Close
Faqja 6 prej 6 FillimFillim ... 456
Duke shfaqur rezultatin 101 deri 115 prej 115
  1. #101
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    14,008
    Faleminderit
    0
    666 falenderime n 474 postime
    2. KUVENDI I GRES (23 QERSHOR 1911)






    Memorandumi i Gres



    Mbrritjen e komisionit t klerikve n Mal t Zi dhe prpjekjet e xhonturqve pr tu marr vesh me ta, kryengritsit e shfrytzuan pr t dal para qeveris osmane dhe Fuqive t Mdha srish me krkesn e autonomis s Shqipris. Me nismn e Komitetit t kryengritjes (t Podgorics), u mblodh n pllajn e Gres, n perndim t Selcs, n Malsin e Madhe Kuvendi i Prgjithshm i krerve shqiptar, i cili m 23 qershor miratoi dokumentin m t rndsishm t kryengritjes, t njohur me emrin Memorandumi i Gres, i hartuar nga Ismail Qemali e Luigj Gurakuqi. Kt dokument, i njohur si Libri i Kuq (pr shkak t ngjyrs s ballins s broshurs n t ciln u shtyp) ia paraqiti Kuvendit t krerve t kryengritjes Luigj Gurakuqi.

    Me kt akt kryengritja e armatosur e shqiptarve t veriut kishte tani nj program kombtar n t cilin aderuan tashm t gjith shqiptart.
    N hyrje t memorandumit (Librit t Kuq) flitet pr ndihmn q dhan shqiptart pr t sjell xhonturqit n fuqi. Disa privilegje q u kishte njohur deri ather sulltani autokrat krahinave malore, theksohet n kt dokument, nuk i penguan shqiptart t ngriheshin e t krkonin kushtetutn pr t gjith popujt e shtypur. Por shpresat e tyre te regjimi kushtetues nuk u prligjn. Madje ishin xhonturqit ata q me politikn e tyre i shtyn shqiptart t rrmbenin armt e t luftonin pr t drejtat e tyre. Shqiptart, aleat t xhonturqve, u bn m e para viktim e politiks s egr nacionaliste e xhonturqve. Mbi shqiptart u turrn taborret e Xhavit Pashs dhe t Shefqet Turgut pashs. Por edhe pasi shqiptart i dhan armt, theksohej n hyrjen e Librit t Kuq, turqit e rinj nuk mendonin aspak ti zbatonin reformat e premtuara.

    N memorandum parashtroheshin kto krkesa: tu jepej garanci se nuk do t prsriteshin veprimet antikushtetuese nga qeveria qendrore dhe nga autoritetet lokale n t gjith Shqiprin dhe se do t respektoheshin fet e zakonet e vendit; t njihej kombi shqiptar me po ato t drejta q kishin kombet e tjera t Perandoris Osmane; t kishte liri t plot pr zgjedhjen e deputetve shqiptar, numri i t cilve t ishte n prpjestim me popullsin; t kishte liri pr prhapjen e gjuhs shqipe dhe t shkollave shqipe; t bhej bashkimi i vilajeteve, ku jetojn shqiptart, sipas decentralizimit administrativ, dhe t harmonizoheshin ligjet turke me t drejtat zakonore t vendit; npunsit e lart t dinin gjuhn e zakonet e vendit; t gjith npunsit civil dhe financiar t ishin shqiptar, ndrsa gjyqtart, xhandart e polict t ishin gjithashtu vendas; t caktohej nj guvernator i prgjithshm nga sulltani pr nj periudh t caktuar; t prdorej gjuha shqipe n administrat, n gjyqe e kuvende, prkrah turqishtes, q mbetej gjuh zyrtare e qeveris qendrore; shrbimi ushtarak i detyrueshm pr t gjith n koh paqeje t kryhej n vend, ndrsa pr banort e zonave kufitare t organizohej nj shrbim i veant ushtarak, q do t kryhej n krahinat e tyre, pr t ruajtur kufijt; t prdoreshin n vend, pr ndrtime rrugsh, hekurudhash, shkollash e t tjera, t ardhurat fiskale me prjashtim t atyre t dogans, t posts, t telegrafs, t duhanit, t alkoolit dhe t pullave, t cilat ishin monopole t shtetit ose u ishin dhn t huajve sipas kapitulacioneve; tu njihej fshatarve e drejta pr prerjen e pyjeve sipas nj takse; kshillat e prgjithshme t kishin t drejt t jepnin vendime pr buxhetin e vilajeteve dhe t kontrollonin shpenzimet; t jepeshin fonde t nevojshme pr rregullimin e shtpive e t dmeve t tjera t shkaktuara nga operacionet e ushtrive osmane dhe tu ktheheshin shqiptarve armt q u ishin marr.

    Memorandumi i Gres parashtronte nj program t plot t autonomis s Shqipris, ashtu si ishte konceptuar ajo n platformn e Lvizjes Kombtare Shqiptare qysh nga koha e Lidhjes s Prizrenit. Ky memorandum kishte nj rndsi t veant, sepse dilte nga gjiri i kryengritjes dhe n formulimin tij morn pjes veprimtart atdhetar t krahinave t ndryshme t vendit e t kolonive shqiptare t mrgimit. Prmbajtja kombtare e ktij memorandumi ishte nj argument i fuqishm pr t kundrshtuar trillimet e qeveris turke dhe t propagands s shteteve fqinje q mohonin karakterin e vrtet kombtar t lvizjes shqiptare dhe e paraqisnin kryengritjen e malsorve si kryengritje fetare pr ruajtjen e venomeve t vjetra lokale. Pranimi i krkesave t Gres, si pohonte Ismail Qemali, do t ishte nj fitore e nacionalizmit shqiptar. Kto krkesa drejtoheshin njherazi kundr politiks s qeveris malazeze, e cila orvatej me ann e agjentve t saj ti bindte malsort t viheshin nn mbrojtjen e Malit t Zi.

    Memorandumi ushtroi ndikim t fuqishm edhe n pjest e tjera t Shqipris dhe nxiti prpjekjet q u bn pr kthimin e kryengritjes s Veriut n nj kryengritje t prgjithshme.

    Libri i Kuq iu dorzua nga prfaqsuesit e kryengritsve ambasadorit turk n Mal t Zi, Sadredin Beut, q e pranoi at pa dhn ndonj prgjigje. Pr t pasur garancin e Fuqive t Mdha pr plotsimin e krkesave t tyre, nj delegacion i kryengritsve, i prbr nga Luigj Gurakuqi, Ded Gjo Luli, Sokol Baci etj., ua dorzoi Memorandumin e Gres prfaqsuesve t Fuqive t Mdha n Cetin.
    Ndrkaq Shefqet Turgut pasha shpalli nj proklamat t dyt, me t ciln shtyhej afati i dorzimit t kryengritsve edhe 15 dit t tjera, duke filluar nga 27 qershori. Malsort lajmroheshin gjithashtu se Porta kishte drguar nj vali dhe nj kajmekam, q dinin gjuhn shqipe. Por m 9 korrik Stambolli u detyrua ta shtynte pr t tretn her afatin e dorzimit t kryengritsve edhe pr 20 dit t tjera.

    Me gjith krkesat kmbngulse t kryengritsve, qeveria osmane nuk kishte ndrmend ti jepte autonomin Shqipris. Ajo e quante kt t papranueshme, si nj akt q do t sillte me vete shkatrrimin e Perandoris Osmane.
    Stambolli vijoi t prdorte kundr malsorve 50 batalione t komanduara nga Shefqet Turgut pasha, me 70 000 ushtar e 60 gryka artilerie me qitje t shpejt. Pr t prligjur luftn e gjat me malsort dhe kt prqendrim t forcave t shumta n Shqipri kundr nj grushti malsorsh, propaganda zyrtare turke shpalli se n kryengritje ishin uar 20 000 malsor. N t vrtet, gjith familjet e kryengritsve, q ishin mbartur n Mal t Zi pr ti shptuar terrorit xhonturk, arrinin n rreth 15 000 veta, ndrsa n radht e lufttarve ishin vetm 4 000 kryengrits.

    Megjithat, n prpjekjet me kryengritsit, Shefqet Turgut pasha la qindra t vrar. Ai u detyrua t pranonte, se ... do dit jan br prpjekje t ashpra e t vazhdueshme, kryengritsit i kan dal zot do shkmbi, do shtpie dhe e kan ln vendin vetm duke dhn jetn. Prkrah burrave luftuan edhe grat malsore, ndr t cilat u dalluan Tring Smajlja e Nor Kolja. N luft merrnin pjes gjithashtu t rinj 16 vjear dhe pleq deri n 70 vje. Vet udhheqsi i kryengritsve Ded Gjo Luli ishte 71 vje.

    Malsorve u dha dor taktika e luftimit n grupe t vogla kundr armikut shum t madh n numr dhe njohja e terrenit. Ata zinin shtigjet e qafat e pakalueshme. Sulmonin armikun aty ku ai nuk e priste dhe trhiqeshin n rregull, pa dme.

    Por lufta e kryengritsve vshtirsohej nga mungesa e armve, e municioneve dhe e ushqimeve. Luftart ishin gjysm t uritur. Ndihmat q vinin nga kolonit dhe nga vendet e tjera nuk mjaftonin pr ti mbajtur ata dhe refugjatt e shumt, q qen mbledhur n Mal t Zi.

    Kryengritja e Malsis s Mbishkodrs dhe krkesat e saj trhoqn vmendjen e diplomacis britanike. Prfaqsues t kryengritsve si ishte Mark Kakarriqi iu drejtuan asaj n mnyr t posame. Duke prfituar nga memorandumi, q kryengritsit shqiptar ua drejtuan Fuqive t Mdha, E. Grej, ministri i Jashtm britanik, qysh m 26 qershor krkoi t ndrhyhej kolektivisht pran Ports n prkrahje t shqiptarve, pr t knaqur krkesat e tyre pr gjuhn, shkolln, ndrtimin e rrugve dhe pr amnistin e prgjithshme.

    Por ky propozim nuk gjeti prkrahje te Shtetet e tjera t Mdha. Gjermania e kundrshtoi nj hap t till, duke deklaruar se kjo do t merrej nga Stambolli si ndrhyrje n punt e brendshme t Turqis. Vjena iu prmbajt po atij qndrimi t mparshm, t mosndrhyrjes. Franca gjithashtu nuk u tregua e gatshme t bashkohej me nismn e Anglis, kurse qeveria ruse shprehu dyshimin nse shqiptart do t knaqeshin me lshimet e propozuara nga Grej, kur dihej se ata krkonin autonomin.

    Nga ana tjetr, edhe shqiptart, duke par interesimin e Forein Ofisit, n nj memorandum t veant q i drejtuan qeveris angleze, posarisht E. Grejit, m 12 korrik krkuan edhe nj her autonomin e Shqipris. N memorandum thuhej: ... na po bajm fli pr arsye t nalta politike dshirat e pavarsis q frymzojn popullin shqiptar tash pes shekuj, e lypim vetm autonomi t gjan....

    N memorandum bhej fjal gjithashtu pr terrorin q ushtria osmane po ushtronte n fshatrat e Malsis, ku plakiste, digjte e rrnonte do gj. Ndrsa shqiptart i lironin ushtart osman q zinin rob, thuhej n kt dokument, turqit hakmerreshin edhe mbi popullsin e paarmatosur, mbi pleqt, mbi grat e fmijt. N t flitej edhe pr rastet kur njerzit digjeshin t gjall nga ushtart.

  2. #102
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    14,008
    Faleminderit
    0
    666 falenderime n 474 postime
    Jehona e Memorandumit t Gres.

    Zgjerimi i lvizjes n jug (korrik-gusht 1911)



    Kur u duk se edhe nisma e qeveris angleze nuk gjeti prkrahjen e fuqive t tjera, shqiptart filluan t punonin pr ta shtrir kryengritjen n t gjith vendin, pr ta kthyer at n nj kryengritje t prgjithshme.
    Ndrkoh, pr ta detyruar Portn e Lart t pranonte Memorandumin e Gres si nj program q shprehte aspiratat mbarshqiptare dhe jo vetm t nj krahine a vilajeti, atdhetart m t vendosur u prpoqn t organizonin qndresn e armatosur edhe n Shqiprin e Jugut.

    Kjo ishte e domosdoshme t bhej edhe pr shkak se Porta e Lart vijonte ta trajtonte Kryengritjen e Malsis s Mbishkodrs dhe Memorandumin e Gres si nj lvizje lokale me krkesa q i takonin vetm nj krahine, asaj t Mbishkodrs.
    N kto rrethana atdhetart m radikal t Shqipris s Jugut, duke prfituar nga kryengritja e malsorve, bn prpjekje pr t trhequr n lvizje edhe elementt e moderuar.

    Memorandumi i Gres i dha fund qndrimit prits q kishin mbajtur deri ather disa komitete n krahinat e tjera t vendit. Antart e Komitetit t Korfuzit menduan t arrinin paraprakisht nj marrveshje me qeverin greke pr t siguruar edhe ndihmn e saj. Pr kt, tre antar t ktij komiteti shkuan n Athin, ku u takuan me Venizellosin. Qeveria greke u rekomandoi t merreshin vesh me Shoqrin kombtare, e cila u bri t ditur se u vinte n dispozicion shqiptarve, pr nevojat e kryengritjes, ishullin e Korfuzit dhe se do tu jepte ndihma n t holla e t tjera, por me kusht q kryengritja t zhvillohej n veri t lumit Shkumbin.

    Pr shkak t ktij qndrimi t qeveris greke, nj pjes e antarve t Komitetit t Korfuzit, duke mos i ndier shpatullat t sigurta, u trhoq. Kshtu u pengua organizimi i kryengritjes n jug n nj koh mjaft t favorshme pr t. Shtrirja e kryengritjes n jug t vendit do t lehtsonte ather edhe gjendjen e kryengritsve t Malsis s Mbishkodrs.

    Prpjekjet pr organizimin e kryengritjes n jug t vendit u drejtuan nga komitetet Shoqria e Zez pr Shptim. N krye t etave q vepronin n jug ishin Namik Delvina, Muharrem Rushiti, Musa Demi, Spiro Bellkameni, Qamil Panariti, etj. Shoqria e Zez pr Shptim mendonte se mjeti m i mir pr ta detyruar Turqin t njihte Memorandumin e Gres ishin veprimet sulmuese t armatosura, t cilat filluan t kryheshin nga etat. Kryengritsit zhvillonin njkohsisht nj agjitacion t dendur pr autonomin e Shqipris midis masave fshatare. Lidhje t fshehta u vendosn me repartet shqiptare t redifve q ndodheshin n qytete t ndryshme t vendit.

