Close
Duke shfaqur rezultatin -19 deri 0 prej 2
  1. #1
    i/e regjistruar Maska e BARAT
    Anėtarėsuar
    20-07-2006
    Vendndodhja
    Himarjot jet' e jet', Zot mbi male Hyll mbi det
    Postime
    2,565

    Historiani Lambert: Evropa sabotoi historine shqiptare

    Historiani zviceran Aleksandre Lambert -intervistė pėr “Panorama”

    Evropa sabotoi historinė tuaj nė shekullin XIX, kur Ilirinė e quajti Ballkan”
    30/11/2007 - Panorama
    Diku andej nga fundi, pranė Ruandės mbase. Dhe pėrderisa ne nuk e njohim vetveten mirė, pėrderisa ngremė zėrin, nxijmė gazetat e ēajmė mikrofonat duke pėrbotėruar sa monstruozė jemi, harruar vlerat, kėshtu ka pėr tė ndodhur. Tė huajt, shumica absolute e tyre, ata qė pėrbėjnė mėhallėn e madhe rrotull shtėpisė, nuk do tė na japin vendin qė na takon kurrė nėse njė ditė ne nuk do tė mėsojmė tė duam para sė gjithash vetveten. Dhe qė tė kesh respekt pėr vetveten, sė pari duhet tė fiksosh nė memorie vlerat, pozitivitetin. Kombe tė tjera, mė agresivė, mė tė fuqishėm, duket veēse na kanė marrė me pėrdhunė nė ēdo kohė pasurinė dhe vetė jetėn, kanė punuar me kujdes pėr tė na vdekur nė shpirt edhe atė pjesė e cila na bėnte krenarė: - Historinė. Tė vrarė, tė vjedhur, tė kafshuar dhe sė fundmi tė izoluar, mbase vėrtet ne nuk dukemi mė shumė se tregojmė. Porse ėshtė turp gjithsesi qė tė huajt tė na mėsojnė tė jemi mė shumė krenarė. Dhe ndėrsa grekėt, pėr shembull, na vendosin kufirin, jo vetėm imagjinar, nė Shkumbin, dhe kėtė ua trashėgojnė brezave, pavarėsisht se shifrat tregojnė 2007, sa nacionalistė mbetet tė jemi? Sa dimė ne se Aleksandri i Madh ishte ilir, apo edhe vetė Pirrua i Epirit. Dhe nėse ata mė pas folėn njė tjetėr gjuhė, pse nuk tentojmė tė pėrvetėsojmė atė pjesė qė na takon? Por ky le tė mbetet njė ilustrim. Vonė nuk ėshtė kurrė. Kėtė filozofi sjell edhe historiani zviceran Aleksandre Lambert nė intervistėn pėr “Panorama”. Fe. De.


    INTERVISTA

    Dr. Aleksandre Lambert, me qė ju i njihni problemet e vendeve tė Evropės Juglindore, sidomos shqiptarėt, a mund t'u flitni lexuesve tanė, por edhe botės, nė kėtė 95-vjetor tė Shpalljes sė Pavarėsisė sė Shqipėrisė se si i njihni ju shqiptarėt?

    Pėrballė tendencės sė pėrgjithshme tė shtypit dhe mediave tė tjera ndėrkombėtare, pjesėrisht tė ndikuara nga propaganda serbe dhe greke, si dhe nga gjithė ata qė i mbėshtesin, duke folur keq pėr shqiptarėt - dhe duke qenė se bashkėsia ndėrkombėtare bėn pyetjen pėr tė ardhmen e kėtij populli nė Evropėn Juglindore, unė mendoj se ėshtė koha qė tė paraqitet ky popull nė njė mėnyrė objektive, konstruktive, dhe pse jo edhe tė drejtė.
    Mė lejoni t'ju them qė nė fillim se unė nuk mendoj se shqiptarėt janė engjėj dhe popuj tė tjerė duke pėrfshirė edhe serbėt tė jenė tė tillė. Unė do t'ju flas pėr faktin se me pėrhapjen e klisheve, kėtyre ideve tė rreme shumė herė tė pėrsėritura me fyerje kundėr shqiptarėve, askush nuk do mund t'u ndėrrojė bindjen shqiptarėve pėr dinjitetin e tyre tė shquar, as edhe pėr identitetin e tyre kombėtar, pėr tė cilin ata kanė tė drejtė tė jenė krenar. Me fjalė tė tjera, tė flasėsh qėllimisht keq pėr dikė dhe pa argumente tregon se kemi tė bėjmė me njė vogėlsi shpirtėrore qė mbulon me turp atė qė shpif, sidomos kur nuk ia njeh, por edhe mė keq kur ia mohon vlerat njė populli.

    Ēfarė mund tė na thoni pėr zhvillimin e ngjarjeve nė vendet e Ballkanit pas pėrmbysjes sė regjimeve komuniste, sidomos pėr ato lidhur me shqiptarėt?

