sht tragjedi e njeriut modern, q po i prin pashmangshm rregullimit t unitetit dhe intergritetit t familjes (Anshen 1959:11).


Disa nga prparsit e jetess n familjen e zgjeruar

Familja e zgjeruar sht nj institucion i cili mund t jet shum i dobishm si pr mashkullin ashtu dhe pr femrn kur t ekzistoj krahas karakteristikave t tjera t nj shoqrie t kulturuar. Edhe nga nj studim i vogl si sht ky n lidhje me problemet e familjes mund t kuptojm se familja e zgjeruar ka eprsi/avantazhe t shumta pr t dhn.

Ja disa nga prparsit e jetess n familjen e zgjeruar:

1. Ajo ruan nga egoizmi apo egocentrizmi i cilsdo pal bashkshortore, meq individi prballet jo vetm me bashkshort-in/-en e vet por me tr antart e tjer t familjes, n rast se ai apo ajo shmanget nga kursi apo rruga e duhur.

2. Ajo i mundson gruas t punoj pr karriern e saj pa dmtuar vetveten, bashkshortin, fmijt apo t moshuarit, ngase n shtpin e familjes s gjer gjithmon gjinden antar t rritur q i dalin krah nns apo gruas e cila punon. Gruaja me karier/profesioniste n familjen e zgjeruar nuk vuan nga barra fizike apo emocionale e puns s teprt apo e ndjenjs s fajit pr lnie pas dore t prgjegjsive amnore, martesore apo famijare. N fakt, pa kt lloj t institucionit familjar, sht e pamundur t imagjinohet ndonj zgjedhje e mundshme pr problemet me t cilat tani prballen shoqrit perndimore. Ndrsa gjithnj e m shum grat po hyjn n forcn punuese, familja brtham nuk po ia del t plotsoj nevojat e antarve t saj. Vshtirsit n familjet me nj prind, natyrisht jan shumfish m t mdha. Barra dhe tensioni q sistemi i till familjar ia ngarkon gruas punuese sht shkatrruese pr individin, pr martesn dhe familjen. Shprbrja i familjeve q rezulton dhe shtrirja e shkalls s lart t divorcit n shtetet perndimore jan shqetsim n rritje e mjekve, avokatve, psikiatrve dhe sociologve, si dhe natyrisht viktimave t pafat t ktij fenomeni.

3. Familja e zgjeruar siguron socializim adekuat t fmijve. Ndonjher kshills s nns apo t babait n familjen brtham apo n at me nj prind mund t mos i varet veshi nga ana e fmijs s padiciplinuar dhe kokfort, por presioni i kombinuar i antarve t familjes s fuqishme t zgjeruar sht nj instrument efikas pr jokonformitet dhe mosbindje.

4. Familja e zgjeruar siguron nj larmi psikologjike dhe shoqrore pr marrdhniet si pr t rriturit ashtu edhe pr t mdhenjt. Meq ka m pak krkesa pr raporte nj-me-nj, ka m pak krkesa emocionale pr secilin antar t familjes. Mosmarrveshja apo ndonj prleshje n mes t antarve t rritur, fmijve apo ndrmjet personave t brezave t ndryshm nuk arrin prmasat e dmshme q mund t arrij n familjen brtham. Gjithmon ka antar alternativ n familje pr t lehtsuar dhembjen dhe pr t siguruar kshilla terapeutike dhe shoqrim (alternativ). Bile, as lidhja martesore nuk rrezikohet nga tensione t mdha, si mund t ndodh n familjet brtham.

5. Familja e zgjeruar pengon krijimin e hendekut ndr-brezor. Ky problem shoqror ku secila grupmosh izolohet aq shum nga brezat e tjer sa q ka vshtirsi t krijoj ndrveprim t suksesshm dhe konstruktiv me njerzit e grupmoshave t tjera. N familjen e gjer tre apo m shum breza bashkjetojn dhe n vazhdimsi ndrveprojn me njri-tjetrin. Kjo gjendje siguron msim t dobishm dhe prvoja socializuese pr fmijt, ndrsa pr m t moshuarit ndjenj t nevojshme sigurie dhe se jan t dobishm.