    M 17 korrik komitetet e jugut kishin vendosur q etat e armatosura t sulmonin Vlorn. Por ky plan dshtoi, sepse n astin vendimtar, kur etat i qen afruar qytetit, oficert turq zbuluan planin e veprimit t ushtarve redif q ishin lidhur me to. Megjithat lvizja e etave n jug po zgjerohej. Prleshjet e tyre me ushtrin osmane u bn m t shpeshta. N korrik eta e amris u ndesh me ta n Smart, n nj luftim q zgjati 6 or. N Gjirokastr kryengritsit i bn atentat prefektit t vendit.

    M 21 korrik u mbajt n Manastirin e Cepos, n Malin e Gjer, Kuvendi i prfaqsuesve t popullsis s amris e t Labris dhe t t gjitha kazave t vilajetit t Janins, ku morn pjes rreth 800 veta, midis t cilve edhe prfaqsues t etave t armatosura t Shqipris s Jugut. Ktu u diskutua pr qndrimin q do t mbahej kundrejt regjimit xhonturk n kushtet e shprthimit t kryengritjes s Malsis s Mbishkodrs dhe pr prkrahjen e saj nga popullsia e Shqipris s Jugut. Kuvendi miratoi nj memorandum, i cili, duke pasur 43 nnshkrime t pjesmarrsve, iu drgua qeveris xhonturke. Memorandumi u nnshkrua nga prfaqsues t popullsis s Gjirokastrs, t Delvins, t Kurveleshit, t Himars, t Filatit etj. N memorandum prkrahej Kryengritja e Malsis s Mbishkodrs dhe programi i saj i autonomis s Shqipris. Krkohej q qeveria osmane t zbatonte nj administrim t njllojt si n veri, dhe n jug, duke e par Shqiprin dhe kombin shqiptar nj e t pandar. Reformat q do t zbatoheshin n Malsin e Mbishkodrs t shtriheshin njlloj n t katr vilajetet shqiptare, t Shkodrs, t Kosovs, t Manastirit dhe t Janins.

    Me kt krkes atdhetart mendonin t shmangnin rrezikun q vinte nga trajtimi i Kryengritjes s Malsis s Mbishkodrs si nj ngjarje lokale dhe ti tregonin Stambollit se e gjith Shqipria ishte bashkuar me krkesat e saj. Prandaj kryengritsit e Shqipris s Jugut krkuan q, gjith ato t drejta q do tu jepeshin malsorve, ku prfshihej edhe autonomia politiko-administrative e parashtruar n Gre, ti jepeshin edhe Shqipris s Jugut, pra gjith Shqipris. Krkohej gjithashtu amnisti e prgjithshme pr pjesmarrsit e kryengritjes, liria e msimit t gjuhs shqipe n shkollat fillore dhe zhvillimi n t gjith vendin i reformave administrative. Mendohej se sendrtimi i t gjitha ktyre krkesave do ti hapte rrugn autonomis s plot t vendit.

    Meq xhonturqit synonin t merreshin vesh vetm me malsort dhe ti ngushtonin krkesat e tyre autonomiste, komiteti i fsheht i Janins udhzoi t organizoheshin mitingje t armatosura n qytetet e Shqipris s Jugut, n t cilat t mbshteteshin krkesat autonomiste t parashtruara nga kryengritsit e Malsis s Mbishkodrs. U vendos q nj miting i till t mbahej m 23 korrik, ditn e prvjetorit t Revolucionit xhonturk. Shum nga pjestart e etave i quanin kto veprime si zanafill pr t kaluar n luftime t drejtprdrejta kundr ushtris osmane. Mitingjet e armatosura do t mbshteteshin edhe nga ana e etave, q u ishin afruar qyteteve. Por mitingu i parashikuar pr n 23 korrik u pengua nga kundrshtart e lvizjes s armatosur. Kjo ngjarje, si edhe mungesa e iniciativs n gjirin e udhheqsve t komitetit t fsheht t Janins, orientuan kryengritsit e atdhetart e Shqipris s Jugut dhe ngjalln, si thuhet n dokumentet e kohs, frymn e mosbesimit ndaj tyre.

    N fundin e korrikut etat e komanduara nga Qamil Panariti e nga Spiro Bellkameni, t prbra prej 18 vetash, u mblodhn n arat n mes t Orman-ifligut (afr Kors) dhe t Setajt pr t sulmuar depot e armve n Kor. Por xhonturqit drguan kundr ktyre etave 300 ushtar e 100 xhandar. Gjat prleshjes q u b n Orman-iflig, natn e 29-30 korrikut etat luftuan pr pes or rresht duke ln 6 t vrar. Nga forcat qeveritare mbetn t vrar dy oficer dhe 13 ushtar. Pas ngjarjes n Orman-iflig xhonturqit ngritn n Kor gjyqin ushtarak q filloi dnimet e atdhetarve.

    N fundin e korrikut nj et prej 100 vetash vepronte rreth Beratit e n rrethe t afrta, mblidhte nnshkrime pr nj memorandum me krkesa politike, i cili do tu dorzohej prfaqsuesve t shteteve t huaja dhe autoriteteve osmane n Vlor.
    Komiteti Shqiptar i Vlors dhe atdhetar t tjer organizuan m 31 korrik, tek Ura e Drashovics, nj mbledhje ku morn pjes 3 000 veta, t cilt shprehn solidaritetin e tyre me kryengritsit e Shqipris s Veriut dhe krkuan autonomin e Shqipris.

    Shumica e pjesmarrsve t mbledhjes tek Ura e Drashovics, gjat rrugs pr n Qaf t Sinjs, ku do t takoheshin me etat e rrethit t Beratit, ran n prpjekje me trupat osmane afr Cakranit, ku u ndihmuan nga oficeri shqiptar i ushtris turke Ismail Haki Libohova. Pr kt veprim ai u nxor para gjykats ushtarake t Janins. M 1 gusht u mbajt n Qaf t Sinjs (Berat) nj mbledhje tjetr e prfaqsuesve t kryengritsve t rrethit t Beratit e t Vlors, q prkrahn trsisht Kryengritjen e Malsis s Mbishkodrs dhe u zotuan t luftonin pr zbatimin e 12 krkesave t Memorandumit t Gres, domethn t autonomis territoriale-administrative t Shqipris.

    Megjithat edhe kto veprime t atdhetarve t Shqipris s Jugut, q prkrahn programin autonomist t Gres, nuk arritn ta onin vendin n nj kryengritje t prgjithshme.

    Ndrkoh prfundoi pa sukses edhe veprimtaria e komisionit t Jak Serreqit pran kryengritsve t Shqipris s Veriut. Ai nuk arriti ti bindte malsort q t hiqnin dor nga krkesat pr autonomi. M 22 korrik, nj dit para nisjes pr n Shkodr, prfaqsuesit e kryengritjes i dorzuan nj not prelatit t lart, me t ciln i kumtuan se nuk do ti vazhdonin m tej bisedimet, sepse ato nuk po zhvilloheshin mbi bazn e Memorandumit t Gres.

    Malsort kryengrits qndruan t patundur n krkesn e tyre pr autonomi. Por gjendja e 15 000 shqiptarve t grumbulluar n Mal t Zi po keqsohej vazhdimisht. Ajo u rndua edhe m shum pr shkak t vendimit q mori Mali i Zi, m 15 korrik, pr t mos u lejuar shqiptarve t kalonin kufirin.
    Ndrkoh edhe qeveria xhonturke filloi t manovronte. Meq Shefqet Turgut pasha kishte fituar n mes t shqiptarve nj emr t keq pr shkak t dy fushatave n Shqipri, Porta e Lart, me qllim q t lehtsoheshin bisedimet me malsort kryengrits, vendosi ta zvendsonte at me nj komandant tjetr, me Abdullah Pashn.

  3. #103
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    14,008
    Faleminderit
    0
    666 falenderime n 474 postime
    3. MARRVESHJET ME QEVERIN XHONTURKE








    Bisedimet e Podgorics



    N vern e vitit 1911, gjendja e kryengritsve po keqsohej. Atyre u mungonin armt e municionet, n kohn kur gjendeshin prball nj ushtrie t shumt armike. Si lufttart, ashtu edhe familjet e tyre vuanin pr buk.
    Gjendjen e malsorve e rndonte edhe m shum qndrimi i qeveris malazeze, q u b m armiqsor kur kryengritsit nuk pranuan t vinin luftn e tyre n shrbim t politiks s Cetins. Meq edhe Rusia nuk i lejoi Malit t Zi ta prdorte kryengritjen shqiptare, si pretekst, pr t nisur luftn kundr Perandoris Osmane, qeveria e Cetins u mundua t nxirrte ndonj prfitim nga vet Turqia. Stambolli ishte i interesuar t merrej vesh sa m shpejt me Malin e Zi, pr shkak t gjendjes q ishte krijuar n gjith Shqiprin. Mali i Zi shpresonte, si theksohet n dokumentet diplomatike t kohs, t siguronte ndonj kompensim pr shpenzimet e bra pr ushqimin e malsorve gjat kryengritjes, i cili do t kishte formn e nj rishikimi t kufirit n dobi t Malit t Zi. N kto kushte, me ndrhyrjen e Rusis cariste dhe t monarkis Habsburge, u arrit m 28 korrik marrveshja ndrmjet Turqis e Malit t Zi pr rregullimin e konfliktit kufitar dhe t shtjes s t arratisurve shqiptar.

    N po kt koh Abdullah Pasha, komandanti i ri i trupave osmane, shpalli nj amnisti t re, por vetm pr malsort. Ai u njihte atyre disa privilegje, q nuk ishin t pranueshme pr kryengritsit. Prandaj, si dshmon mikja e shqiptarve E. Durham, shqiptart nuk e pushuan qndresn.

    Me 30 korrik 1911 ambasadori turk n Cetin, Sadredin Beu, shpalli n Podgoric prgjigjen me kundrpropozimet e qeveris turke ndaj krkesave t kryengritsve. Ato ishin shum larg autonomis, q shqiptart krkuan n Memorandumin e Gres dhe kufizoheshin vetm me zonn e kryengritjes. Me kt dokument qeveria xhonturke shpallte amnistin e plot pr t gjith pjesmarrsit e kryengritjes pa i dorzuar armt. Shrbimi ushtarak do t kryhej brenda vilajetit t Shkodrs dhe vetm nj vit n Stamboll. Si drejtor dhe antar t kshillave administrativ do t emroheshin edhe bajraktart. Xhelepi do t caktohej duke marr parasysh gjendjen ekonomike t popullsis. Taksat do t mblidheshin kur shqiptart t ishin n gjendje t paguanin. Armt do t mbaheshin me leje t posame. Do t ndrtoheshin n malsi, me mjetet shtetrore, dy shkolla fillore ku do t msohej gjuha shqipe. Do t ndrtoheshin rrug, ura etj.

    Po m 31 korrik qeveria shpalli n Tepelen edhe koncesionet pr kryengritsit e Shqipris s Jugut: faljen e kryengritsve, hapjen e shkollave shqipe, ndrtimin e rrugve, t urave etj.
    Propozimet zyrtare turke nuk u pranuan nga shumica e kryengritsve n veri dhe n jug t vendit.

    Kryengritsit e Shqipris s Veriut u shtrnguan, m n fund, t ulen e t bisedojn me prfaqsuesit e qeveris, megjithse ajo nuk donte ti prfillte krkesat e shqiptarve pr autonomi. Malsort nguln kmb n 12 krkesat e Gres, q prmbanin autonomin e Shqipris. Por qeveria malazeze ua kishte prer furnizimin me buk dhe po ushtronte presion mbi malsort, q t pranonin propozimet xhonturke.

    N kto rrethana malsort pranuan t bisedonin sipas propozimeve xhonturke, por ata prsri, duke e par kombin shqiptar si nj t tr, krkuan q t drejtat, q do tu jepeshin malsorve, tu njiheshin t gjith shqiptarve.
    Meq, me gjith prpjekjet q u bn, nuk u arrit q kryengritja e Malsis s Mbishkodrs t shndrrohej n nj kryengritje t prgjithshme, q t prfshinte gjith Shqiprin e Veriut dhe at Jugut, autoritetet osmane arritn t merren vesh ve me malsort dhe ve me shqiptart n jug.
    M 2 gusht n prfaqsin e Perandoris Osmane n Podgoric u nnshkrua, sipas propozimeve turke, marrveshja e malsorve me prfaqsuesit e qeveris xhonturke.

    Pas 5 gushtit malsort filluan t kthehen n grupe. Ded Gjo Luli e disa t tjer nuk pranuan t ktheheshin dhe vazhduan t ngulnin kmb pr njohjen e autonomis. Ded Gjo Luli nuk pranoi as shprblimet dhe as postet, q i dhan xhonturqit. Malsort q nuk pranuan t ktheheshin, qeveria malazeze i internoi prtej Moras.
    Nnshkrimi i marrveshjes dhe njohja e disa krkesave t pjesshme t malsorve i shtyu edhe krahinat e tjera t Shqipris t krkonin tu jepeshin po ato t drejta q u ishin dhn malsorve t Shqipris s Veriut.



    Marrveshja me kryengritsit e Shqipris s Jugut



    N ditt e para t gushtit qeveria e Stambollit iu drejtua me nj thirrje banorve t Beratit, t Vlors, t Tepelens, t Fierit, t Gjirokastrs, t Delvins etj., n t ciln shpallte faljen e kryengritsve q ktheheshin n shtpit e tyre pa arm, dhe premtonte hapjen e shkollave shqipe, prdorimin e alfabetit latin, prmirsimin e gjendjes ekonomike etj. Por edhe kjo thirrje nuk i bindi kryengritsit, q nuk pranuan t dorzonin armt.

    Edhe n kt koh kryengritsit e Shqipris s Jugut, ashtu si bn n krkesat e parashtruara n Manastirin e Cepos, synonin t fitonin t paktn t njjtat lshime q iu bn edhe malsorve t Shqipris s Veriut. Kjo krkes pr privilegje t njjta pr t gjith shqiptart, nnkuptonte njohjen e shqiptarve si nj komb i bashkuar. Nj krkes e till prfshinte edhe shtjen, sa t mpreht po aq dhe delikate, si ishte prcaktimi i kufijve, i territoreve ku do t zbatoheshin dhe do t shtriheshin kto privilegje. Kjo do t ishte nj nga mnyrat pr t veuar kombsin shqiptare nga fqinjt, pr tu prer rrugn pretendimeve shoviniste t shteteve ballkanike mbi trojet shqiptare. Kjo shihej nga shqiptart e Jugut si nj mas, e cila mund t largonte sado pak rrezikun e coptimit t vendit.