    Pas Luftės sė Ftohtė, Evropa dy herė nuk ka qenė nė gjendje tė ndalojė genocidet dhe "spastrimet etnike" nė kontinentin e vet. Po tė mos kishin ndėrhyrė mė nė fund Shtetet e Bashkuara pėr tė ndaluar masakrat nė Bosnje dhe nė Kosovė, asgjė nuk do ta kishte ndaluar regjimin e Milosheviēit tė ēonte deri nė fund genocidin e tij tė bėrė kundėr popullsive myslimane nė Ballkan. Duhet pranuar se Evropa ka disa vėshtirėsi nė punėn pėr tė integruar nė mėnyrė tė drejtė komunitetet e veta myslimane. Gjithashtu mund tė supozojmė se po tė kishin qenė tė krishterė 8 mijė burrat dhe djemtė qė u masakruan nė Srebrenicė, Mladiēi dhe Karaxhiēi nuk do t'i kishin shpėtuar proceseve tė tyre pėr njė kohė kaq tė gjatė. Nga ana tjetėr duhet tė jemi tė ndėrgjegjshėm se afiliacionet fetare dhe konfesionale tė shqiptarėve nuk kanė qenė shumė tė rėndėsishme pėr ta, as edhe qenėsore nė pėrcaktimin e identitetin tė tyre kombėtar. Nė fakt, Gjergj Kastrioti Skėnderbeu, Hero i tyre kombėtar, ishte katolik kur ai luftonte kundėr otomanėve pėr 25 vjet rresht, duke mbrojtur lirinė e Shqipėrisė dhe duke penguar ushtritė otomane tė mbėrrinin deri nė Vatikan. Nuk ėshtė njė gjė e rastit qė shumė Papė atė e kanė nderuar me emrin "Kampion i Kristianizmit". Kurse Volteri ka shkruar pėr tė: "Po tė kishte qenė nė krye tė Perandorisė Bizantine, Gjergj Kastrioti Skėnderbeu, Konstandinopoli nuk do tė kishte rėnė nė duart e Otomanėve", qė nė atė kohė pėrfaqėsonin Perandorinė mė tė fuqishme tė botės. Edhe Napoleon Bonaparti e ka vlerėsuar Skėnderbeun si njė nga katėr "Gjeneralėt" mė tė mėdhenj tė historisė. E vėrteta ėshtė se shqiptarėt po ta kishin konsideruar fenė islame dhe ēdo fe tjetėr mė tė rėndėsishme se identitetin kombėtar, nuk do ta kishin bėrė Skėnderbeun hero tė tyre kombėtar.

    Si e shpjegoni ju ēėshtjen e kthimit tė shumicės sė shqiptarėve nė fenė myslimane dhe mendimin e ndokujt qė e konsideron kėtė fakt si negacion pėr hyrjen e shqiptarėve nė Evropė?

    Unė mendoj se Evropa duhet tė jetė krenare qė tė ketė nė gjirin e saj kombin shqiptar, i cili duhet vlerėsuar si shumė tolerant. Pėr shqiptarėt ēfarėdo qė tė jesh mysliman, ortodoks, katolik, por edhe atė, je po aq shqiptar dhe po aq i respektuar sa gjithė tė tjerėt. Eshtė e vėrtetė se gjatė pushtimit otoman shumė shqiptarė u kthyen nė myslimanė. Por e vėrteta ėshtė se kryengritjet mė tė shumta kundra Perandorisė Otomane janė bėrė mė tepėr nga shqiptarėt se sa nga popujt e tjerė tė krishterė. Pėrkundrazi, ndėrrimi i fesė pėr shqiptarėt ka qenė njė mjet pėr tė ruajtur identitetin e tyre kombėtar, dhe ata e kanė ruajtur kėtė identitet pėr njė kohė shumė tė gjatė. Shumė kohė pėrpara ardhjes sė qytetėrimit sllav nė Evropėn Perėndimore dhe shumė pėrpara ardhjes sė serbėve nė Ballkan (ata erdhėn nė shekullin e VII-tė pas Krishtit). Shqiptarėt kishin njė qytetėrim tė tyre nė juglindje tė Evropės dhe e kanė ruajtur kulturėn e tyre gjatė shekujve, edhe pse janė ndodhur midis dy kulturave mė tė rėndėsishme tė Evropės tė asaj kohe, greke dhe romake. Dhe kjo ėshtė njė provė qė flet nė tė mirė tė shqiptarėve, po tė kemi parasysh se nė tė njėjtėn kohė shumė popuj tė tjerė tė Evropės u romanizuan, u gjermanizuan dhe u sllavizuan. Te shqiptarėt ky fenomen asimilimi ndodhi vetėm te popullsia ortodokse e atyre krahinave kufitare qė jetonin afėr serbėve dhe grekėve. Ata nuk i qėndruan presionit fetar tė drejtuar nga kisha ortodokse, qė ėshtė e njohur shumė mirė nė histori pėr ēėshtje asimilimi. Ata e humbėn identitetin e tyre kombėtar pėr t'u bėrė grekė, serbė e malazezė vetėm pėr tė ruajtur fenė ortodokse. Shqiptarėt katolikė e kanė patur mė tė lehtė ta ruajnė identitetin e tyre shqiptar, sigurisht nga mbėshtetja e fuqishme e Vatikanit. Shqiptarėt qė u konvertuan nė myslimanė e patėn mė tė lehtė ruajtjen e identitetit kombėtar shqiptar, se feja myslimane ishte feja zyrtare e pushtuesit. Njė meritė e tyre ėshtė fakti se ata morėn vetėm kulturėn osmane, dhe nuk u asimiluan prej tyre siē mund tė ketė ndodhur me popuj tė tjerė nė Perandorinė Otomane, tė cilėt humbėn edhe gjuhėn. E vėrteta ėshtė se shqiptarėt e konvertuar nė fenė islame, u sollėn gjithmonė si vėllezėr me shqiptarėt ortodoksė e katolikė, duke ndihmuar kėta tė fundit nė zgjidhjen e drejtė tė shumė problemeve me administratėn turke.