6. Familja e zgjeruar mnjanon problemin e vetmis q i torturon banort e izoluar dhe anonim n qendrat urbane t shum shoqrive bashkkohore. Gruaja e pamartuar, e divorcuara apo e veja n familjen e zgjeruar kurr nuk do t vuaj nga problemet me t cilat prballet gruaja e till n shoqrit bashkkohore perndimore. N shoqrit e familjes s zgjeruar nuk ka nevoj pr klubet e t pamartuarve dhe t pamartuarave dhe pr shtpit e izoluara t pleqve. Krkesat shoqrore dhe psikologjike t individit, mashkull apo femr qoft, plotsohen m mir n familjen e gjer.

Ndrsa lidhjet martesore bhen m t brishta dhe m delikate n shoqrit perndimore, gruaja sht viktima kryesore e ktij ndryshimi. Ato jan m pak t afta t rimartohen prsri apo t krijojn lidhje t tjera n krahasim me burrat, dhe psikologjikisht jan m t dmtuara nga kto humbje.

7. Familja e zgjeruar siguron nj kujdes m t madh pr t moshuarit. N familjen brtham kujdesi pr prindrit apo prindin e njrit nga bashkshortt i bie nj individi, zakonisht gruas (nns). Ajo duhet t siguroj kujdes fizik si dhe mirqenie emocionale pr t moshuarit. Kjo sht nj barr e madhe pr gruan e cila njherit duhet t kujdeset edhe pr nevojat e fmijve dhe t burrit. Barra bhet e paimagjinueshme poq se ajo grua gjendet n marrdhnie pune; m qrast t moshuarit drgohen n shtpi t pleqve pr t pritur vdekjen. Me prgjegjsit dhe detyrat e ndara q familja e zgjeruar siguron, barra lehtsohet dukshm.


Diferencimi i roleve gjinore

Sekset megjithse mund t jen t ngjashm, ato nuk jan e njjta gj, pavarsisht dallimet e tyre nga kultura e shoqris. Meshkujt dhe femrat dallojn n disa aspekte kryesore, si n lidhjet sociale, n dominim n agresivitet, dhe n seksualitet.

Tradita shqiptare, e ndikuar n mas t madhe nga tradita islame, specifikon nj ndarje t roleve dhe prgjegjsive mashkullore dhe femrore n shoqri. Feminizmi perndimor ka mohuar nj ndarje t till dhe ka krkuar nj shoqri nj-seksuale n mnyr q t arrihen t drejta t barabarta pr gruan. Me shoqri nj-seksuale mendohet shoqri n t ciln rolet dhe detyrat e njjta bien mbi t dy gjinit, dmth. pa marr paraysh dallimet dhe veantit gjinore dhe moshore. N Perndim detyrs pr mbshtetje financiare, sukses n karrier dhe pr vendimmarrje i sht dhn rndsi e madhe dhe sht vlersuar m shum se sa detyrat q kan t bjn me shtjet shtpiake, me kujdesin pr fmijt, me detyrat estetike dhe psikologjike, me ndrveprimin shoqror t cilat jan prmuar dhe bile prbuzur. Edhe burri edhe gruaja jan detyruar t ndjekin nj model i cili mbase sht m kufizues, m i ngurt dhe m detyrues e shtrngues se sa modeli i mparshm q burrit i ipte nj rol t caktuar dhe gruas nj tjetr rol. Ky sht nj lloj i ri i shovinizmit mashkullor pr t ciln familja jon nuk ka nevoj.