    Kt krkes e prkrahn edhe shqiptart e mrguar, shoqrit dhe shtypi i tyre, q krkuan nga qeveria xhonturke tu zbatoj t tan shqiptarvet venomet q iu dhan malsorvet.
    Por pas prfundimit t kryengritjes n Veri, Porta e Lart hodhi trupa t shumta ushtarake n Shqiprin e Jugut. N kto rrethana edhe kryengritsve t Shqipris s Jugut nuk u mbeti rrug tjetr vese t pranonin marrveshjen me qeverin xhonturke. M 18 gusht 1911 u mbajt n Tepelen mbledhja e prfaqsuesve t paris dhe e komandantve t etave t ksaj treve. N mbledhje morn pjes, si t drguar t qeveris, edhe Abdyl Ypi e Fejzi Alizoti, t cilt u prpoqn ti bindnin kryengritsit pr rrezikun q do ti vinte vendit nga krkesat e tyre t pamenduara mir.

    Shqiptart n jug t vendit u detyruan t pranonin propozimet e qeveris: amnisti e prgjithshme; msimi i gjuhs shqipe n shkollat shtetrore (me alfabetin latin); subvencionimi nga ana e shtetit i shkollave shqipe; caktimi i npunsve, q njohin gjuhn shqipe dhe zakonet e vendit; kryerja e shrbimit ushtarak n koh paqeje n vend; caktimi i taksave t popullsis, sipas mundsive t vendit; rindrtimi i disa urave; mbajtja e armve me leje t posame; rihapja e Shkolls Normale t Elbasanit dhe caktimi i fondit pr mbajtjen e saj.

    Me mbledhjen e Tepelens dhe me dorzimin e shumics s kryengritsve iu dha fund prkohsisht kryengritjes edhe n Shqiprin e Jugut. Por edhe ktu, pati shum kryengrits, q nuk e pranuan marrveshjen me qeverin.



    Prfundime



    Kryengritja shqiptare e vitit 1911 prfundoi me nj marrveshje gjysmake pr shkak se nuk arriti t shndrrohej n nj kryengritje t prgjithshme. Ajo nuk arriti ta detyronte qeverin xhonturke t pranonte krkesat autonomiste t Memorandumit t Gres. Megjithat u arrit t vendosen kontakte midis kryengritsve t Shqipris s Veriut e asaj t Jugut si dhe me kolonit. Atdhetar t njohur nga krahina t ndryshme t Shqipris, si Ismail Qemali, Pandeli Cale, Salih Hoxha etj., u gjendn ato dit n Mal t Zi, pran malsorve. Nikoll Ivanaj, Themistokli Grmenji e Ismail Qemali shkuan gjithashtu n kolonit pr t siguruar ndihmn dhe prkrahjen e tyre. Luigj Gurakuqi, Nikoll Ivanaj, Fadil Toptani e Themistokli Grmenji vajtn edhe n Korfuz pr t punuar q andej pr zgjerimin e kryengritjes n jug t vendit.

    Por, n kohn kur kryengritja e Malsis s Mbishkodrs ishte n kulmin e saj, krahinat e tjera ngurruan t ngriheshin. Kosova, e cila nuk kishte kaprcyer pasojat rrnuese t ekspedits s Shefqet Turgut pashs t vitit 1910, e pati t vshtir t hidhej n kryengritje, kurse Mirdita, nn ndikimin e Preng Bib Dods dhe e oroditur nga aksioni i Terenc Toit, mbajti prgjithsisht qndrim prits. Komitetet e Jugut, t shqetsuar nga qndrimi armiqsor i qeveris greke, ngurruan t fillonin kryengritjen qysh n periudhn e par, n maj - fillimi i qershorit, kur situata ishte m e volitshme pr shprthimin e saj. Lvizja kryengritse n Shqiprin e Jugut shprtheu nisi n korrik-gusht t vitit 1911, kur kryengritja e malsorve t Shqipris s Veriut kishte filluar t binte e t dobsohej.

    Kryengritja u zhvillua n kushte t vshtira brenda vendit dhe n rrethana jo t favorshme ndrkombtare. Shtetet ballkanike, duke e vlersuar autonomin e Shqipris si nj penges pr plotsimin e synimeve t tyre pushtuese ndaj tokave shqiptare, vun t gjitha forcat pr ta penguar Kryengritjen e Malsis s Mbishkodrs dhe pr t mos lejuar q ajo t kthehej n kryengritje t prgjithshme.

    Kryengritja e malsorve ndeshi edhe n kundrshtimin e shteteve evropiane, sidomos t Rusis e t Austro-Hungaris, t cilat nuk donin turbullira n Ballkan. N mnyr t veant, u aktivizua monarkia Habsburge, e cila pengoi shtrirjen e kryengritjes n t gjith vendin dhe u prpoq ta mbante lvizjen shqiptare brenda kuadrit t krkesave kulturore. T njjtin qndrim mbajti edhe Italia.
    Megjithse Kryengritja e vitit 1911 nuk arriti t sendrtoj objektivat themelor t Lvizjes Kombtare Shqiptare, ajo z nj vend t rndsishm n historin e popullit shqiptar. Ajo shnoi nj hap cilsor prpara n organizimin e lvizjes kombtare dhe ngriti n nj shkall m t lart ndrgjegjen politike t shqiptarve.

    Kryengritja e Malsis s Mbishkodrs, si nga ana organizative, ashtu edhe nga ajo ideore, shnoi nj hap t madh prpara n krahasim me kryengritjen e vitit 1910. Ajo u zhvillua nn udhheqjen e nj qendre t vetme, t Komitetit t Podgorics. Kulmin e saj kryengritja e arriti n qershor, kur duke miratuar (m 23 qershor) Memorandumin e Gres, shpalli krkesn e autonomis s Shqipris, si program t mbar lvizjes kombtare. Megjithat, udhheqja e saj, pavarsisht nga prpjekjet q bri, nuk mundi t trhiqte n kryengritjen e Shqipris s Veriut, krahinat e tjera t vendit dhe ta kthente at n nj kryengritje t prgjithshme.

    Kryengritja e vitit 1911 i detyroi pushtuesit osman t hynin n bisedime me shqiptart dhe tu bnin atyre disa lshime. Megjithse kto lshime ishin larg krkesave kombtare t shqiptarve, prbnin ndrkaq nj mbshtetje pr krkesa m t prparuara n t ardhmen. Kryengritja nxori n pah shtjen shqiptare si nj problem ndrkombtar. Pr kt dshmon, krahas t tjerave, edhe interesimi i diplomacis angleze pr kryengritjen dhe sidomos prkrahja prej Londrs e krkesave kombtare t shqiptarve.
    Kryengritja e vitit 1911 mund t mbahet si prologu i Kryengritjes s Prgjithshme shqiptare t vitit 1912.

    Qeveria xhonturke edhe pas ksaj kryengritjeje vijoi politikn e saj shtypse n Shqipri. Ajo nuk u dha shqiptarve as koncesionet q u bri gjat marrveshjeve me kryengritsit. Sapo kryengritsit u kthyen n shtpit e tyre dhe u qetsua disi gjendja, ajo rifilloi politikn e mparshme. Megjithse krkesat pr tu dhn t drejta t njllojta si t malsorve edhe krahinave t tjera t vendit, u parashtruan n do an t Shqipris, autoritetet zyrtare n qendr e n provinca u prpoqn ta ngushtonin hapsirn e zbatimit t marrveshjes me kryengritsit shqiptar. N fillim qeveria ia njohu kto koncesione vetm sanxhakut t Shkodrs, pastaj vetm zons s kryengritjes dhe, s fundi, malsorve t riatdhesuar nga Mali i Zi, por jo gjith Shqipris.

    Ndrsa pr shqiptart marrveshjet me xhonturqit qen vetm nj armpushim i prkohshm i nevojshm pr t mbledhur forcat e pr ti dhn goditjen prfundimtare sundimit osman n Shqipri.

  4. #104
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    14,008
    Faleminderit
    0
    666 falenderime n 474 postime
    K R E U XIII

    KRYENGRITJA E PRGJITHSHME E VITIT 1912.
    SHPALLJA E PAVARSIS S SHQIPRIS







    1. PRGATITJA E KRYENGRITJES





    Acarimi i gjendjes politike.

    Mbledhja e Taksimit (janar 1912)




    Edhe pas marrveshjeve q prfundoi me udhheqsit e kryengritsve n vitin 1911, Porta e Lart nuk ndrmori asnj mas q do ta prmirsonte gjendjen ekonomike e arsimore t vilajeteve shqiptare, q vinte duke u rnduar. Ndihej mungesa e ushqimeve. mimi i drithit ishte 2-3-fishuar. Edhe artikujt e tjer t konsumit t gjer qen shtrenjtuar. Shtimi i taksave e mbledhja me dhun e detyrimeve shtetrore e prkeqsuan edhe m tej gjendjen. Nga ana tjetr, shqiptart i shqetsonte edhe prgatitja pr krijimin e aleancs ballkanike, konturet e s cils po ravijzoheshin n horizontin ballkanik.

    N kto rrethana qarqet e gjera atdhetare brenda dhe jasht vendit filluan t mendonin pr organizimin e nj kryengritjeje t re, q duhej t fillonte n pranvern e ardhshme. Fillimi i lufts italo-turke (shtator 1911) q do t angazhonte nj pjes t madhe t forcave turke, krijonte kushte t favorshme pr nj kryengritje t prgjithshme shqiptare. Prve ksaj, po bhej gjithnj e m e qart se lufta italo-turke do t pasohej nga nj luft ballkanike, e cila do t onte n shembjen e Perandoris Osmane dhe do ta vinte Shqiprin para rrezikut t coptimit. Aneksimi italian i Tripolit, - theksonte Ismail Qemali, - tregoi se parimi i trsis toksore t Perandoris Osmane nuk respektohej m. Tani ishte pr tu dyshuar nse shtetet ballkanike do t qndronin t qeta.

    Gjat nj udhtimi q ndrmori n Evrop, n tetor t vitit 1911, Ismail Qemali, n takimet q pati n kancelarit diplomatike t Francs, t Anglis e sidomos t Austro-Hungaris, u prpoq ti bindte ato q t rishikonin politikn e ruajtjes s status quo-s n Ballkan, tu provonte se ishte n interesin e tyre t ndiqnin nj politike t re ballkanike, pjes prbrse e s cils duhej t ishte edhe autonomia ose edhe pavarsia e Shqipris. Gjat takimit me ambasadorin austro-hungarez n Paris, Ismail Qemali i foli pr rrezikun q i krcnohej Shqipris nga monarkit fqinje. Shembja e sundimit osman n Ballkan, kur shqiptart ende nuk njiheshin si komb m vete, i linte ata t pambrojtur prball agresorve t rinj. Nj fat i till i shqiptarve, theksoi ai, nuk ishte as n interesin e Vjens. Ismail Qemali i propozoi Ballplacit t ndrhynte pran Ports s Lart dhe t krkonte prej saj q ta njihte popullin shqiptar si entitet etnik. Ambasadori austro-hungarez n Paris, Sheen, iu prgjigj Ismail Qemalit se Vjena i jepte rndsi t madhe ruajtjes s status quo-s territoriale n Ballkan dhe se nuk ndrhynte n punt e brendshme t Turqis.

    Ndrkoh gjendja politike n Shqipri vinte duke u acaruar. Gjat vjeshts u dendsuan kontaktet ndrmjet prfaqsuesve t viseve t ndryshme, q kishin si objekt diskutimi organizimin e kryengritjes, pr sendrtimin e programit politik t Lvizjes Kombtare Shqiptare, t autonomis s vendit.
    N dhjetor t vitit 1911 deputett shqiptar, midis t cilve u dalluan Ismail Qemali dhe Hasan Prishtina?, duke prfituar nga kriza q kishte mbrthyer Perandorin Osmane dhe qeverisjen e xhonturqve, krkuan edhe njher zbatimin e reformave politike, ekonomike e kulturore n Shqipri, t cilat kishin si qllim t fundit ta shtynin Portn e Lart t njihte kombsin shqiptare dhe t drejtn e saj pr tu vetqeverisur.

    N muajin janar t vitit 1912 Hasan Prishtina u prpoq t bindte Asim Beun, ministrin e Jashtm t Perandoris Osmane, se ishte n interesin e shtetit osman q qeveria t deklaronte zyrtarisht kufijt e Shqipris. Por xhonturqit, duke menduar se kjo krkes do t onte n shkputjen e Shqipris nga Perandoria, e hodhn posht at.

    Prball ktij qndrimi t qeveris xhonturke, deputeti i Kosovs, Hasan Prishtina, m 11 janar 1912 shpalosi dhe njher n parlament krkesat kombtare t shqiptarve. Pasi foli pr mohimin e t drejtave kombtare t shqiptarve, shkeljen e t drejtave kushtetuese dhe pr terrorin e pashembullt t ushtruar mbi popullsin shqiptare, ai dnoi ashpr politikn e egr shoviniste q po ndiqte qeveria n trevat shqiptare. Hasan Prishtina e krcnoi qeverin me nj kryengritje t re nse nuk plotsoheshin krkesat kombtare t shqiptarve.
    Fjalimi i guximshm i Hasan Prishtins e detyroi vezirin e madh q t replikonte ashpr me t, duke e akuzuar si rebel q krkonte ti vinte zjarrin Perandoris.
    N rrethet m t prparuara patriotike shqiptare po prforcohej gjithnj e m shum bindja se t drejtat kombtare dhe prparimi ekonomik e kulturor i popullit shqiptar nuk mund t siguroheshin tashm me ann e lufts parlamentare.
    Prvoja e lufts trivjeare (1909-1911) e shqiptarve kundr regjimit xhonturk kishte provuar domosdoshmrin e krijimit t nj qendre t vetme drejtuese dhe udhheqse t Lvizjes Kombtare Shqiptare. Prpjekja e par pr bashkrendimin e lufts s t gjitha trevave shqiptare kundr zgjedhs xhonturke u b n Stamboll.