    Pasi sqaruam ēėshtjen e konvertimit fetar tė shqiptarėve nė Mesjetė, ēfarė mund tė na thoni ju pėr ilirėt, paraardhėsit e shqiptarėve tė sotėm, ose mė mirė si i njihni ju shqiptarėt e Lashtėsisė?

    Ilirėt, paraardhės dhe stėrgjyshėr tė shqiptarėve janė regjistruar nga historia nė Evropėn Juglindore tė paktėn po aq herėt sa edhe grekėt. Ata janė unikė nė Evropė, sepse prania e tyre nė kėtė zonė ngjitet tė paktėn deri nė periudhėn neolitike, siē e dėshmojnė arkeologjia, antropologjia dhe vazhdimėsia kulturore dhe etnolinguistike. Grekėt dhe shqiptarėt kanė tė pėrbashkėt faktin se kanė gjuhė indoevropiane qė dallohen nga gjuhėt e tjera indoevropiane, ashtu sikurse edhe armenishtja. Studimet e gjysmės sė dytė tė shekullit XX, provojnė se shqipja ėshtė gjuha mė e vjetėr indoevropiane. Gjuha shqipe ndryshe nga greqishtja dhe armenishtja e sanskritishtja nė shkrimin e saj pėrdor alfabetin latin, dhe shqiptohet ashtu sikurse shkruhet. Po tė hyjmė nė historinė e lashtėsisė, ne mund tė gjejmė se Aleksandri i Madh, i biri i Olimpias, epirote - ilire, kishte si gjuhė amtare ilirishten. Greqishten atij ia mėsoi Aristoteli. Shumė e pėrhapur ėshtė nė botėn e sotme shprehja "Njė fitore si e Pirros". Dhe kjo shprehje tė kujton fitoren e famshme qė Pirroja pati kur mundi romakėt nė Askulum nė vitin 279, para Krishtit. Plutarku e ka vlerėsuar Pirron si strategun mė tė madh tė lashtėsisė. Kjo betejė qė humbėn romakėt mbeti nė histori edhe si beteja qė karakterizon fillimin e ngjitjes sė tyre, kurse pėr Epirotėt dhe pėr Pirron kjo betejė u shėnua si pika e dekadencės sė tyre. Bota e ka konsideruar Pirron si grek, edhe pse ai e mėsoi greqishten nė moshėn 12-vjeēare nė Aleksandri, ku vazhdonte edukatėn e tij princore. Eshtė e vėrtetė se romakėt i mundėn ilirėt pas luftėrash dhe kryengritjesh qė zgjatėn me shekuj. Konsulli romak Paul Emili nuk mundi tė nėnshtrojė ilirianėt edhe pasi ai rrafshoi pėr tokė mė se 70 qytete tė tyre dhe dėrgoi nė Romė si skllevėr 150.000 epirotė - ilirė, me nė krye mbretin e tyre Genc. Sipas historianit romak Suetona, kryengritja e ilirėve nė vitet 6 dhe 9 pas Krishtit ishte mė e tmerrshmja nga tė gjitha luftėrat qė Roma ka bėrė nė botėn e jashtme pas luftėrave Punike. Roma nuk arriti t'i asimilojė ilirėt. Pėrkundrazi, janė me dhjetėra perandorėt qė Iliria i dha Romės, sidomos kur Perandoria romake filloi tė bjerė. Midis perandorėve mė tė famshėm le tė pėrmendim Konstantinin e Madh, qė lindi nė Kosovė. Qe Konstantini i Madh ai qė u rreshtua vendosmėrisht nė anėn e kishės Kristiane me Ediktin e Milanos tė vitit 313, i cili u garantoi tė krishterėve njė tolerancė qė ishte e barabartė me njohjen e kristianizmit si fe e shtetit. Sundimi i Konstantinit tė I-rė shkėlqeu me ndėrtimin e monumenteve kristiane, prej tė cilėve po pėrmend Vatikanin. Edhe Perandori Justiniani i I-rė ishte ilir. Ai la si trashėgimi tė lavdishme veprėn e tij legjislative Kodi i Justinianit, qė ka mbetur edhe sot e kėsaj dite themeli i tė drejtės civile moderne. Pėrkthyesi i parė i Biblės nė gjuhėn latine ka qenė iliriani Shėn Hieronim. Kompozitori dhe himni kristian "Laudamus …" me pėrdorim edhe sot e kėsaj dite ėshtė vepėr e kompozitorit Niket Dardani, edhe ai ilirian nga Kosova. Duhet tė pranojmė se ilirėt nė Evropė kanė qenė njė nga popujt e parė qė u kristianizuan, kjo vėrtetohet edhe nga Bibla. Kur Shėn Pavli shkoi nė Iliri pėr tė kristianizuar ilirėt, ai gjeti nė Durrės njė kishė kristiane.

    A mund tė na thoni diēka lidhur me shqiptarėt qė lanė gjurmė nė historinė e Evropės gjatė Mesjetės, duke na e konkretizuar kėtė dhe me emra?