sht vrjetur se n familjet muslimane rolet e meshkujve dhe t femrave jan m tepr plotsuese sesa konkurruese; t ndryshme, dhe jodiskriminuese pr njrn gjini. Me fjal t tjera rolet e femrave dhe meshkujve konsiderohen si t barabarta pr nga rndsia e tyre q kan, por jo t njjta pr nga prmbajtja. Pr femrn, roli i saj si grua dhe nn konsiderohet m e shenjta dhe m thelbsorja. Sidoqoft, asgj nuk duhet ta pengoj at t kryej detyra t tjera n shoqri prderisa ato nuk ndrmirren n dm t suksesit t saj n obligimet e shtpis. Si kompenzim pr t, ngase kryen kto detyra femrore, masa t fuqishme shoqrore, morale dhe ligjore ndrmerren n mnyr q antart meshkuj t shoqris t kryejn obligimin e mbajtjes dhe mbrojtjes s femrave n famlje grat, motrat, hallat dhe tezet, nnat, t vejat, vajzat si dhe t afrmit e tjer q kan nevoj pr ndihm.

Rolet bashkshortore

T drejtat e gruas, obligimet e burrit



Gruaja gzon t drejtn pr ta mbajtur burri, mbi bazn se ajo i sht prkushtuar shoqris s burrit dhe shtpis s tij; ose nga vet obligimet q nnkupton lidhja martesore, d.m.th., ajo sht amanet i burrit. Burri bart prgjegjsin financiare t familjes me zemrgjersi dhe bamirsi, n mnyr q bashkshortes s tij t'i garantohet siguri, q kshtu ajo sa m me prkushtim ta ushtroj rolin e saj "socio-emocional". Burrat, bijt, baballart, bashkshortt dhe vllezrit mbrojn dhe furnizojn nnat, bijat, bashkshortet dhe motrat e tyre. Islami e liron gruan nga skllavrimi jasht shtpis n tregun puntor t vrazhd, kshtu q ajo mund t udhheq pjesn m t mir t perandoris. N kt mnyr gruaja sht e lir dhe ekonomikisht e siguruar.
Komponentt e mirmbajtjes: gruaja ka t drejt t pakontestueshme pr banim, veshmbathje, ushqim dhe kujdes t prgjithshm.

Obligimet e gruas - t drejtat e burrit


do gj q i shrben qllimit dhe karakterit t martess (i cili definohet n kontekst t kulturs s caktuar) apo q nxirret nga ai bn pjes n detyrat e gruas. Zakonisht, n kulturn shqiptare ajo kryen detyrat e amvisris, ku kjo gj jo vetm q shihet si e natyrshme, por gjithashtu sht edhe shum e rndsishme pr familjen nga aspekti ekonomik . Amvisria sht nj detyr shum e nderuar dhe prgjegjsi serioze; sht baz pr nj shoqri t shndosh. Shoqrit q nuk tregojn respekt pr drejtimin e shtpis prodhojn familje t degjeneruara, shtpi t shkatrruara dhe shoqri t prishura. Nnmimi i detyrs s drejtimit t shtpis sht kundrfamiljare dhe kundrshoqrore.
Gruaja, duke kryer rolin e saj emocional, obligimi kryesor q i bie mbi t sht t punoj pr suksesin dhe lumturin e familjes. Ajo kujdeset pr mirqenien e bashkshortit t saj, dhe nuk e ofendon as nuk e lndon at. Lidhjet e femrave si nna, motra dhe gjyshe e mbajn familjen bashk. Femrat harxhojn m tepr koh pr t'u kujdesur si pr fmijt parashkollor ashtu edhe pr prindrit e moshuar. Ato blejn shum kartolina dhe dhurata pr festa dhe raste t ndryshme. Kjo ndihmon pr t shpjeguar se prse t dyja gjinit, krahasuar me miqsin me meshkujt, pretendojn q miqsia me femrat sht m intime, e gzueshme dhe m e kujdesshme.

Marrdhnia legjitime seksuale n mes bashkshortve, q n Ligjin islam mirret si njri nga qllimet thelbsore t martess dhe si nj funksion universal i familjes, si t tilla mirren edhe n kulturn shqiptare. Me kt bashkshortt duke i qndruar besnik njri-tjetrit ruajn kohezionin familjar dhe sigurojn nj ambient t mir pr tu kryer funksionet e tjera t saj.