    Pas kshillimeve, q u zhvilluan ndrmjet Ismail Qemalit dhe Hasan Prishtins m 12 janar 1912, u vendos t mbahej nj takim i nj grupi personalitetesh t jets politike shqiptare. Takimi u b n mesin e muajit janar, nn kryesin e Ismail Qemalit, n shtpin e Syrja Vlors, n lagjen Taksim t Stambollit. N t morn pjes, prve Ismail Qemalit, Hasan Prishtins e Syrja Vlors, edhe Myfid Libohova, Esat Toptani, Aziz Vrioni, Bedri Pejani, Mustafa Kruja e t tjer.
    Mbledhja e Taksimit ripohoi prfundimin se shqiptarve, pr t siguruar t drejtat kombtare e politike, nuk u kishte mbetur rrug tjetr prve organizimit t nj kryengritjeje t prgjithshme. Aty u diskutua gjithashtu pr aspektet organizative t lvizjes s armatosur n Shqipri. Rol i veant, sidomos n fillim t veprimeve luftarake q do t ndrmerreshin n pranvern e ardhshme, iu caktua Kosovs. Kryengritja do t shtrihej edhe n viset e tjera t vendit, megjithat, do t ishte Kosova ajo q do t mbante peshn kryesore n rrafsh ushtarak. Organizimin e forcave kryengritse n verilindje t Shqipris e mori prsipr Hasan Prishtina. Esat Toptani premtoi t merrej me organizimin e kryengritjes n Shqiprin e Mesme dhe n Mirdit. Myfit Libohova, Aziz Vrioni e Syrja Vlora u zotuan t ngrinin n luft etat e Jugut.

    Ismail Qemali mori prsipr t siguronte, me ndihmn materiale t kolonive shqiptare t mrgimit, arm dhe t holla (15 mij pushk t tipit t ri mauzer dhe 10 mij napolona ar). Ai do t vijonte njkohsisht prpjekjet pr t siguruar mbshtetjen e diplomacis evropiane dhe t opinionit publik t jashtm.
    Nga t gjith pjesmarrsit e mbledhjes s Taksimit vetm Ismail Qemali, Hasan Prishtina e ndonj tjetr u prpoqn t prmbushnin detyrimet e tyre.

  5. #105
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    14,008
    Faleminderit
    0
    666 falenderime n 474 postime
    Prpjekjet pr sigurimin e aleatve



    Nj nga detyrat parsore t kryengritjes s armatosur q po prgatitej mbetej sigurimi i aleatve ose t paktn sigurimi i krahve t forcave kryengritse gjat ndeshjes me forcat ushtarake osmane
    Hasan Prishtina, pas shprndarjes s parlamentit, hyri n bisedime me deputet arab e kurd dhe u bri thirrje atyre q ti kundrviheshin me kryengritjen e armatosur politiks nacionaliste dhe asimiluese t xhonturqve.
    Ndrkoh, Ismail Qemali vazhdoi prapjet diplomatike pran kancelarive t Fuqive t Mdha n disa prej kryeqyteteve evropiane. Duke njohur qndrimin e shteteve fqinje ndaj shtjes shqiptare, ai iu shmang vizits n kryeqytetet ballkanike.

    Edhe Hasan Prishtina, me tu kthyer nga Stambolli n Kosov, u prpoq t siguronte bashkpunimin me lvizjen bullgaro-maqedone n Shqiprin Lindore. Pr kt qllim pati nj takim me ish-deputetin e Shkupit n parlamentin osman, Pavllov, t cilit i kumtoi se pr t shptuar nga politika panturke e xhonturqve, q po u sillte pasoja shum t rnda si shqiptarve, ashtu edhe maqedonve, ishte e domosdoshme t organizohej nj kryengritje e prbashkt, pr t arritur krijimin e nj shteti autonom shqiptaro-maqedon. I sigurt n fitoren e forcave kryengritse shqiptare, Hasan Prishtina nuk krkoi angazhimin e menjhershm t pals maqedone. Ajo mund t bashkohej me kryengritjen pasi t shihte frytet e para t lufts s shqiptarve. Por Pavllovi, pasi u kshillua me qendrn e lvizjes bullgaro-maqedone (me verhovistt) n Sofje, u prgjigj se bullgart nuk mundeshin kurrsesi t merrnin pjes n kryengritje. Kjo prgjigje diktohej nga angazhimi i Sofjes n aleancn ballkanike q po prgatitej, me t ciln Bullgaria shpresonte t prmbushte planet e saj aneksioniste ndaj trojeve shqiptare.
    Beogradi mbajti qndrim t ndryshm nga ai i Sofjes.

    Duke parashikuar shprthimin e afrt t nj lufte ballkanike kundr Perandoris Osmane, kur edhe aleanca ballkanike ishte duke prfunduar, Serbia mendonte se ishte n interesin e saj q shqiptart t hidheshin srish n luft kundr sundimit osman. Beogradi parashikonte q gjat konfrontimit shqiptaro-turk do t dobsoheshin t dyja palt dhe kshtu do ti lehtsohej atij realizimi i planeve aneksioniste ndaj trevave shqiptare. Por Beogradi donte q kryengritja n Shqipri t shprthente kur Serbia ta ndjente veten t gatshme pr tu ndeshur me Turqin. Serbia u lidh me krer t lvizjes shqiptare n Kosov dhe u premtoi atyre ti furnizonte me arm, por me kusht q t mos nguteshin pr t filluar kryengritjen dhe t mos krkonin autonomin e Shqipris.

    Rndsi t posame pr fatin e kryengritjes do t kishte qndrimi q do t mbanin ndaj saj Fuqit e Mdha t Evrops dhe n radh t par ato t Adriatikut. Duke shpresuar t gjente mbshtetje n Londr, Hasan Prishtina iu drejtua s pari konsullit britanik n Shkup. Hasan Prishtina i deklaroi atij se shqiptart kishin zgjedhur tani si mjet pr t shptuar nga dhuna xhonturke dhe nga ndjekjet q i bheshin kulturs s tyre kombtare luftn e armatosur, se kishin vendosur me ba nji lvizje tarmatosun kundra sundimit turk. Pr kt krkonin prkrahjen e Anglis. Konsulli u shpreh i gatshm tia prcillte menjher kt krkes Londrs. Pas disa ditsh ai i njoftoi Hasan Prishtins se vendi i tij nuk kishte interesa n Ballkan, prandaj as nuk do ta kundrshtonte dhe as nuk do ta prkrahte kryengritjen kundrosmane t shqiptarve.

    Kujdes t veant udhheqsit e kryengritjes i kushtuan qndrimit t Perandoris Dualiste. Hasan Prishtina hyri n lidhje edhe me kryekonsullin austro-hungarez n Selanik, Kral. Edhe Vjena nuk premtoi ta ndihmonte kryengritjen shqiptare. Me kt rast, Krali krkoi q Lvizja Kombtare Shqiptare t mbetej n kuadr t nj lvizjeje paqsore e kufizuar me krkesa kulturore, arsimore dhe ekonomike. Ai u mundua ti mbushte mendjen Hasan Prishtins se mirqenia e shqiptarve nuk realizohej me revolucion, por me evolucion. Edhe prfaqsuesit konsullor t Vjens n Shkodr, n Manastir e n Prizren u bn t ditur krerve shqiptar dhe komiteteve t fshehta se qeveria e tyre ishte e interesuar pr ruajtjen e gjendjes ekzistuese n Ballkan dhe t trsis territoriale t Perandoris Osmane. Si rrjedhim, n rast se do t shprthente kryengritja n Shqipri, ata nuk do ta ndihmonin. Prve ksaj, kryengritsit do t quheshin nga Fuqit e Mdha fajtor pr prishjen e paqes.

    N kto rrethana atdhetart, deri n prag t kryengritjes, nuk arritn t siguronin n Evrop armt e nevojshme. Kjo i detyroi krert e lvizjes n Kosov q ti drejtonin syt nga vendet fqinje. Mali i Zi, ndryshe nga viti i kaluar, duke qen edhe nn trysnin e Austro-Hungaris, mbajti nj qndrim t rezervuar ndaj prpjekjeve t shqiptarve pr organizimin e kryengritjes. Cetina u deklaroi krerve t Gjakovs dhe t Pejs, q u orvatn t hynin n lidhje me t, se nuk do t pranonte t zhvillonte bisedime me ta.

    Ndryshe nga Mali i Zi, Serbia u tregua e gatshme q ti furnizonte shqiptart me arm. Qysh n vitin 1911 dhe sidomos n fillim t vitit 1912 autoritetet serbe hyn n lidhje me krer t Kosovs, me Hasan Hysen Budakovn, Iljaz Agushin, Mahmut Zajmin, Bajram Daklanin, Sadik Ramn e Gjurgjevikut dhe me Ramadan Shabanin e m pas edhe me Isa Boletinin. Disa shkuan deri n Beograd, ku u takuan me funksionar t ministris s Jashtme dhe me Nikolla Pashiqin. Beogradi vuri prsri si kusht t par, pr t siguruar ndihmn e Serbis, dorheqjen nga do synim pr t fituar autonomin administrative t Shqipris. Edhe koha kur do t fillonte kryengritja, sipas Serbis duhej prcaktuar n marrveshje me autoritetet serbe. Prandaj edhe sasia e armve t siguruara n Serbi ishte tejet e kufizuar. Megjithat, Beogradi nuk nxori pengesa pr kalimin e armve n Shqipri prmes kontrabands, e cila, n pragun e shprthimit t kryengritjes mori prmasa t mdha.

    Prball ktyre rrethanave udhheqsit e Lvizjes Kombtare Shqiptare bn t gjitha prpjekjet q kryengritja t fillonte sa m par, duke pasur si krkes kryesore formimin e nj shteti autonom shqiptar.
    Prgatitjet pr kryengritjen e prgjithshme prkuan me zgjedhjet parlamentare. M 18 janar 1912 xhonturqit shpalln shprndarjen e parlamentit. Sipas kushtetuts, zgjedhjet e reja duhej t bheshin n vjesht, por, pr t mos i dhn koh opozits t shtonte ndikimin n provinca, xhonturqit vendosn q ato t zhvilloheshin menjher, q n muajin shkurt. Ata synonin t fitonin shumicn absolute n parlamentin e ri. Ligji i zgjedhjeve, ve t tjerave, i kufizonte shum t drejtat e kombsive joturke t Perandoris dhe lejonte hapsira t gjera pr manipulimin e listave t zgjedhsve nga autoritetet qeveritare.

    Shtypi patriotik dhe n mnyr t veant gazeta Liri e Shqipris, si edhe shoqrit e komitetet atdhetare brenda e jasht vendit, duke u prfshir n fushatn elektorale, i bnin thirrje popullit q t mos votonte pr ata kandidat q kishin braktisur interesat e atdheut dhe q ishin propozuar nga xhonturqit, por t zgjidhnin deputet atdhetar t sprovuar, si Ismail Qemali, Hasan Prishtina, Nexhip Draga, Bajram Topulli, Ismail Haki Strazimiri, Ibrahim Temo, Aqif pash Elbasani, dr. Haki Mborja etj. Xhonturqit, nga ana e vet, mobilizuan njerzit e tyre pr t penguar zgjedhjen e atdhetarve shqiptar n parlament. Organet e xhandarmris bnin presion mbi zgjedhsit e dyt pr ti detyruar q t miratonin kandidatt e Komitetit Bashkim e Prparim.

    Malsort e Mbishkodrs, t zhgnjyer nga premtimet e xhonturqve, q nuk zbatuan marrveshjen e gushtit t vitit 1911, nuk morn pjes n votime.
    Shprdorimet e qeveris xhonturke gjat fushats s zgjedhjeve e acaruan edhe m shum situatn n vend. Ministri i Jashtm turk, Asim Beu, pranoi para ambasadorit austro-hungarez n Stamboll se shkaku i kryengritjes n Shqipri jan gabimet e bra n zgjedhjet.

  6. #106
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    14,008
    Faleminderit
    0
    666 falenderime n 474 postime
    2. SHPRTHIMI I KRYENGRITJES DHE VEPRIMET
    E PARA T ARMATOSURA
    (MARS - MAJ 1912)






    Dshtimi i misionit t Komisionit t reformave



    Gjendja e vshtir e krijuar n Shqipri i shtyu autoritetet xhonturke t drgonin n Shqipri nj komision qeveritar t kryesuar nga ministri i Brendshm Haxhi Adil beu. Me pretekstin se do t hetonte n vend nevojat e administrats dhe t popullsis, kinse pr t prgatitur reforma administrative, Komisioni u prpoq t forconte pushtetin e tronditur t xhonturqve, posarisht aparatin administrativ, ushtarak e gjyqsor. Por detyra e tij kryesore ishte t’i largonte shqiptart nga lvizja kryengritse. Jo rastsisht ai e filloi veprimtarin e tij n vilajetin e Kosovs e m pas n at t Shkodrs, t cilat kishin qen vatrat e kryengritjeve t mdha kundrosmane.

    Shqiptart, duke njohur qllimet e vrteta t Komisionit, i bn atij kudo nj pritje t ftoht, madje edhe armiqsore. N Prishtin ai u bojkotua nga banort e qytetit dhe t rrethinave.

    Komisioni vizitoi qytetet kryesore t Shqipris i shoqruar nga forca ushtarake. Ai u prit me pushk n Kosov, ku u detyrua t ante rrugn me ann e artileris. M 7 mars, kur ministri turk po kalonte nga Peja n Gjakov, i shoqruar nga dy batalione, u sulmua nga forcat kryengritse t komanduara nga Mahmut Zajmi n rrugn Pej-Gjakov, n afrsi t fshatit Strellc. Ktu u zhvilluan luftime t ashpra q zgjatn disa or. Komisioni mundi t hynte n Gjakov vetm pasi siguroi besn e bajraktarve t atjeshm, ndrsa eskorta q e shoqronte ndeshi prsri n pritn e shqiptarve, n rrugn e kthimit pr n Pej, afr fshatit Strellc ku, sipas burimeve konsullore austro-hungareze, la 30 t vrar dhe 50 t plagosur.

    Edhe forcat q u drguan n drejtim t Prizrenit pr t’i hapur rrugn Komisionit u sulmuan nga kryengritsit m 11 mars midis fshatrave Rac e Moglic. Pas tri dit luftimesh ushtrit turke i sprapsn kryengritsit vetm pasi prdorn forcat e artileris. Nj sulm tjetr po aq i fuqishm u ndrmor nga forcat kryengritse, t komanduara nga Ramadan Zaskoci, kundr Komisionit dhe trupave q e shoqronin n bregun e djatht t Drinit, gjat udhtimit t tyre nga Prizreni n Shkodr.