    Nė Mesjetė shqiptarėt i kanė dhėnė udhėheqės botės, udhėheqės laikė ose fetarė dhe personalitete kulturore qė i kalojnė kufijtė e Evropės. Disa Papė kanė qenė shqiptarė, pėr shembull, - Klementi i XI-tė mė i dalluari prej tyre. Por shqiptarėt kanė qenė nė krye tė feve me rėndėsi botėrore, si nė krye tė fesė ortodokse, ashtu edhe tė asaj myslimane. Nė histori gjejmė udhėheqės tė shquar shqiptarė nė shumė vende tė Evropės, madje edhe prej atyre qė ngandonjėherė kanė pėrcaktuar fatin e shumė betejave historike (nė vitin 1515 qe Merkur Bua me kalorėsinė e lehtė tė Venedikut, e pėrbėrė e gjithė nga shqiptarė qė pėrcaktoi fitoren e betejės sė Marinjanit, qė historia e emėroi beteja e gjigandėve dhe jo Franēesku i I-rė i Francės, 19 vjeē, qė ato dy ditė beteje mėsoi se si luftohet). Shqiptarėt i kanė dhėnė shumė kryeministra dhe gjeneralė tė shquar Perandorisė Otomane (vetėm familja Qyprili i dha 5 kryeministra Perandorisė). Shqiptarėt i kanė dhėnė shumė heronj tė pavarėsisė greke, prej tė cilėve po pėrmend Kundurjotis, Marco Boēari, Kanaris, Kolokotroni, Karaiskaqis, Bubulina. Qė ishin nė udhėheqje tė revolucionit grek, prej tė cilėve edhe disa kryeministra tė shtetit tė ri tė pavarur grek. Rumania gjithashtu ka pasur njė familje princore me origjinė shqiptare (Aleksandėr dhe Vladimir Gjika si dhe princesha Eleonora e njohur me emrin Dora Distria). Franēesko Crispi, shok i Garibaldit, Kavurit e Macinit qė ka qenė njė kryeministėr i madh Italisė, ishte me origjinė shqiptare. Piktorė si Carpacci, Albani etj., humanisti Leonic Tome, profesori i Kopernikut dhe shumė personalitete shqiptare, janė nderuar nga historia e Italisė. Muhamet Aliu, reformatori i Egjiptit Modern, qė historia franceze e ka quajtur "Napoleon i Lindjes sė Afėrt" qe shqiptari qė themeloi dinastinė mbretėrore tė Egjiptit qė mbretėroi gati 150 vjet.
    Arkitekti i "Taxhmahallit" nė Agra tė Indisė, kryevepra e arkitekturės islamike, ishte vepėr e njė shqiptari ashtu sikurse edhe "Xhamia Blu" e shumė xhami tė rėndėsishme tė Stambollit. Dhe mė nė fund Heroi Kombėtar i shqiptarėve, Gjergj Kastrioti Skėnderbeu, njė shembull gati universal i luftėtarit tė lirisė, i nderuar nė botėn mbarė me pėrmendore jo vetėm nė Tiranė, Prishtinė e Shkup, po gjithashtu nė Romė, Bruksel, Gjenevė, Detroit, Buenos Aires. Tė tjera pėrmendore pėr Skėnderbeun janė projektuar tė ngrihen nė Londėr, Varshavė, Melburn, Manila etj. Kur shqiptarėt kanė kontribuar kaq shumė pėr qytetėrimin e njerėzimit, pėrse pak njerėz nė botė janė tė ndėrgjegjshėm pėr kėtė, pėrkundrazi shumė as nuk kanė dashur ta pranojnė kėtė realitet? Duhet thėnė se njė gjė e tillė shpjegohet edhe nga izolimi relativ jo pa qėllim i shqiptarėve nga komuniteti ndėrkombėtar, dhe nė mėnyrė tė veēantė nga ai evropian, qė nga Kongresi i Berlinit e kėtej (1878). Nė tė vėrtetė pas mundjes sė turqve nė luftėn ruso-turke, shtypi ndėrkombėtar filloi punėn pėr tė injoruar shqiptarėt duke i ndėrruar emrin gadishullit tė dikurshėm tė Ilirisė tė banuar qė nga kohėt parahistorike dhe deri nė ditėt e sotme nga ilirianėt - shqiptarėt. Atė e pagėzuan me emrin e ri qė ka edhe sot, Gadishulli i Ballkanit, vetėm duke u nisur nga vargu i maleve Ballkan. Pėrse iu vėrsulėn shqiptarėve? Pjesa mė e madhe e diplomacisė konservatore evropiane ka pėrdorur termin pexhoratif "turq" pėr t'i cilėsuar si turq tė gjitha komunitetet myslimane nė Ballkan, edhe pse shumica prej tyre nuk janė aspak turq. Evropa ka mbėshtetur dhe ka zmadhuar tokat e Greqisė, tė Serbisė dhe tė Malit tė Zi, nė kurriz tė shqiptarėve. Asnjėra nga fuqitė e mėdha evropiane nuk e ka mbėshtetur ēėshtjen shqiptare, kur shqiptarėt krijuan Lidhjen e Prizrenit pėr tė mbrojtur ēėshtjen e tyre tė drejtė kundėr vendimeve tė Kongresit tė Berlinit. Ata u lanė nė baltė nga tė gjithė.

    A mund tė na flitini pėr shqiptarėt pas Kongresit tė Berlinit dhe Lidhjes sė Prizrenit deri nė Pavarėsi?