Sociologjia pr diferencimin e roleve brenda familjes


Sociologt n t gjitha grupet q i studiojn gjejn mbisundimin dhe nnshtrimin, si forma t sjelljes dhe diferencimeve t roleve. Kudo q dy persona jan n kontakt me njri-tjetrin, psikologu social aty sheh marrdhnien eprsi-nnshtrim apo dominim-lshim. Studime nga psikologjia sociale q jan br n grupe t puntorve kan argumentuar se n ato grupe zakonisht ekzistojn dy forma t udhheqjes dhe dy udhheqs, n t njjtn koh. Studiuesit e quajtn njrin lider specialist t detyrs, se ai kryesisht shqetsohej pr mbarvajtjen e puns. Personi m i plqyeshm u quajt lideri socio-emocional. Shqetsimi i tij kryesor ishte t krijonte nj klim t mir sociale n grup. Ngjashm, sht konstatuar se shumica e famijeve kishin specialistin e detyrs q zakonisht ishte mashkull dhe liderin socioemocional q ishte femr. (Zelditch) Prandaj n shum grupe sht m e preferueshme t ket dy lider: njri i shtyn antart t bjn punn dhe tjetri punon t'i bj t lumtur ata. Nj person nuk mund t'i bj dot t dyja funksionet; zakonisht njri ndjek problemet e detyrs dhe tjetri merret me funksionet orientuese. Kshtu n familjen e zgjeruar kjo ndarje e udhheqsis bhet n baz gjinore, n pajtim me prirjet e natyrshme t gjinive pr kto role.

T shkpusim analizn nga Hamude Abdul-ati kur flet pr diferencimin e roleve, strukturn e pushtetit dhe ndarjen e puns brenda familjes n drit t zbulimeve sociologjike:

Parsons dhe t tjer theksojn se n familje n t vrtet ekzistojn struktura t shumfishta t pushtetit, t pavarura nga njra-tjetra. Derisa burri mund t ket m tepr ndikim pr disa vendime, gruaja mund t ket n t tjerat. Njra nga nevojat strukturore, me t cilat duhet ballafaquar familja, sht ajo e udhheqjes; dhe si do grup tjetr i qndrueshm, edhe familja duhet t'i diferencoj rolet n boshtin e pushtetit. Kjo udhheqje sht dy llojesh, natyrisht jo t ndrthurura n t njjtin person. Ato jan: udhheqja instrumentale (instrumental), q merret me "sistemin e jashtm", dhe udhheqja shprehse (expressive), q merret me "sistemin e brendshm". Si ka treguar Zelditch, "pothuajse n t gjitha shoqrit, pos n disa prej tyre, rolet instrumentale, t cilat prfshijn udhheqjen politike dhe ekonomike, ushtrohen nga burri-babai, ndrsa rolet shprehse nga gruaja-nna." Faktikisht n t gjitha shoqrit, fmijt dhe grat i nnshtrohen autoritetit t burrit, q jeton me ta.
Kto vshtrime duket q sugjerojn se autoriteti sht nj element i domosdoshm pr do struktur grupore. Autoriteti nuk sht i nj lloji apo i nj dimensioni, pasi q mund t jet instrumental apo shprehs, i hapur apo i fshehur, privilegj apo detyr. Derisa autoriteti sht nj domosdoshmri e do sistemi t qndrueshm shoqror, kjo nuk do t thot patjetr se ai do t jet absolut, i pakontrolluar, i pandrrueshm apo i pandashm. sht e mundshme q disa vzhgues jokritik do ta prforconin autoritetin e hapur instrumental, n dm t autoritetit njsoj veprues, por ndoshta m pak t spikatur, atij t fsheht, shprehs. Prfundimet e arritura nga vzhgues t till vshtir se mund t jen t pranueshme si t tilla, ato duhet t'u nnshtrohen shqyrtimeve t kujdesshme dhe analizave strukturore. Jan br prgjithsime rreth inferioritetit dhe nnshtrimit t gruas gjat historis. Megjithat, deprtimet e reja sociologjike n natyrn e strukturave t pushtetit brenda familjes, mund t paraqesin disa dyshime serioze rreth vlefshmris s pakualifikuar t ktyre prgjithsimeve. Burrat ndoshta kan "besuar" se jan m t fuqishm dhe m superior dhe kan vepruar sipas "definimit t tyre t situats". Grat po ashtu ndoshta kan mundur t sillen, s paku nga jasht, sikur t ishin t nnshtruara dhe t prulura. Mirpo, a mund t thuhet se ato kan qen t tilla n t gjitha drejtimet dhe gjithmon? Kjo mbetet si nj shtje e hapur. (Struktura familjare n Islam)