    Prpjekjet m t ashpra gjat kohs q ministri i Brendshm qndroi n Kosov u bn n Krum t Hasit. M 21 mars 1912, 800 ushtar dhe 60 xhandar t pajisur me topa u drejtuan kundr 200 kryengritsve, t prir nga Mahmut Zajmi, q kishin mbshtetjen e popullsis s Gjakovs dhe t rrethinave t saj. Sipas udhzimeve t autoriteteve xhonturke, shkoi n Has pran kryengritsve katolik, fand e mirditas imzot Ndre Mjeda pr t’i bindur q t ktheheshin n shtpit e tyre. Por ata i than se t gjith shqiptart ishin vllezr, mysliman e t krishter, prandaj nuk do t veoheshin si katolik, por t gjith s bashku, pa dallim feje, do t krkonin zbatimin e 12 pikave q iu dhan malsorve disa muaj m par, si dhe shpalljen e nj faljeje t prgjithshme.

    N fillim t prillit kryengritsit e Pejs i drguan nj ultimatum qeveris, n t cilin krkonin si masa m t para hapjen e shkollave shqipe n Shqipri me shkronjat kombtare, caktimin e npunsve shqiptar dhe kryerjen e shrbimit ushtarak brenda kufijve t Shqipris. Kto krkesa nuk prfshinin ende iden e nj autonomie t plot t Shqipris. Megjithat, kryengritsit e Kosovs, si shkruante shtypi, duke u br jehon ngjarjeve n kt trev, ishin t gatshm t paraqisnin krkesa m t prparuara politike, t krkonin “autonomi t plot ose vetqeverisje”.

    Sulmet e forcave kryengritse kundr ushtris osmane, vazhduan edhe gjat udhtimit t ministrit t Brendshm, Haxhi Adil beu, n Shqiprin e Mesme e t Jugut, deri n Manastir e n Janin.
    Kudo q shkoi komisioni i reformave, i kryesuar nga Haxhi Adil beu, ndrhyri n fushatn elektorale pr t prkrahur kandidatt e Komitetit “Bashkim e Prparim”. Pr kt Adil Beu prdori gjithfar formash, duke filluar nga ndrrimi arbitrar i vendvotimeve, rryshfetet, krcnimet e shantazhet e ndryshme, burgosjen e ithtarve t opozits dhe deri te mjetet e dhuns e forca e armve. Vetm n kt mnyr xhonturqit arritn t siguronin shumicn absolute n parlament.
    T gjitha masat q ndrmori Komisioni, si shtimi i xhandarmris, ngritja e burgjeve, forcimi i aparatit burokratik-administrativ osman, hapja e rrugve t reja pr lehtsimin e lvizshmris s forcave ushtarake osmane, n vend q ta qetsonin gjendjen, i ashprsuan m tej kontradiktat ndrmjet popullit shqiptar dhe sundimtarve osman. Prandaj Luigj Gurakuqi i quajti kto reforma “shtypje dhe shtrngime t reja q ndezn nj zjarr t ri”. Pra, misioni i Haxhi Adil beut nuk bri gj tjetr vese prshpejtoi shprthimin n mbar Shqiprin t kryengritjes s prgjithshme, q ishte duke u prgatitur prej kohsh.



    Shprthimi i kryengritjes



    Pas prgatitjeve t para pr kryengritjen e prgjithshme u shtuan veprimet e armatosura dhe u kalua n krijimin e etave, t cilat vepronin veanrisht n Kosov, ku u ndrmorn, si u pa, edhe sulme kundr Komisionit t reformave. Moszbatimi i marrveshjeve t gushtit t vitit 1911, vnia e taksave t reja dhe keqsimi i gjendjes ekonomike n vend e shtuan paknaqsin e popullit n fillim t vitit 1912. Gjendja u acarua m tej pr shkak t prpjekjeve t autoriteteve xhonturke pr manipulimin e zgjedhjeve, pr t penguar eljen e shkollave shqipe, si dhe pr t imponuar alfabetin arab n shkolla.

    Veprimtart m t prkushtuar t komiteteve t fshehta e t shoqrive atdhetare t mrgimit iu vun organizimit t kryengritjes dhe furnizimit t lufttarve me arm e me municione. Brenda vendit, prve komiteteve q vepronin n Kosov, me organizimin e etave merreshin edhe komitetet e Manastirit, t Kors, t amris, t Vlors, t Elbasanit, t Dibrs etj., ndrsa jasht vijonte veprimtarin e tij Komiteti italo-shqiptar me Nikoll Ivanajn n krye. N muajin prill Ismail Qemali rikrijoi n Korfuz nj komitet t ri. N dyjavorin e dyt t muajit prill ai, s bashku me Luigj Gurakuqin, u hodhn n Shqipri pr t organizuar kryengritjen, ku qndruan afro tri jav, i pari n Shqiprin e Jugut dhe i dyti n at t Veriut.

    Nj kontribut t veant pr blerjen e armve dhe futjen e tyre n Shqipri dhan mrgimtart e Rumanis. Pr prgatitjen e kryengritjes ndihmuan gjithashtu kolonit shqiptare n ShBA, sidomos Federata “Vatra” dhe gazeta e saj “Dielli”. Nj propagand t gjer pr kryengritjen bri shtypi i kolonive dhe veanrisht gazeta “Liri e Shqipris” (Sofje), e drejtuar nga Kristo Luarasi.
    Qendr e gjith ksaj veprimtarie organizative e politike vijoi t ishte vilajeti i Kosovs. Me organizimin e forcave t kryengritjes s prgjithshme merreshin Hasan Prishtina dhe komandantt e etave, si Mahmut Zajmi, Zefi i Vogl e t tjer. Pr shkak t rolit t veant q luante n prgatitjen e kryengritjes shqiptare, xhonturqit u orvatn ta zhduknin Hasan Prishtinn me ann e nj atentati, i cili mbeti nj tentativ e dshtuar.

    Ndrkaq u shtuan aksionet e armatosura t shqiptarve kundr autoriteteve turke. N mesin e muajit prill n Prizren u vra kryetari i komitetit xhonturk, u sulmua burgu dhe u liruan t gjith t burgosurit.
    Autoritetet vendore t Gjakovs bn nj prpjekje pr ta shtypur kt revolt para se ajo t merrte prpjestime t gjera. N mesin e muajit prill dy batalione qeveritare sulmuan kryengritsit e prqendruar n Has, por u thyen keq dhe u trhoqn n Gjakov.

    Pr t vendosur nj bashkrendim t veprimeve t forcave kryengritse n rrafsh krahinor, m 21 prill 1912 u mblodhn n Krasniqe n “Kuvendin e katr bajraqeve” krert e Malsis s Gjakovs, t Krasniqes, t Hasit, t Gashit e t Reks, t cilt i parashtruan nj varg krkesash valiut t Shkupit. Duke e ndier veten t pafuqishm prball kryengritsve, kajmekami (nnprefekti) i Gjakovs pr t fituar koh, u premtoi atyre se brenda 15 ditve do t vinte nj prgjigje pozitive nga qendra e vilajetit pr krkesat e tyre. Ndrkaq, n drejtim t Gjakovs u drguan nga Korpusi i 7-t i Shkupit dy batalione ushtarsh.

    Kryengritsit mbajtn n afrsi t Gjakovs s rrethuar nj miting t jashtzakonshm, nga i cili iu drgua nj ultimatum nnprefektit t Gjakovs dhe komandantit t ushtris, Xhavit Pashs, ku u parashtruan edhe njher krkesat e tyre: kthimi i armve, hapja e shkollave shqipe, kryerja e shrbimit ushtarak brenda vilajeteve shqiptare, zgjedhja e mydyrve (e krahinarve) nga paria e vendit, caktimi i npunsve shqiptar, ulja e takss s bagtis, ndreqja e rrugve etj. N t njjtn koh kryengritsit vendosn t hynin n qytet dhe t shtinin n dor depon e armatimit e t municionit.

    Pas vendimit q komandantt e forcave kryengritse morn n Rek, nisi sulmi mbi Gjakov. Forcat e Reks dhe t Krasniqes, t prir nga Bajram Daklani, Zefi i Vogl, Ali Binaku, Qerim Binaku, Bajram Mani dhe Zog Abdyli, prparuan n drejtim t abratit. Forcat e Hasit, nn komandn e Miftar Syls, sulmuan nga ana e Urs s Tabakve. Sulmi mbi qytet filloi n mngjesin e 11 majit. U zhvilluan luftime t prgjakshme q zgjatn tri dit. Edhe pse u vun nn zjarrin e dendur t mitralozave dhe t artileris, kryengritsit luftuan me vendosmri. Por pr munges t municioneve, u detyruan t pranonin nj armpushim dhjetditor q u arrit me ndrmjetsin e Riza bej Kryeziut. Megjithat sulmi mbi Gjakov pati jehon n trevat e tjera dhe prshpejtoi prfshirjen e popullsis s tyre n luftn e armatosur.

    Udhheqsit shqiptar vijuan punn pr zgjerimin e kryengritjes. M 5 maj 1912 mbrriti nga Shkupi n Drenic Hasan Prishtina, q iu kushtua bashkimit e organizimit t forcave shqiptare. Ai u mbshtet tek Ahmet Delia n Prekaz dhe Sadik Ram Gjurgjeviku n rrethinat e Pejs.
    M 6 maj u mbajt nn kryesin e Nexhip Drags mbledhja e Shals, n t ciln u vendos q edhe kjo krahin t bashkohej me kryengritjen.
    Ndrkoh, forcat kryengritse shtuan goditjet kundr trupave armike n rrethinat e Pejs, afr Istogut. Popullsia e Pejs, m 6 maj 1912, ngriti krye. Komanda osmane nisi me shpejtsi n drejtim t Pejs dy batalione. Por etat e Mahmut Zajmit, me t cilin tani qe bashkuar atdhetari dibran Hasan Ballanca, dhe ato t Zefit t Vogl, t mbshtetura edhe nga 500 kryengrits t Prekorups, i goditn kto batalione gjat rrugs dhe i shpartalluan. Luftimet vijuan gjat 11-14 majit edhe pasi Istogu qe rrafshuar nga artileria osmane.

    Sulmet e kryengritsve kundr ushtrive osmane vijuan n Pej edhe dhjet dit t tjera. Gjat ktyre luftimeve u vran 400 ushtar osman. M 20 maj repartet ushtarake ndihmse t nisura nga Mitrovica hyn n Pejn e rrethuar, ku u bashkuan me garnizonin e ngujuar atje. Edhe ktu, ashtu si n Gjakov, u vendos nj armpushim ndrmjet kryengritsve dhe autoriteteve t Pejs. Vet valiu q ndodhej ather n Pej pranoi nj pjes t krkesave t kryengritsve dhe pikrisht q forcat osmane t nnprefekturs t ndryheshin n qytet dhe q kadiu e komandanti i xhandarmris t largoheshin nga postet e tyre zyrtare, por nuk pranoi krkesn pr largimin e mytesarifit t Pejs. Autoritetet lokale premtuan gjithashtu se do t krkonin nga Porta e Lart q t’u jepte prgjigje pozitive t gjitha krkesave t parashtruara nga kryengritsit.

    Lvizja kryengritse u shtri edhe n sanxhakun e Prishtins. M 9 maj 1912 nj et shqiptare u prlesh me repartin e xhandarmris n Llap e n Koshutov dhe u ndrmor nj sulm mbi depon e armve e mbi postn e xhandarmris n Vuitern. Prefekti i Prishtins krkoi t shpallej gjendja e jashtzakonshme, por popullsia e ktij qyteti, ajo e Prizrenit, e Vuiterns, e Mitrovics, e Gjilanit dhe e Gjakovs i bn t ditur valiut se, po t merrej kjo mas, ata t gjith do t dilnin n mal. Kjo i detyroi autoritetet ta pezullonin vendimin pr t shpallur gjendjen e jashtzakonshme. Ndrkaq krert e lvizjes n Prishtin krkuan nga valiu anulimin e zgjedhjeve parlamentare t manipuluara nga qeveritart xhonturq, mbylljen e shkollave turke dhe kthimin e armve t grumbulluara nj vit m par.

    Porta e Lart vazhdonte t prqendronte n Kosov forca t reja ushtarake q drgoheshin nga provincat e tjera t Perandoris. M 23 maj arriti n Ferizaj divizioni i nizamve nga Stambolli, i specializuar pr kryerjen e detyrave t veanta dhe i pajisur me armatime e mjete moderne luftarake. N fundin e majit 1912 ishin angazhuar drejtprsdrejti n luftime 19 mij ushtar, t pajisur me mitroloza e topa dhe 700 kalors, q drejtoheshin nga komandanti i Korpusit t 7-t t Shkupit, gjeneral Ismail Fadil pasha, ndrsa forcat osmane t prqendruara n Kosov ishin shum m t mdha.
    Me gjith mungesat n t holla, n armatime e n materiale luftarake, numri i kryengritsve rritej do dit. Sipas shtypit t kohs ai kishte arritur n maj 1912 n 15 mij veta.



    Kuvendi i Junikut (21-25 maj 1912)



    Zgjerimi i veprimeve luftarake t kryengritsve shtroi si nj detyr t ngutshme bashkrendimin dhe organizimin e kryengritjes n shkall kombtare. T part q e ndjen kt nevoj t organizimit ishin udhheqsit e forcave kryengritse t Kosovs. N thirrjen drejtuar popullit shqiptar n fillim t muajit maj nga Malsia e Gjakovs shtrohej krkesa e bashkimit t kryengritsve nn drejtimin e nj komiteti t vetm kombtar, i cili, duke pasur edhe nj organ shtypi n gjuh t huaj, t propagandonte programin e lufts s armatosur t popullit shqiptar: “Lirin administratore t Shqypnis”. Thirrja ishte nnshkruar nga Mahmut Zajmi, Bajram Daklani, Zefi i Vogl, Pjetr eli, Halil Mehmeti, Idriz Jaha, Hasan Ballanca dhe nga Sali Hoxh Elbasani, si sekretar i prgjithshm.
    Prmasat q po merrte lvizja kryengritse n trevat verilindore t vendit bn t mundur organizimin e shtrirjen e kryengritjes n t gjith Shqiprin dhe bashkimin e t gjitha forcave rreth nj programi politik kombtar. Pr kto qllime u vendos t thirrej n Junik nj kuvend shqiptar.