    Duhet pranuar se krijimi i shtetit shqiptar ėshtė relativisht i vonshėm. Qė nga dalja nė arenėn ndėrkombėtare tė ēėshtjes shqiptare nė saj tė Lidhjes sė Prizrenit, shqiptarėt nuk kanė pushuar sė luftuari pėr autonominė e tyre politike. Vetėm nė vitin 1912 gjatė luftės sė I-rė ballkanike, shqiptarėt arritėn tė shpallin pavarėsinė e tyre. Nė vitin 1913 Konferenca Ndėrkombėtare e Ambasadorėve nė Londėr e ka njohur pavarėsinė e Shqipėrisė dhe nė njė farė mėnyre kufijtė e saj. Sigurisht duke paguar shumė shtrenjtė kėtė pavarėsi, shqiptarėt me gjysmėn e territoreve tė populluara nga shqiptarė qė diplomacia botėrore ia dhuroi serbėve, grekėve dhe malazezėve. Dhe qė nga kjo kohė bota filloi tė pėrdorė shprehjen "Shqipėri e Madhe", duke i paraqitur keq shqiptarėt dhe duke dekurajuar ēdo dėshirė tė tyre qė tė formojnė nė mėnyrė tė ligjshme shtetin komb shqiptar. Ja qė dhe padrejtėsia historike ndaj shqiptarėve qė pėrgatiti njė pėrmbysje tė vėrtetė nė Ballkan, duke e cilėsuar kėtė tė fundit "depo baruti").

    Si e njihni ju Shqipėrinė dhe shqiptarėt pas shpalljes sė Pavarėsisė Kombėtare dhe ēfarė ndodhi me ta deri nė mbarimin e Luftės sė Parė botėrore?

    Nė vitin 1912, Shqipėria e pavarur shpallet shtet asnjanės. E vėrteta ėshtė se qė nga pavarėsia dhe nė vitet qė erdhėn dhe gjatė gjithė shekullit tė XX-tė, Shqipėria, shteti mė i vogėl i Evropės ka vuajtur agresione dhe pushtime tė huaja mė shumė se ēdo shtet tjetėr evropian. Pėr shqiptarė shekulli i XX-tė filloi me ekspeditat ushtarake dėnuese tė Turqisė qė shkatėrruar vendin pėr t'i nėnshtruar shqiptarėt kryengritės kundėr pushtimit turk, nė emėr tė vendosjes sė rendit perandorak. Pastaj gjatė Luftės sė I-rė Ballkanike, tė gjitha palėt ndėrluftuese tė kėtij konflikti, Serbia, Mali i Zi, Bullgaria dhe Greqia, nė emėr tė luftės kundėr Turqisė pushtuan toka shqiptare dhe luftėn e bėnė po nė territore tė banuara nga shqiptarė, duke dhunuar nė kėtė mėnyrė asnjanėsinė e Shqipėrisė. Gjatė Luftės sė II-tė Ballkanike (1913), kur Serbia dhe Greqia u lidhėn pėr tė luftuar kundėr Bullgarisė, shtetet ndėrluftuese zhvilluan luftime edhe nė toka tė banuara nga shqiptarė. Edhe para shpėrthimit tė Luftės sė I Botėrore, Greqia pushtoi Shqipėrinė e Jugut, ku bėri njė genocid tė vėrtetė duke djegur 400 fshatra me popullsi shqiptare - myslimane. Nė shembullin e genocidit qė kishin bėnė serbėt kundėr shqiptarėve nė vitin 1912 e 1213. Serbia pushtoi pėrsėri Shqipėrinė e Veriut (1915) kur serbėt ishin nė luftė kundėr ushtrisė austro - hungareze. Merrni me mend Shqipėrinė e Veriut qė u bė prapė fushė lufte. Dhe sikur kjo tė mos mjaftonte, italianėt filluan pushtimin e tokave tė Shqipėrisė Jugperėndimore (1915). Edhe francezėt dėrguan ushtritė e tyre pėr tė pushtuar Shqipėrinė Juglindore nė vitin 1915. Ja se si evropianėt e kanė trajtuar njė shtet sovran dhe asnjanės tė vetė Evropės.

    Kush ėshtė Aleksandre Lambert
    Dr. Aleksandre Lambert, historian, qė ka si gjuhė amtare gjermanishten dhe ėshtė doktoruar nė Relacione Ndėrkombėtare nė Institutin Universitar tė Studimeve tė larta Ndėrkombėtare nė Gjenevė ėshtė Drejtor akademik i "School of International Training" nė Gjenevė. Ai ėshtė autor i disa librave dhe artikujve nė fushėn e relacioneve ndėrkombėtare tė filozofisė politike, tė politikės sė sigurisė dhe lidhjeve civile-ushtarake. Eshtė ekspert i OSBE dhe i kontrollit demokratik tė reformės sė Forcave tė armatosura. Ai ka dhėnė kontributin e vet nė shumė takime ndėrkombėtare nė Amerikė, nė Evropė, nė Kaukaz, nė Azinė Qendrore dhe nė veēanti nė Evropėn Juglindore si nė Slloveni, Kroaci, Serbi, Bosnjė, Mal tė Zi, e nė shumė forume ndėrkombėtare si atė tė Kran Montanės, ku ka njohur delegacionet e Shqipėrisė, tė Kosovės etj. Ai e ka vizituar Shqipėrinė dhe ka filluar tė njohė ēėshtjen shqiptare qė nė rini tė tij me kėrkimet e bėra nė Arkivin e Lidhjes sė Kombeve Gjenevė, kur njohu mirė edhe ēėshtjen ēame.

    vijon ...