N fakt, t dy llojet e roleve jan njsoj meritore pr tu kryer dhe respektuar, dhe kjo ather kur shoqrohen me barazin q feja e krkon dhe promovon, ndarja e puns n baz t vijs gjinore n prgjithsi sht i dobishm pr t gjith antart e shoqris.


Prgjegjsit e gruas n jetn familjare jan t mdha

Prgjegjsit e gruas n familjen e zgjeruar shqiptare jan t rndsishme. Prve q ajo sht prgjegjse pr t edukuar fmijt e saj, ajo sht burim i dashuris dhe i mshirs n shtpi. Ajo sht e cila i siguron familjes ngrohtsi, drit dhe lumturi. Ajo sht prehje pr burrin i cili punon jasht shtpis pr t mbajtur familjen. ǒsht e vrteta, gruaja n t gjitha situatat sht shtylla e familjes, dhe mbi supet e saja bien prgjegjsi t shumta.

Funksioni dhe puna e gruas n shtpi nuk sht e leht dhe nga ajo krkohet ti prkushtohet asaj pune gjat tr dits. Meqen se shumica e barrs s edukimit t fmijve i bie gruas, ajo ka nevoj t studioj dhe t vrojtoj n mnyr sisematike fmijt e saj q t jet e suksesshme n kt dretim. Pr m shum, sht e nevojshme q ajo t jet e qet, pa tensionime t cilat shum shpejt barten te fmiu n fazn embrionale dhe n fazn kur ai sht n gji t nns gj q shkakton rreziqet m t kqia, si e vrtetojn kt provat. sht e njohur se ngarkimi i gruas me pun le gjurm n disponimin dhe n nervat e saj. Po ashtu sht e njohur se kto gjurm barten tek embrioni i saj n shtatzani dhe te fmija i saj n gjidhnie. Pr m tepr, disa embriolog flasin pr trashgimin e cilsive t cilat jan prezente te babai dhe nna n momentin e fekondimit dhe gjat shtatzanis. Prandaj, gruaja e cila mban embrionin i cili zhvillohet n t ka nevoj t jet e qet nga tendosjet nervore dhe ngarkesat muskulare e mendore, ngase kto ln gjurm t kqia n fmiun e saj n bark si dhe n periudhn e gjidhnies. Detyra m e madhe e gruas pra, sht ruajtja e shndetit t llojit njerzor. M tutje, asaj duhet ti ipet rasti i plot pr tiu prkushtuar fmijs s saj aq sa ka nevoj q nn kujdesin e saj t formohet trupi, mendja dhe morali i fmijs, n mnyr q n t t mbjell virtytet e larta. Kjo gj nuk arrihet shpejt, mirpo pr kt nevojitet mbikqyrje dhe kujdes i vazhdueshm. Kjo mbikqyrje nuk duhet t injorohet, sepse vetm nna, q karakterizohet me durim dhe jolodhje, sht ajo e cila zbulon shkaqet e smundjeve te fmijt para se t jet von pr shrimin e tyre. Mendimi se gjith lidhja e nns me fmiun e saj mbaron n shtatzni dhe n lindje e zbret njeriun n shkalln e kafshs. Njeriu veohet me kujdes t gjat pr fmijt e tij, kujdes i cili nuk sht vetm ushqimor, si sht te kafsht, mirpo ky kujdes te njeriu sht edhe moral dhe mendor.