    Sulmi i kryengritsve mbi Gjakov krijoi kushte t volitshme pr mbajtjen e kuvendit, sepse forcat e Korparmats s 7-t osmane (me qendr n Ferizaj) u detyruan t prqendroheshin atje. Ministri i Brendshm turk deklaroi ather n parlament se “kryengritsit shqiptar po u krijonin udhheqsve t tyre mundsit pr t mbajtur lirisht kuvendin n Junik”.
    Kuvendi u mblodh n Junik m 21-25 maj 1912, me nismn e Hasan Prishtins. N t morn pjes 250 delegat nga vilajeti i Kosovs, si dhe nga sanxhakt e Dibrs, t Shkodrs dhe t Elbasanit; ishin gjithashtu disa prfaqsues nga krahinat e Jugut.
    Me prpjekjet e Hasan Prishtins, q u mbshtet nga Bajram Curri?, Isa Boletini e t tjer, Kuvendi arriti t paralizonte qndrimet e elementve turkoman, t cilt kishin deprtuar n radht e pjesmarrsve, dhe t neutralizonte lkundjet e krahut t moderuar. Me vendimet e Junikut do t bashkohej edhe Riza bej Kryeziu. Misioni “i paqes” i drguar n Junik nga mytesarifi i Pejs nuk arriti t’i bindte pjesmarrsit e Kuvendit t hiqnin dor nga kryengritja e armatosur. Madje, antart e tij u mbajtn peng n Junik pr disa dit. Shumica e pjesmarrsve t Kuvendit u treguan t vendosur pr vazhdimin e kryengritjes. N Kuvend u lidh besa dhe u vendos t ndrmerrej nj kryengritje e prgjithshme kundr sundimit t huaj. Krert autonomist, n kundrshtim me parin turkomane t Kuvendit, shpalln ktu programin politik t kryengritjes, i cili u miratua nga Kuvendi dhe iu dorzua qeveris s Stambollit. Programi prmbante kto krkesa: njohjen e autonomis s Shqipris, vendosjen e administrats shqiptare, caktimin e gjuhs shqipe me alfabetin kombtar si gjuh zyrtare, ngritjen e flamurit shqiptar n t gjith vendin, emrimin e nj strnipi t familjeve “princore” shqiptare si guvernator t prgjithshm dhe garancin e Fuqive t Mdha pr plotsimin e ktyre krkesave.
    Vendimet e Kuvendit t Junikut i dhan nj shtytje t mtejshme kryengritjes s prgjithshme shqiptare. Ato u prkrahn edhe nga kuvendet dhe komitetet e viseve t tjera t Shqipris.

    Pas ktij Kuvendi qeveria turke mori masa t reja ushtarake pr t penguar shtrirjen e mtejshme t kryengritjes. Krahas saj, xhonturqit, duke u mbshtetur edhe n parin turkomane, ndrmorn nj fushat shpifjesh kundr vendimeve t Junikut, kundr kryengritsve dhe udhheqsve t tyre, t cilt i quajtn vegla t t huajve. Xhonturqit pr t’iu kundrvn ktyre vendimeve u prpoqn t organizonin edhe tubime t veanta, por kto tubime u bojkotuan nga shqiptart. Menjher pas Kuvendit u trilluan telegrame drejtuar qeveris, si ai i br gjoja n emr t popullsis s Prizrenit, n t cilin dnoheshin “kryengritsit dhe ngatrrestart” e rrethinave t Gjakovs e t Pejs, shprehej besnikria e paris turkomane ndaj sunduesve osman, si edhe kundrshtimi i tyre ndaj alfabetit latin. Xhonturqit nxitn gjithashtu parin turkomane t Tetovs t ngrihej kundr disa “rebelve qllimkqinj t rajoneve t Pejs e t Gjakovs, (t cilt) n kuvendet e mbledhur n emr t Shqipris, kan shfaqur haptazi krkesa t jashtligjshme”. Me protesta t tilla t sajuara u bashkuan edhe prfaqsues t paris s Prishtins. N telegramet e elementve turkoman t Tirans e t Durrsit vendimet e Junikut paraqiteshin si krkesa t individve a t nj pakice njerzish. Telegrame me prmbajtje t njjt iu drguan Stambollit edhe nga paria turkomane e Dibrs, e Shkodrs dhe e Shkupit.

    Hasan Prishtina dhe atdhetar t tjer iu vun puns pr t vn n jet vendimet e Kuvendit t Junikut. Ai lshoi nj shpallje n gjuhn turke dhe n gjuh t tjera, drejtuar “Shqiptarve liridashs dhe bots s qytetruar”, n t ciln theksonte se “pas prpjekjesh t pafrytshme pr sigurimin e t drejtave kombtare me mjete ligjore, prmes zbatimit t kushtetuts, shqiptarve nuk u mbeti rrug tjetr ve asaj t rrmbimit t armve. sht momenti kur vendoset fati i Shqipris: vdekja ose liria e saj”, prfundonte thirrja e Hasan Prishtins.
    Pasi kaloi afati i armpushimit me autoritetet turke, kryengritsit vijuan luftn pr t vn n jet vendimet e Kuvendit t Junikut.

  7. #107
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    14,008
    Faleminderit
    0
    666 falenderime n 474 postime
    3. DREJT KRYENGRITJES S PRGJITHSHME
    (31 MAJ - QERSHOR 1912)







    Zgjerimi i veprimeve luftarake n viset e tjera t Kosovs



    Prball nj kryengritjeje t re shqiptare t fuqishme dhe t organizuar, me nj program politik q u shpall botrisht n Kuvendin e Junikut, xhonturqit prqendruan forca t shumta ushtarake n Kosov. N Ferizaj u solln tri regjimente t Divizionit I t Stambollit. N Mitrovic ishin prqendruar nj regjiment i plot, nj batalion pushkatarsh dhe dy bateri artilerie; n Prishtin nj regjiment kalorsie dhe nj bateri artilerie; n Prizren nj regjiment kalorsie dhe n Pej nj regjiment tjetr kmbsorie. N Gjakov ndodheshin n gatishmri nj regjiment kmbsorie, nj regjiment artilerie fushore dhe nj batalion pushkatarsh. N Pazar t Ri, n Senic, n Beran e n Guci kishte nga dy batalione dhe n Plav nj regjiment nizamsh e nj kompani mitralozash.
    Prball tyre qndronin forcat e kryengritsve, q ishin gjysm t armatosur, por t vendosur pr t luftuar pr lirimin e vendit. N fundin e majit kryengritsit filluan veprimet e organizuara luftarake kundr trupave turke. T part u hodhn n luft, pas Kuvendit t Junikut, kryengritsit q vepronin n Rrafshin e Dukagjinit dhe q udhhiqeshin nga Hasan Prishtina e nga Bajram Curri.

    Nj pjes e ktyre forcave, rreth 2 000 veta, t prqendruara n fshatin Strellc, nn drejtimin e Isa Boletinit, t Bajram Daklanit, t Sadik Rams, t Mahmut Zajmit, t Zefit t Vogl etj., filluan m 31 maj sulmin mbi Pej, ku asgjsuan pozicionet ushtarake dhe postat e xhandarmris t rrethinave t saj. Luftimet ishin t rrepta dhe zgjatn disa dit. Garnizoni i qytetit ishte n prag t kapitullimit. Por n ndihm t tij erdhn forca t reja ushtarake. Divizioni XIX i nizamve, q mbrriti nga Mitrovica, pas prleshjes me forcat kryengritse n fshatin Strellc (Klin) arriti t futet n qytet. Kryengritsve shqiptar iu desh t prballonin pr dy dit e dy net kundrsulmin e ktyre formacioneve t mdha ushtarake, t pajisura me teknikn luftarake t kohs. M 6 qershor 1912, pr munges armsh e municionesh, kryengritsit u detyruan t trhiqeshin n drejtim t Gucis dhe t Berans. Grupi i par sulmoi n Guci kazermat e ushtris dhe pastaj vijoi rrugn pr tu bashkuar n Krasniqe me grupin tjetr, q kishte marr drejtimin e Berans. Autoritetet malazeze kishin marr masa t mos u lejonin kryengritsve t kalonin kufirin dhe t hynin n Mal t Zi. Prgjithsisht, gjendja e kryengritsve n kt zon ishte mjaft e vshtir.

    Megjithat kryengritsit vazhduan t vepronin me sukses n drejtime t tjera. 2 000 kryengrits sulmuan m 9-10 qershor kazermat ushtarake t Gucis, shtin n dor nj sasi t madhe armsh e municionesh. Prej andej iu drejtuan Krasniqes pr tu bashkuar me forcat e atjeshme shqiptare. Nj grup tjetr, i prbr nga 2 300 kryengrits, qe trhequr n ant e Rugovs. Kto veprime luftarake, q u zhvilluan n pjesn perndimore t vilajetit t Kosovs, shnuan nj kthes t rndsishme n ecurin e mtejshme t kryengritjes.
    Kryengrits t tjer t viseve t Hasit, t Gashit dhe t Bytyit, nn drejtimin e Bajram Currit, goditn katr batalione t prqendruara n Qafn e Prushit. Forcat qeveritare u thyen keq, duke ln n duart e shqiptarve municione, arm, mitraloza e topa, q u prdorn pr armatosjen e kryengritsve. Ata lan gjat ktij luftimi 300 t vrar, t plagosur e robr lufte.

    Suksesi i kryengritsve n Qaf t Prushit ushtroi ndikim n popull dhe, si theksonte Hasan Prishtina, i dha nj shtytje t fuqishme lvizjes s armatosur edhe n viset e tjera. Kjo fitore bri t aktivizoheshin edhe elementt opozitar n radht e oficerve t garnizoneve ushtarake n viset verilindore e lindore t Shqipris.

    Ndrkoh, 4 000 ushtar osman rrethuan m 30 qershor 1912 Boletinin, ku gjendeshin 1 500 kryengrits nn komandn e Isa Boletinit. Ktu u zhvilluan luftime t rrepta, gjat t cilave turqit lan rreth 100 ushtar t vrar. Artileria turke hodhi mbi fshatin Boletin m shum se 1 200 predha. Pas dy jav luftimesh, kryengritsit u detyruan t trhiqeshin nga Boletini n drejtim t Pazarit t Ri.
    Prkundrejt goditjeve q kryengritsit u dhan forcave qeveritare n Rrafshin e Dukagjinit, xhonturqit ushtruan nj terror t pashembullt mbi popullsin shqiptare. Valiu i Kosovs, Masar Beu, njoftonte m 30 qershor telegrafisht Adil Beun, ministrin e Punve t Brendshme, se burgosja dhe internimi i familjeve t kryengritsve nuk i tremb shqiptart, por i ka nxitur edhe m shum; n do ast pritej q ata t sulmonin nga t gjitha ant.

    Kryengritja shqiptare po merrte prpjestime gjithnj e m t mdha dhe po shndrrohej gradualisht n nj kryengritje t prgjithshme, n t ciln merrnin pjes shtresa t ndryshme shoqrore, fshatar, qytetar, oficer dhe ushtar shqiptar, q kishin dezertuar nga ushtria osmane. Si rrjedhim, kryengritja mori karakter t gjer popullor.

    Kryengritja shqiptare shprtheu n kushtet e thellimit t krizs s Perandoris Osmane dhe t acarimit t gjendjes ndrkombtare n Ballkan, kur shtetet ballkanike po bnin prpjekje pr nj aleanc ndrmjet tyre. M 13 mars 1912 u nnshkrua Traktati i miqsis dhe i aleancs ndrmjet Serbis e Bullgaris. N Aneksin e fsheht t tij bhej fjal edhe pr ndarjen e tokave shqiptare midis aleatve. M 29 maj u nnshkrua Traktati greko-bullgar dhe n korrik Mali i Zi e Bullgaria prfunduan nj marrveshje verbale.
    T gjitha kto zhvillime politike e diplomatike n Gadishullin Ballkanik nuk mund t mos ndikonin n veprimet dhe n taktikn e udhheqjes s kryengritjes shqiptare.



    Revolta antiqeveritare n ushtri



    N kushtet kur prpjekjet e qarqeve patriotike shqiptare pr t siguruar aleat n grupin e shteteve evropiane dhe t atyre ballkanike nuk dhan fryt, kur edhe prapjet pr nj aleanc me lvizjen bullgaro-maqedone (verhoviste) nuk gjetn mbshtetje n Sofje, udhheqsit e kryengritjes u prpoqn t shfrytzonin, jo pa sukses, luftn politike pr pushtet ndrmjet xhonturqve e kundrshtarve t tyre politik. Kjo nuk ishte e leht t arrihej dhe prbnte nj shtje mjaft delikate, sepse mbartte pasoja komprometuese, t rrezikshme pr Lvizjen Kombtare Shqiptare.

    Komitetet shqiptare zhvilluan midis ushtarve dhe sidomos midis oficerve t trupave osmane nj agjitacion t dendur kundr Komitetit Bashkim e Prparim. N kto kushte nisi bashkpunimi me shoqrit e fshehta, q vepronin n radht e ushtris osmane dhe q drejtoheshin nga Grupi i oficerve shptimtar (Halasqar zabitan gurubu), si dhe me partin opozitare Hyrriet ve Ittilaf (Liri dhe marrveshje). N Rumeli pothuajse t gjith oficert shqiptar ishin pjestar ose simpatizant t Grupit t oficerve shptimtar.
    Kryengritja shqiptare ndikoi, nga ana e saj, n orientimin e paralizimin e ushtris, q u shoqrua me dezertimin e ushtarve dhe t oficerve, madje edhe me revoltat e tyre kundr qeveris xhonturke.

    M 21 qershor t vitit 1912 nj grup oficersh e ushtarsh (8 oficer dhe 140 ushtar) t batalionit t par t regjimentit t 49-t t kmbsoris, t udhhequr nga oficeri shqiptar Tajar Tetova, i njohur pr ndihmesn e madhe q kishte dhn n fitoren e Revolucionit xhonturk (1908), lan kampin pran Manastirit dhe doln n mal. S bashku me Tajar Tetovn doln n mal edhe oficer t tjer shqiptar, si Xhelal Preveza, Kasem Kolonja, Melek Kolonja (Frashri), Ahmet Bejtaga (Kavaja) e t tjer. M pas me kryengritjen u bashkuan reparte t tra, si batalioni q komandohej nga major Xhenabi Adili nga Gjakova.