  2. #2
    i/e regjistruar Maska e BARAT
    Anėtarėsuar
    20-07-2006
    Vendndodhja
    Himarjot jet' e jet', Zot mbi male Hyll mbi det
    Postime
    2,565
    “Aleatėt ia lanė Lindjes Shqipėrinė, edhe pse e dinim se s’ishit sllavė”
    01/12/2007 - gazeta Panorama

    • Nė pjesėn e sotme tė intervistės pėr “Panorama”, historiani zviceran Dr. Aleksandre Lambert, flet pėr Shqipėrinė pas Luftės sė Dytė Botėrore.
    Nė pjesėn e sotme tė intervistės pėr “Panorama”, historiani zviceran Dr. Aleksandre Lambert, flet pėr Shqipėrinė pas Luftės sė Dytė Botėrore. Kėmbėngul se nuk ėshtė e rastit qė shqiptarėt nė asnjė moment tė historisė nuk njihen si komb qė ka sulmuar kombet e tjerė dhe se shumė shqiptarė kanė shkėlqyer duke drejtuar qoftė perandori, qoftė shtete tė tjera. Po kėshtu, sipas tij, tė tjerė shqiptarė kanė lėnė emrin e tyre nė fusha tė ndryshme tė shkencave nė shtete tė ndryshme tė botės. Mė tej historiani ndalet nė zhvillimet pas Luftės sė Dytė Botėrore, duke shprehur bindjen se ajo qė ndodhi me Shqipėrinė, me lėnien e saj nė Bllokun e Lindjes ishte njė llogari e bėrė nga aleatėt qė fituan luftėn. Nė fund edhe disa kėshilla se si duhet tė veprojnė shqiptarėt pėr t’u ngjitur pranė shumicės, aty ku ata tentojnė.

    Sipas jush, cili ėshtė qėndrimi i Shqipėrisė dhe shqiptarėve kundėr agresionit fashist italian dhe gjatė Luftės sė Dytė Botėrore?

    Nė prill tė vitit 1939 re tė zeza i afrohen pėrsėri Shqipėrisė, kur ky shtet qė nuk ka sulmuar kurrė njė vend tjetėr, u sulmua dhe u pushtua nga Italia fashiste, por jo pa i bėrė njė qėndresė tė armatosur asaj fuqie tė madhe. U derdh gjak nė Shqipėri pėr mbrojtjen e pavarėsisė, nė vigjiljen e shpalljes sė Luftės sė II-tė Botėrore, pasi dy shtete me emėr tė mirė evropian i’u dorėzuan Gjermanisė naziste pa shkrepur asnjė pushkė. Nė shtator tė vitit 1939, kur shpėrtheu Lufta e II Botėrore, Shqipėria asnjanėse, por e pushtuar shėrbeu sėrish si fushė lufte kur ajo nuk i kishte deklaruar luftė asnjė shteti tjetėr. Nė vitin 1940 pas agresionit tė ushtrisė fashiste italiane kundėr Greqisė, historia e deshi qė grekėt qė mbrojtėn vendin e tyre kundėr italianėve zhvilluan luftimet mė tė shumta nė tokėn e Shqipėrisė sė Jugut. Pas gjithė sa na thatė del se mbi shqiptarėt kanė rėnė tė gjitha pasojat e konflikteve ushtarake qė kanė ndodhur nė Evropė gjatė shekullit XX-tė. Nuk ka asnjė dyshim. Le tė dalė njė historian pėr tė kundėrshtuar tė vėrtetėn tragjike shqiptare, duke na treguar njė popull a shtet tjetėr nė Evropė, qė tė ketė pėsuar mė shumė pushtime dhe mė shumė luftėra tė zhvilluara nė territorin e tij se shqiptarėt asnjanės, e pėr mė tepėr qė nga ēdo konflikt tė kenė dale jo vetėm pa asnjė pėrfitim, por me humbjet qė bota u ka shkaktuar atyre.

    Po vetė shqiptarėt, qė kanė vuajtur kaq shumė nga luftėrat qė shtetet e tjerė kanė zhvilluar padrejtėsisht nė territoret e tyre, a kanė bėrė ata vetė luftėra gjatė shekullit XX-tė? Dhe pėrse?

    Po, shqiptarėt kanė bėrė vetėm luftėra pėr ēlirim kombėtar dhe pėr mbrojtjen e pavarėsisė sė tyre, sigurisht nė njė masė qė i pėrgjigjet atyre si shteti mė i vogėl i Evropės edhe pse i provuar historikisht si mė i vjetri. Ata vetė kanė organizuar vetėm luftėra pėr ēlirim dhe jo luftėra pėr tė pushtuar vende tė tjera. Kėshtu nė shembullin e luftės sė Vlorės ata organizuan luftėn e ēlirimit kombėtar pa pasur asnjė ndihmė tė huaj. Shqiptarėt bėnė luftėn e tyre pėr mbrojtjen e integritetit tokėsor nga sulmi i Italisė fashiste. Dhe gjatė Luftės sė Dytė Botėrore edhe pse pati nė Shqipėri njė rezistencė popullore nacionaliste kundėr pushtuesit italian e gjerman, atje u bė njė luftė e organizuar kundėr pushtuesit pėr ēlirim kombėtar nga zgjedha nazifashite.

    Shqipėria u ēlirua. Lufta e Dytė Botėrore mori fund. Po ēfarė u bė me Shqipėrinė dhe shqiptarėt?