Nuk ka dyshim se kjo tradit sht e formuar nga msimet e tradits islame pr rolin dhe prgjegjsin q ai ia jep burrit si mbajts dhe kujdestar i familjes dhe gruas si edukuese dhe kujdestare e fmijve dhe prgjegjse pr punt e shpis.

Ndrsa shoqria islame e sheh amsin si rolin m prestigjioz t gruas, emancipuesit aq shum e kan degraduar dhe mohuar amvisnin, rritjen, edukimin dhe kujdesin pr fmijt sa q asnj grua nuk mban kokn lart poq se nuka ka ndonj pun tjetr jasht shtpis sado q ajo pun mund t jet m pak e vlefshme pr t, pr shoqrin dhe pr familjen e saj. Jemi msuar t mendojm se vetm puna jasht shtpis, n fabrik, n zyr, n shkoll e t tjera krkon intelegjenc, aftsi dhe ambicie. Sa gabim! Sa shum familje dhe antart t tyre heqin keq nga kjo shkurtpamsi! N t vrtet, amvisnia krkon po aq intelegjenc, aftsi dhe ambicie sa cilado pun jasht shtpis. Kurr nuk duhet t nnmojm rndsin e punve t shtpis e cila brumos qytetarin e s nesrmes n t njjtn koh; sikurq e mban/ruan shoqrin e sotme. sht koha kur duhet t ndalojm ti themi nxnses prtace nse nuk shkon mir n msime: Ti bn vetm pr pregatittje t ushqimit dhe prkujdesje pr fmij. N vend t ksaj, amviseve dhe nnave t suksesshme dhe t shklqyeshme duhet ti shprblejm pr punn e tyre shembullore. Duke ua njohur rndsin ktyre punve, do t krijojm parakusht pr t ruajtur modelin e zgjeruar t familjes.

Nga feministt kjo mund t shihet si hapje e ders s diskriminimit, por muslimant traditn islame e shohin si prkrahs i fuqishm i barazis mashkull-femr. N Kuran nuk bhet asnj dallim n mes t gjiniv n raport me Zotin. (Kuran 33:35 dhe 16:97) Dallimi ekziston vetm n raport me njri-tjetrin dhe me shoqrin dallimi n role dhe funksione. T drejtat dhe prgjegjsit e gruas jan t barabarta me ato t burrit, por ato nuk jan detyrimisht t njjta. T qent i barbart dhe i njjt jan dy gjra t ndryshme. Tradita islame t parn e sheh si t mir, t dytn jo. S kndejmi, burri dhe gruaja duhet t plotsojn njri-tjetrin n organizatn shumfunksionale n vend se t garojn ndrmjet veti n shoqrin njfunksionale.

Barazia q krkohet nga tradita islame duhet t shihet n kontekst m t gjer nse dshirojm ta kuptojm at. Meq muslimant diferencimin e roleve gjinore e shohin si natyrore dhe t dobishme n t shumtn e rasteve, prgjegjsit ekonomike t antarve mashkullor dhe femror ndryshojn ashtu q t japin barazpesh pr ndryshimet fizike n mes t burrit dhe gruas dhe pr prgjegjsin m t madhe e cila iu bie grave pr riprodhim dhe edukim, funksione kto aq t nevojshme pr mirqenien e shoqris. Prandaj, t pohosh se n familje burri sht prgjegjs pr furnizim ekonomik, apo si thuhet pr mbajtje t familjes dhe se gruas nuk i bie kjo prgjegjsi nuk sht prmbysje apo mohim i barazis gjinore. Prkundrazi, ajo sht nj detyr q duhet t kryhet nga burri si kompenzim pr nj detyr q ka t bj me aftsit, zotsit dhe kompetencat e veanta t gruas.