    N Dibr pati gjithashtu ushtarak q u bashkuan me kryengritjen. N kt ndikoi shtrirja e kryengritjes n kt sanxhak. Komiteti i fsheht i klubit t Dibrs, sipas udhzimeve q pati marr nga Klubi qendror i Manastirit, vendosi t hidhej n kryengritje, jo vetm pr me krkue lirin e msimit t gjuhs son, por, - si shprehej Ismail Haki Peqini q ishte atje me shrbim, - pr me ngrit flamurin kuq e zi. Rreth 50 veta nga qyteti e rrethinat, nn komandn e Dan Camit, u tubuan tek Ura e Spils. Me ta u bashkuan edhe oficert Ismail Haki Deveja, Ismail Haki Libohova dhe Ibrahim Gjakova.
    T arratisurit, q i takonin Korpusit t 7-t, ishin, sipas burimeve diplomatike e konsullore t kohs, t gjith shqiptar. Lvizja kundrqeveritare prfshiu edhe forcat e xhandarmris. Kshtu nisi n pjesn evropiane t Perandoris Osmane ai q u quajt revolucioni ushtarak.

    Shtabi i Korparmats s Manastirit formoi reparte t veanta pr ndjekjen e t arratisurve. Ndrkaq autoritetet e vilajetit u detyruan t krkonin zvendsimin e oficerve dhe sjelljen e forcave t reja ushtarake nga Anadolli. M 1 korrik arriti n Manastir nga Dardanelet Divizoni IV i nizamve.

    N shpalljen q oficert e arratisur publikuan m 21-22 qershor, demaskonin regjimin antikushtetues e njerzor t xhonturqve q po shkatrronte Perandorin, si dhe zullumin, politikn e padrejtsive dhe t terrorit, q ata po ushtronin prej vitesh n Shqipri. Kto ishin arsyet q ushtarakt e arratisur u solidarizuan me bashkatdhetart shqiptar, t cilt, - si thuhej n shpallje, - kan ngritur krye pr t treguar atdhetarizmin e tyre dhe vetmohimin patriotik kundr t gjith atyre q i kan sjell vendit gjith ato t kqija. Ushtarakt krkonin dorheqjen e menjhershme t qeveris, shprndarjen e parlamentit dhe dekretimin e zgjedhjeve t reja, drgimin n gjyq t personaliteteve m t larta qeveritare, ushtarake e politike xhonturke, si Ibrahim Hakiu, Mahmut Shefqeti, Said e Rifat Pasha, Talat e Xhavit Beu, si edhe shefi i shtabit t prgjithshm. Ata deklaruan se pa u plotsuar kto krkesa nuk do ti lshonin armt.

    Kto krkesa t ushtarakve t arratisur ishin larg programit t kryengritjes shqiptare. Ndryshe nga oficert e arratisur, kryengritsit shqiptar, si kishin vendosur n Kuvendin e Junikut, nuk luftonin si opozita itilafiste pr rrzimin e nj kabineti t keq dhe pr zvendsimin e tij me nj kabinet t mir. Por edhe disa oficer, pjesmarrs t lvizjes opozitare n radht e ushtris, kishin pranuar t prfshihej n programin e tyre edhe nj nen i veant n t mir t shqiptarve, q t parashikonte t paktn njohjen e disa privilegjeve pr ta. Mbi kt baz n radht e tyre u b nj debat i ashpr rreth nj programi t prbashkt ndrmjet shqiptarve dhe opozits ushtarake (ku kishte edhe element nacionalist ekstrem), n t cilin t prfshiheshin edhe krkesa t tilla si zbatimi i decentralizimit administrativ dhe njohja e autonomis pr shqiptart. Por drejtuesit e lvizjes opozitare ushtarake nuk i pranuan krkesat kombtare t shqiptarve.

    Ndryshe nga kta ushtarakt shqiptar ndiqnin qllime thjeshtsisht nacionaliste, shqiptare, dhe ishin n lidhje t ngusht me krert e kryengritjes n Shqiprin e Veriut, si dhe me lvizjen n krahinat e Toskris. Ndrkaq, opozita, megjithse synonte ta shptonte vendin nga sundimi i Komitetit Xhonturk, krkonte t mbante n kmb Perandorin Osmane dhe n kuadr t saj edhe panturkizmin e osmanizmin. Megjithat, qarqet politike e ushtarake opozitare krkonin t prfitonin nga kryengritja shqiptare pr t rrzuar nga pushteti xhonturqit.

    Edhe qndrimi i udhheqjes s kryengritjes shqiptare kundrejt opozits itilafiste e sidomos ndaj asaj ushtarake ishte nn ndikimin e fuqishm t dy faktorve: t gjendjes s keqe materialo-ushtarake e financiare t kryengritsve dhe t zhvillimit t ecuris s bisedimeve ndrmjet shteteve ballkanike pr vendosjen e nj aleance politiko-ushtarake q rrezikonte trsin e trojeve shqiptare. N kto kushte edhe kuadrot ushtarak shqiptar, nismtar t revolts n radht e ushtris, u detyruan t bashkpunonin me kundrshtart e tjer politik t xhonturqve, sipas nj platforme t kufizuar. Kshtu u pranuan vetm disa lshime pr shqiptart, si ishin: t ktheheshin armt e mbledhura; t shpallej amnisti e prgjithshme, e cila do t prfshinte t gjith t dnuarit politik e ordiner t rajoneve t tyre; t mos drgoheshin shqiptart n vende t tjera pr kryerjen e shrbimit ushtarak; t paguheshin parat pr rregullimin e shtpive t shkatrruara gjat operacioneve ushtarake t tanishme dhe t mparshme; t merreshin antar t komisioneve t pajtimit t gjaqeve edhe vendas; t hapeshin npr vende t ndryshme rrug dhe t ngriheshin shkolla etj.

    Rrethet atdhetare shqiptare brenda e jasht vendit mbajtn nj qndrim kritik kundrejt ksaj marrveshjeje. Gjithsesi, pika e marrveshjes pr zbatimin e politiks s decentralizimit administrativ t Perandoris Osmane, e pranuar edhe nga opozita ushtarake turke, kuptohej nga rrethet atdhetare shqiptare si nj hap prpara drejt realizimit t autonomis shqiptare.

    Komitetet e fshehta shqiptare punuan pr t bindur oficert turq q t fusnin n programin e tyre edhe krkesn e autonomis s Shqipris, ose, t paktn, njohjen e privilegjeve t tyre t kahershme. Kto krkesa nuk u pranuan nga opozita q vijoi prpjekjet pr ti dhn fund krizs politike n vend nprmjet programit t saj t moderuar. Edhe pas ksaj komitetet shqiptare hyn n bisedime me opozitn ushtarake pr t vendosur nj program t prbashkt. Por edhe opozita ushtarake, ashtu si lvizja opozitare, e kryesuar nga itilafistt, ishte kundr autonomis s Shqipris.
    Prball zgjerimit t lvizjes opozitare n radht e ushtris osmane udhheqsit e Lvizjes Kombtare Shqiptare n Kosov dhe n vise t tjera nuk e patn t leht q n kto bashkbisedime t arrinin n pranimin e programit t tyre kombtar t miratuar n Kuvendin e Junikut.

    Ndrkoh, qeveria vazhdoi t merrte masa pr t shtypur kryengritjen shqiptare dhe revoltn e ushtarakve. Emrimi i Xhavit Pashs si komandant i prkohshm i Korparmats s 6-t, dshmonte pr vazhdimin nga qeveria t nj politike t ashpr.

    T ndodhur prpara nj ushtrie osmane prej m shum se 60 mij vetash dhe prball qndrimesh intransigjente t opozits, krert e kryengritjes shqiptare, pr t arritur bashkpunimin e t gjitha forcave kundr qeveris xhonturke, u trhoqn prkohsisht nga platforma e miratuar n Junik. N fund t qershorit ata botuan n gazetn Ikdam nj deklarat t nnshkruar ndrmjet t tjerve edhe nga Riza Gjakova, Hasan Prishtina, Jahja Prizreni, Isa Boletini e t tjer, e cila ishte hartuar n frymn e krkesave t opozits. Pasi theksonin lidhjet e tyre me Perandorin Osmane dhe me Kalifatin, ata shpallnin se ishin ngritur pr t mbrojtur konstitucionin e vrtet, q ishte qllimi i prbashkt i t gjitha forcave opozitare n Perandorin Osmane. N deklaratn e krerve t kryengritjes s Kosovs thuhej gjithashtu se shqiptart qen t detyruar tu drejtoheshin armve pr shkak t nevojs q kishte vendi pr disa ligje, n prputhje me kushtet e veanta. Me kto ligje nnkuptohej edhe plotsimi i t drejtave kombtare t shqiptarve kryengrits. Megjithat, as ato dhe as krkesa e autonomis s Shqipris nuk prmendeshin n kt deklarat.
    Qndrime t tilla, edhe pse t detyruara nga rrethana e synime t caktuara, mbartnin me vete rrezikun e identifikimit si t lvizjes opozitare t ushtarakve shqiptar, ashtu edhe t kryengritjes s armatosur t shqiptarve me lvizjen e prgjithshme opozitare itilafiste.

    Komitetet e atdhetart shqiptar me t drejt shprehn shqetsimin se bashkpunimi sipas ksaj platforme do t bnte q programi itilafist t mbulonte ose t errsonte programin kombtar t kryengritsve shqiptar. Pr kt shqetsim bnte fjal edhe Luigj Gurakuqi, kur shkruante n gazetn Liri e Shqipris m 10 korrik 1912, se Mund ta ndihmojm, n qoft se na duket mir, lvizjen ushtarake q t rrzojm armikun e prbashkt..., por duke vn n krye ... Shqiprin ton t fort e t lir, me kufi t shquar e me gjuh e me zakone t njohura e t nderuara.

    Pas deklarats s udhheqsve t kryengritjes n Kosov opozita ushtarake vendosi ti prkrahte ata dhe t ndikonte mbi repartet ushtarake turke q edhe kto t bashkoheshin me kryengritsit. Por xhonturqit kishin ende forca ushtarake besnike, q u bn qndres t ashpr kryengritsve shqiptar.

  8. #108
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    14,008
    Faleminderit
    0
    666 falenderime n 474 postime
    4. SHTRIRJA E KRYENGRITJES N VILAJETET E TJERA






    Zgjerimi i veprimeve luftarake n viset e tjera



    Sukseset e kryengritsve n Kosov i dhan nj shtytje t mtejshme lvizjes kombtare n Shqiprin e Mesme dhe t Jugut, forcuan gatishmrin e popullsis s tyre pr t’u hedhur n kryengritjen e armatosur.
    Nj nga vatrat e lufts s armatosur t shqiptarve kundr regjimit xhonturk u bn krahinat e Mirdits e t Lezhs. N Mirdit q n fund t muajit prill kishin filluar sulmet kundr postave t xhandarmris. N fillim t muajit maj zadrimort dhe mirditasit u ndeshn me forcat osmane, numri i t cilave arrinte n 2 500 veta, q ishin drguar pr zbatimin e reforms n armn e xhandarmris n zonn e Mirdits. Luftimet zgjatn pes dit dhe u zhvilluan n vijn Vjerdh-Gomsiqe-Nara. Ato nuk arritn t’i thyenin kryengritsit, midis t cilve qe radhitur edhe at Shtjefn Gjeovi, dhe u detyruan t sprapsen, duke ln dhjetra t vrar e t plagosur.

    Shtimi i radhve t kryengritsve n kto treva krijoi kushtet pr t ndrmarr veprime luftarake t prmasave m t mdha. M 11 maj 1912, n mbledhjen e organizuar n fshatin Zejmen, 30 prfaqsues t Bregut t Matit, t Kthells, t Malsis s Lezhs e t Mirdits lidhn “Besn Shqiptare” dhe vendosn t sulmonin Lezhn. Por prfaqsuesi konsullor austro-hungarez n Shkodr, Fon Zambaur, i kshilloi kryengritsit (me ann e sekretarit t peshkopit t Shkodrs) q t hiqnin dor nga sulmi i planifikuar mbi qendrn e krahins. Ndrkoh, autoritetet osmane drguan prforcime nga Shkodra, ka e bri m t vshtir lirimin e qytetit.

    M 15 qershor, n vendin e quajtur Qafa e Trapit, t beslidhurit e ksaj treve u prleshn me forca t mdha osmane, t mbshtetura edhe nga artileria. Kryengritsit lan tet t vrar, midis t cilve edhe dy gra. Forcat armike u trhoqn me humbje t mdha n Lezh, ndrsa kryengritsit u prqendruan n Pdhan.

    M 21-22 qershor malsort e Bregut t Mats u zun prit forcave osmane q po shkonin prej Lezhs n Tiran dhe pas nj prpjekjeje q zgjati tri or i thyen ato. Turqit lan dhjetra ushtar e xhandar t vrar e t plagosur, midis tyre edhe katr oficer. Por edhe nga kryengritsit pati t vrar e t plagosur.
    Pas sukseseve t para kryengritja n kto an u zgjerua m shum. N krye t saj u vu Gjeto Coku e t tjer, q tani luftonin n nj zon t gjer nga Kepi i Muzhlit e deri n Shngjin. Kryengritsit vendosn kontrollin mbi rrugn Tiran-Shkodr, ndrpren linjat telegrafike, duke rrezikuar kshtu sigurin e forcave osmane n veri t Shqipris.

    Ndrkoh u prfshi n kryengritje, n shkall m t gjer, grupi i kryengritsve n Shqiprin e Mesme, i udhhequr nga Abdi Toptani, q zhvilloi luftime me njsit turke n Tiran, n Shijak e n Kruj.
    Po n qershor lvizja e armatosur nisi t shtrihej n zonn e Dibrs, ku nn udhheqjen e Ismail Strazimirit u ngritn fshatart e idhns, t Arrasit e t Muhurit. Malsort e Nnt Maleve t Dibrs s Eprme dhe t Poshtme thirrn “Kuvendin e Dheut”, te vendi i quajtur Gropa e Ujkut, ku u krkua largimi i forcave ushtarake dhe i postave t xhandarmris, hapja e shkollave shqipe, anulimi i detyrimeve t vergjis dhe kryerja e shrbimit ushtarak n vend. Ndrkoh, rreth 300 ushtar osman, q ndrmorn nj sulm kundr kryengritsve n zonn e Gjurasit, t Homeshit, t Dardhs e t Reit, u thyen nga fshatart e ktyre anve dhe t shpartalluar u detyruan t ktheheshin n Dibr prej nga nuk guxuan t dilnin m.

    Dalja n mal e Tajar Tetovs dhe e ushtarakve t tjer t bashkuar me t, ndikoi n zgjerimin e lvizjes kryengritse n zonn e Dibrs, sidomos n at t Kors e t Kolonjs. U vendos nj bashkpunim i grupit t Tajar Tetovs me etat e Sali Butks e t Izet Zavalanit dhe u bashkuan me kryengritsit mjaft krer t tjer t Jugut.