    Nė mbarim tė Luftės sė Dytė Botėrore aleatėt e perėndimit u kujdesėn shumė pėr tė mos lejuar qė nė Greqi tė fitonin komunistėt dhe ajo tė mbetej nė kampin komunist. Greqia mbeti me perėndimin. Por Shqipėrinė aleatėt ia lanė bllokut tė lindjes edhe pse e dinin mirė se shqiptarėt, si edhe grekėt nuk bėnin pjesė nė popujt “sllavė”, dhe ē’ėshtė mė e keqja ata e dinin se njė pjesė e mirė e popullit shqiptar nuk ishin me komunistėt. Ata e njihnin mirė kėtė realitet. Dhe ja fati i popullit shqiptar kur ai iu la bllokut tė lindjes pėr tė provuar kėshtu tė gjitha tmerret e sistemit komunist. Si fillim diktatura komuniste e Enver Hoxhės bėri njė politikė tė jashtme shumė tė keqe, duke u prishur nė mėnyrė tė prerė me aleatėt perėndimorė tė luftės, anglezėt dhe amerikanėt. Njė prishje tjetėr aleance ndodhi kur nė vitin 1948 u prenė marrėdhėniet diplomatike me Jugosllavinė e Titos. Pastaj i erdhi radha prishjes me Moskėn nė vitin 1961. Dhe mė nė fund me Kinėn komuniste nė vitin 1978. Sigurisht diktatori Enver Hoxha asgjėsoi dhe zhduku fizikisht pjesėn mė tė madhe tė shokėve tė afėrt tė luftės, duke vazhduar deri nė fund tė jetės sė tij luftėn e klasave tė ushtruar kundėr njė populli tė tėrė. Ai nuk kėrkoi tė bėnte aleanca strategjike, por preferoi tė ndėrtojė 700 000 bunkerė nė tė gjithė vendin. Enver Hoxha nuk pranoi asnjė ndihmė tė perėndimit “kapitalist”, madje as edhe ndihmėn e Kryqit tė Kuq ndėrkombėtar tė destinuar pėr tė dėmtuarit nga tėrmetet dhe fatkeqėsi tė tjera natyrore. Kjo ka ndodhur nė tė njėjtėn kohė qė drejt Jugosllavisė shkonin miliarda dollarė me vlerėn e asaj kohe, prej tė cilave vetėm njė pjesė shumė e vogėl caktohej pėr shqiptarėt e Kosovės. Qeveria jugosllave nė vend qė t’u jepte shqiptarėve tė Kosovės mundėsi pune dhe vende nė administratė e kulturė, ajo parapėlqente t’i punėsonte jashtė shtetit si emigrantė. Po t’ju japim si shembull Zvicrėn mund t’ju themi se nė Zvicėr kanė emigruar mė shumė shqiptarė nga ish- Jugosllavia se nė asnjė vend tjetėr tė botės po tė merret nė pėrpjesėtim me popullsinė dhe territorin qė ka ky shtet, relativisht i vogėl i Evropės. Me kėtė rast mė lejoni tė bėj konstatimin, se Titoja me anė tė emigracionit bėri njė spastrim etnik tė shqiptarėve tė Kosovės nga Jugosllavia.

    A kanė bėrė shqiptarėt nė historinė e re luftėra pushtuese qoftė nė aleanca, ose masakra kundėr popujve tė tjerė?

    Shqiptarėt nuk kanė sulmuar asnjė komb tjetėr dhe nuk kanė marrė pjesė nė masakra. Eshtė e njohur se shqiptarėt e kanė pėr turp tė vrasin njė armik qė dorėzohet. Edhe gjatė Luftės sė Dytė Botėrore, pas kapitullimit tė Italisė fashiste (1943) shqiptarėt me traditėn e tyre tė mikpritjes strehuan ushtrinė italiane, edhe pse njė ushtri fashiste dikur pushtuese kishte vrarė, djegur e shkretuar vendin. Ata e prishėn realizimin e planit nazist gjerman pėr internimin nė Gjermani tė ushtrisė italiane. Shqiptarėt fill mbas Luftės sė II–tė Botėrore i riatdhesuan tė gjithė ushtarėt italianė. Pėr tė vlerėsuar fisnikėrinė dhe vlerėn e kėtij qėndrimi tepėr humanitar ndaj ushtrisė dhe popullit italian nė atė epokė historike, mjafton tė kujtojmė se mijėra ushtarakė italianė pas kapitullimi tė Italisė (1943) u masakruan nga nazistėt nė ishullin grek tė Qefalonisė. Pėr ironi tė fatit, gjysmė shekulli mė vonė nga shpėtimi i ushtrisė italiane nga shqiptarėt nė kohėn e luftės, qeveria italiane harroi gjestin fisnik tė tyre. Nė vitin 1991, i priti shumė keq 15 000 refugjatėt e eksodit shqiptar, duke i mbyllur pėr disa ditė nė stadiumin e Barit nė atė vapė gushti, duke u hedhur ushqimet dhe ujin me helikopter nga qielli. Ky qėndrim nuk i pėrgjigjej sjelljes plot mirėkuptim tė popullit Italian.

    A jeni optimist pėr shqiptarėt se njė ditė ata do tė ecin me tė njėjtin hap tė ndonjė vendi tė pėrparuar tė Lindjes komuniste?

    Unė kam besim tek e ardhmja e shqiptarėve tė Ballkanit. Eshtė njė nga popujt mė tė rinj tė Evropės, me njė moshė mesatare prej 27 vjeē. Shqiptarėt kanė mundėsi tė mėdha nė vendin e tyre pėr zhvillimin e bujqėsisė, shfrytėzimin racional tė pyjeve, rritjen e blegtorisė, peshkimin. Nė territoret e tyre ka rezerva kromi, bakri, boksiti, qymyri, rezerva hidro – energjie, etj. Nė Shqipėri mund tė zhvillohet shumė mirė turizmi nė zonat malore, por edhe nė 440 kilometra bregdet gati tė virgjėr tė detit Adriatik dhe tė detit Jon, deri diku nė qendėr tė Evropės, nė 41 gradė tė gjerėsisė veriore. Dhe shqiptarėt nuk kanė mbetur nė vend. Pas krizave qė ata pėsuan vihet re se brezi i ri i ėshtė futur ndėrtimit tė vendit, duke ndryshuar faqen e fshatrave dhe qyteteve kryesore me godina tė njė teknologjie, qė nuk ndryshon shumė nga ajo e vendeve tė tjera evropiane. Tė huajt i ēmojnė hotelet, restorantet dhe baret pse jo dhe shėrbimin e shqiptarėve, tė cilėt nuk qėndrojnė mė poshtė nga ēfarė ata gjejnė nė vendet e tjera, qofshin me tradita shekullore nė turizėm. Sigurisht nė Shqipėri vihen re edhe raste ndėrtimesh tė egra, fryt i mungesės apo zbatimit tė ligjshmėrisė. Por dhe kjo ka shpjegimin e vet. Ekonomia nuk mund tė presė, duhet tė shkojė pėrpara. U takon legjislatorėve tė nxjerrin ligjet dhe tė kėrkojnė qė ato tė zbatohen. Emigracioni i ri i shqiptarėve, pas shembjes sė regjimeve komuniste nė Ballkan, ėshtė njė dukuri krejt e re me specifikėn e vet nė kėtė etapė tė historisė sė tyre, le ta quajmė kėtė etapėn e demokratizimit a tė tranzicionit drejt sistemit ekonomik kapitalist me globalizim ose jo. Ajo qė ėshtė specifike dhe masive tek emigrantėt e rinj shqiptarė ėshtė patriotizmi, dashuria e madhe pėr vendin e tyre, dhe ēuditėrisht krenaria e tyre atavike. Dhe nuk e kanė pasur tė lehtė ta ruajnė dhe ta manifestojnė atė krenari shqiptare, kur mediat e tė gjitha vendeve kanė paraqitur si shqiptarė, gjithmonė te publiku i tyre, vetėm ata mijėra tė rinj shqiptarė tė hapėrdarė nėpėr Evropė qė merren me veprimtari tė jashtėligjshme. Studiuesit kanė nxjerrė se emigrantėt shqiptarė mė shumė se emigrantė tė popujve tė tjerė janė bėrė njė faktor me peshė jo vetėm pėr pėrmirėsimin e jetės, por edhe tė kulturės, e sidomos tė ekonomisė sė atdheut qė ata lanė pas nė kohėn e eksodeve biblike… Sot duhet theksuar, se brenda njė viti ata dėrgojnė nė atdhe vetėm nėpėrmjet institucioneve bankare njė miliard euro. Dhe kjo ėshtė pare me djersė qė i dėrgohet atdheut pėr ndihmė. Merreni me mend se sa mund tė investojnė emigrantėt kur shteti shqiptar tė sigurojė investimet!

    Me eksperiencėn qė keni fituar edhe nė studimet e vendeve tė sotme tė Ballkanit, ēfarė mund tė na thoni lidhur me zgjidhjen e drejtė qė duhet tė gjendet pėr ta paqėsur Ballkanin?

    Mendoj se virusi qė ka shkaktuar sėmundjen qė u bė njė epidemi qė ka brejtur dhe ka vėnė nė rrezik demokracitė e reja nė zhvillim e sipėr nė vendet e Juglindjes sė Evropės, ky virus mund tė mund tė asgjėsohet nė Ballkan po qe se ka njė vullnet tė mirė te qeveritarėt e atyre vendeve, si pėr tė kontrolluar nacionalizmin e egėr, ashtu edhe korrupsionin shtetėror. Kjo mund tė bėhet vetėm po qe se i jepet njė pavarėsi e vėrtetė popujve dhe kombeve, si edhe njė autonomi e paevitueshme minoriteteve kombėtare, kudo qofshin nė Ballkan.

    A keni ndonjė mesazh pėr popullin shqiptar nė kėtė muaj nėntori, muaj festash tė kombit shqiptar?

    Eshtė njė kėnaqėsi pėr mua t’u uroj nėpėrmjet jush tė gjithė shqiptarėve tė Ballkanit, si dhe shqiptarėve kudo qė ndodhen nė botė, festėn jubilare tė 95-vjetorit tė Shpalljes sė Pavarėsisė nė Vlorė. Njė pėrshėndetje u dėrgoj edhe delegacioneve shqiptare tė Shqipėrisė, Kosovės qė kam njohur nė takime nė OKB Gjenevė, nė forume ndėrkombėtare si ai i Kran Montanės e nė kolokiume e simpoziume tė tjera, ku ėshtė trajtuar ēėshtja shqiptare, tė cilėn unė e kam mbrojtur me bindje shkencore, por edhe do ta mbroj.

Tema tė Ngjashme

  1. Ēfarė mendoni pėr Ahmet Zogun?
    Nga honzik nė forumin Elita kombėtare
    Pėrgjigje: 242
    Postimi i Fundit: 03-03-2014, 08:03
  2. Pasqyra e temave historike
    Nga Fiori nė forumin Historia shqiptare
    Pėrgjigje: 4
    Postimi i Fundit: 31-05-2011, 15:43
  3. Ortodoksia Shqiptare sot
    Nga Orientalist nė forumin Komuniteti musliman
    Pėrgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 08-09-2010, 10:11
  4. Ēėshtja Ēame
    Nga Eni nė forumin Ēėshtja kombėtare
    Pėrgjigje: 154
    Postimi i Fundit: 25-03-2005, 19:56

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund tė hapni tema tė reja.
  • Ju nuk mund tė postoni nė tema.
  • Ju nuk mund tė bashkėngjitni skedarė.
  • Ju nuk mund tė ndryshoni postimet tuaja.
  •