    Ndrkaq kishte filluar riorganizimi i etave kryengritse, si dhe krijimi i etave t reja n jug t vendit, ku vepronin Themistokli Grmenji?, Sali Butka, Spiro Bellkameni, Memduh Zavalani etj. Ato u prleshn me forcat turke n zonn e Frashrit e t Kolonjs. etat merreshin edhe me asgjsimin e elementve tradhtar, vegla t xhonturqve. Por n kto treva nuk qen mnjanuar ende luhatjet e elementve t moderuar, ku bnte pjes edhe Myfit Libohova. Kta ngurronin t fillonin luftn e armatosur n shkall t gjer. Sali Nivica u bnte thirrje shqiptarve t Jugut q t kaprcenin qndrimet pritse, t bashkoheshin me kryengritjen duke vendosur lidhje me Hasan Prishtinn.



    lirimi i territoreve t gjera t Kosovs



    Porta e Lart ndrmori masa t reja dhune ndaj popullsis s pambrojtur e sidomos ndaj familjeve t kryengritsve. N shpalljen q publikoi m 6 korrik 1912 Fadil Pasha, komandant i Korpusit t 7-t, i cilsoi udhheqsit e kryengritjes, Hasan Prishtinn, Zejnullah Vuiternn, Isa Boletinin, Xhemal Prishtinn, Riza Gjakovn, Bajram Currin, Ahmet Gjakovn, Mahmut Zajmin nga Peja, Sali Gjilanin etj., si “tradhtar” dhe deklaroi se, po t mos dorzoheshin brenda tri ditve, do t’u digjeshin kullat, do t’u internoheshin familjet dhe do t’u konfiskoheshin pasurit.

    Terrori qeveritar ishte m i egr sidomos n vatrat m t nxehta t kryengritjes n Shqipri, n rrethet e Prishtins, t Mitrovics dhe t Vuiterns. Autoritetet osmane arrestuan ktu familjet e udhheqsve dhe t pjesmarrsve t thjesht t kryengritjes (si at t Bajram Currit e t tjer) dhe duke i mbajtur peng synonin t’i prdornin si mjet presioni ndaj tyre. Me vendosjen e gjendjes s jashtzakonshme dhe ngritjen e gjyqeve t posame praktikuan srish si m 1910 rrahjet publike t njerzve. Kto masa u bn shkak pr protesta t popullsis shqiptare sidomos t asaj t qyteteve.

    Ndrkoh vazhduan dezertimet n ushtrin osmane. M 5 korrik nj batalion nuk pranoi t zbatonte urdhrin e komandantit t ushtris n Ferizaj pr t’u hedhur n luft kundr Isa Boletinit. T nesrmen nj batalion tjetr nuk pranoi t shkonte n Gjilan. Ushtart i deklaronin komands s tyre se ata ishin gati ta mbronin Perandorin nga armiqt e jashtm, por jo t luftonin kundr shqiptarve.
    N fundin e qershorit kryengritsit, t udhhequr nga Hasan Prishtina, Isa Boletini, Ahmet Prekazi, Zehnullah Vuiterna, Xhemal Prishtina etj., u hodhn n sulm n zonn Drenic-Mitrovic, Podujev-Prishtin. Pas sukseseve t para n rrugn Mitrovic-Pej dhe Podujev-Prishtin kryengritsit e Shals, t Llapit e t Gollakut, t mbledhur afr Vuiterns, lidhn besn pr ta uar luftn deri n fund. M 28-29 qershor kryengritsit e ktyre rretheve t udhhequr nga Hasan Prishtina shpartalluan tek Ura e Sitnics, pran Mitrovics, dy batalione ushtarsh osman, q u detyruan t trhiqeshin n Mitrovic.

    N t njjtn koh kryengritsit prballuan n zonn e Boletinit operacionin q ndrmori kundr tyre komanda osmane. Nga data 30 qershor deri m 2 korrik 1912, 4 000 forca turke, t pajisura me artileri, nn komandn e Fadil Pashs rrethuan kulln e Isa Boletinit, prkrah t cilit qen rreshtuar 1 500 kryengrits. Sulmi mbi kulln filloi m 3 korrik, pas nj bombardimi t dendur me artileri. Luftimet vijuan m shum se dymbdhjet or. Ushtria turke la ktu rreth 100 t vrar e t plagosur, ndrsa kryengritsit u trhoqn, nj pjes (nn udhheqjen e Isa Boletinit) drejt Pazarit t Ri, ndrsa pjesa tjetr drejt Llapit, nga Podujeva.
    M 9 korrik kryengritsit e Malsis s Gjakovs, t udhhequr nga Bajram Curri, rrethuan dhe shpartalluan tri batalione.

    M 10 korrik shqiptart e Llapit dbuan xhandart dhe rrethuan 300 ushtar e 50 xhandar t prqendruar n Podujev. Autoritetet e atjeshme mbetn t veuara pa asnj lidhje me qendrn e prefekturs. Kryengritsit zun gjithashtu pozitat strategjike n drejtim t Prishtins, pren lidhjet telefonike midis Ferizajt e Gjakovs, Vuiterns e Mitrovics, Ferizajt e Prishtins dhe Prishtins e Podujevs.

    Nj betej e rrept u zhvillua m 12 korrik n hyrje t Fushs s Llapit. Forcat osmane u nisn drejt ksaj zone nga dy drejtime pr t’i futur kryengritsit n mes dy zjarresh. Fadil Pasha n krye t tet batalioneve u nis nga Prishtina, ndrsa nj kolon tjetr kmbsorie e shoqruar me artileri nga Vuiterna. Forcat kryengritse, t prbra nga 2 000 veta, rezistuan n hyrje t Fushs s Llapit pr gjasht or n nj betej t pabarabart dhe t prgjakshme, n t ciln ushtria la 56 t vrar e 60 t plagosur. Pas ksaj artileria osmane filloi t qllonte dhe t shkatrronte fshatrat e pambrojtura.

    Ndrkoh popullsia shqiptare e qytetit t Prishtins u grumbullua para prefekturs dhe krkoi ndrprerjen e menjhershme t veprimeve luftarake. Ajo i paralajmroi autoritetet turke se do t bashkohej me kryengritsit nse, nuk ndrpritej terrori. Edhe banort e Mitrovics, t Pazarit t Ri e t Vuiterns i mbylln pazaret. N telegramet q popullsia e Prishtins dhe e Mitrovics i drgoi sulltanit e senatit, krkohej dorheqja e qeveris, shprndarja e parlamentit dhe shpallja e zgjedhjeve t rregullta. N Mitrovic populli i shpalli t pushuar nga puna zvendsprokurorin, komisarin e policis dhe disa punonjs t tjer t urryer. Fitore t rndsishme n luftn kundr sunduesve osman arriti grupi i zons Gjilan-Prizren dhe Lum-Tetov, i udhhequr nga Idriz Seferi, Islam Spahiu, Mehmet pash Deralla etj. N gjysmn e par t korrikut, pasi kishin shpartalluar repartet xhonturke t strukura npr qytete, ata kishin liruar krahina t tra n trevn juglindore t Kosovs.

    Ndrkoh forcat kryengritse, nn komandn e Bajram Currit, i shkaktuan ushtris turke n Has humbje t rnda, rreth 300 t vrar e t plagosur dhe shum ushtar t zn robr. Pas nj prleshjeje t shkurtr n Qafn e Prushit, 250 ushtar e 5 oficer u dorzuan me t gjitha armatimet. Kryengritsit shtin n dor 800 pushk. Prej ktej forcat kryengritse marshuan drejt Gjakovs dhe e rrethuan qytetin pr her t dyt. M 13 korrik kryengritsit, t drejtuar nga Bajram Curri, Riza Beu (Kryeziu) dhe Mahmut Zajmi, u futn n lagjet e jashtme t qytetit t Gjakovs.

    Sukseset e kryengritsve, si dhe turbullirat n Prishtin, n Mitrovic, n Vuitern, n Pazar t Ri dhe n qytete t tjera, e nxitn t vepronte edhe opozitn ushtarake. Oficert e shtabit t Divizionit I t nizamve n Gjakov hyn n bisedime me kryengritsit pr t ndrprer luftimet. M 15 korrik, pas arritjes s marrveshjes, n emr t ushtris e t popullsis iu prcoll telegrafisht sulltanit dhe komands s lart krkesa pr dorheqjen pa vones t qeveris, pr shprndarjen e parlamentit e t Komitetit xhonturk, pr shpalljen e zgjedhjeve t reja, si dhe pr ndrprerjen e operacioneve ushtarake kundr kryengritsve. Sulltanit iu drgua nj telegram tjetr me po kt prmbajtje dhe me nnshkrimet e 78 oficerve e prfaqsuesve t paris. Me kryengritsit u bashkuan edhe oficert e divizioneve t Mitrovics, t Selanikut, t Manastirit, t Shkupit dhe t Edrenes. N telegramet me t njjtn prmbajtje q i drguan Stambollit ata e paralajmruan se, n rast se nuk plotsoheshin krkesat e tyre, do t marshonin me ushtri drejt kryeqytetit.

    M 17 korrik kryengritsit hyn n Gjakov pa ndeshur ndonj qndres. Nj pjes e mir e oficerve dhe e ushtarve u bashkuan me ta pr t’u hedhur m pas bashkrisht drejt Prishtins.
    Prishtina u b n ato dit t korrikut qendr e tubimeve t paris shqiptare nga Gjilani, Presheva, Vuiterna dhe nga Mitrovica. Ktu qen ftuar edhe prfaqsues nga Pazari i Ri, Prizreni, Peja, Gjakova dhe nga Rozhaja. Prej ktej paria e Kosovs i drgoi sulltanit e senatit krkesn pr ndrrimin e ministrave, shprndarjen e parlamentit dhe shpalljen e zgjedhjeve t reja. Ky tubim shnon hapin e par q paria qytetare bri pr t prkrahur kryengritjen. Stambollit iu deklarua q, n rast se krkesat e tyre nuk do t plotsoheshin, ata do t bashkoheshin me kryengritjen e armatosur.

    Ndrkaq u shtuan veprimet luftarake t kryengritsve edhe n viset e tjera t Shqipris. N fillim t muajit korrik kryengritsit elbasanas dogjn prefekturn dhe pren rrugn q lidhte Elbasanin me Tirann. M 4 korrik kryengritsit morn Krujn e mbrojtur nga 600 ushtar. Garnizoni u detyrua t mbyllej n kshtjelln e qytetit. N t njjtn koh grupe t tjera kryengritsish hyn n Shijak, ku shtin n dor depon e municioneve. Kavaja ishte e rrethuar nga forcat kryengritse. Komanda osmane, me qllim q t rimerrte Krujn, drgoi katr batalione (rreth 3 000 forca) nga Shkodra dhe tri batalione nga Tirana, t pajisura me artileri. Pas prpjekjeve t ashpra, q u zhvilluan m 8 korrik, kryengritsit, prball eprsis s armikut, u detyruan ta ln qytetin (Krujn).
    Po n kt koh gjallrohet lvizja e etave t armatosura po merrte hov edhe n viset e Jugut. N korrik vepronte n rrethet e Gjirokastrs eta e studentve shqiptar t Selanikut e t qendrave t tjera, q ishte formuar me nismn e Salih Gjuks, me t cilin u bashkua edhe Dervish Hima, duke u vn n krye t saj. eta prej rreth 40 vetash zbarkoi n fillim t korrikut nga Korfuzi n Ksamil, hyri n lidhje me etat e tjera t Shqipris s Jugut dhe zhvilloi n kto vise nj veprimtari t gjer politike e ushtarake n t mir t kryengritjes shqiptare. N fillim t korrikut katrmbdhjet atdhetar nga qyteti i Kors doln n mal pr t’u bashkuar me kryengritsit. etat e ktij rajoni hyn n bashkpunim me forcat e Tajar Tetovs. Ato goditn n Kolonj ushtrin e komanduar nga Dajlan bej Qafzezi, q ishte vn n shrbim t autoriteteve. Atij i shkuan n ndihm 500 forca qeveritare nga Kora. Luftimet e Kolonjs zgjatn disa or. Pas saj etat u trhoqn n ant e Skraparit.

    Ndrkoh kryengritsit kosovar po prgatisnin sulmin pr lirimin e qyteteve t ktij vilajeti.



    Ndryshimi i kabinetit n Stamboll.

    lirimi i qyteteve



    Megjithse u ndodhn prball nj ushtrie t shumt, t prqendruar n vilajetin e Kosovs, kryengritsit arritn t lironin krahina t tra, ku nuk ndihej m pushteti xhonturk. Kryengritja shqiptare e futi Portn e Lart dhe pallatin sulltanor n nj kriz t rnd. T gjitha masat q mori qeveria pr shtypjen e kryengritjes s armatosur t shqiptarve, nuk dhan ndonj prfundim. Opozita kundrqeveritare n ushtri, duke prfituar nga kryengritja shqiptare, shtoi ndikimin e saj n repartet ushtarake osmane n Shqipri dhe prgjithsisht n Rumeli. Parlamenti e qeveria xhonturke ishin t detyruar t merreshin pothuajse do dit me shtjen shqiptare, shtje t ciln ata e kishin mohuar deri ather dhe q n fund t fundit nuk mund ta zgjidhnin.
    N kto rrethana dhe kur vazhdonte ende lufta me Italin, qeveria xhonturke u detyrua t jepte dorheqjen m 17 korrik 1912. Ministri i Lufts, Mahmut Shefqet pasha, duke qen i pafuqishm t rivendoste rregullin n ushtri, dha i pari dorheqjen. Shembullin e tij e ndoqi i gjith kabineti i Said Pashs.
    Udhheqsit e kryengritjes n Kosov, si Hasan Prishtina, Bajram Curri, Isa Boletini e t tjer, prshndetn formimin e qeveris s re, por krkuan shprndarjen e parlamentit. Ata shpresonin se qeveria e re do t vinte n jet kushtetutn dhe do t respektonte t drejtat e popullit shqiptar.
    Ismail Qemali u shkruante nga Korfuzi komiteteve t Shqipris s Jugut se kishte shpresa q me kabinetin e ri t fitoheshin t drejtat kombtare. Por n t njjtn koh ai porosiste q, duke u nisur nga “provat e hidhura t deritashme, duhet t mbajm nj qndrim t rezervuar” kundrejt ktyre ndrrimeve. “Ju atje, - kshillonte ai, - duhet t jeni gati gjithmon dhe t jeni gati pr sakrifica m shum se n do koh”.

    Edhe shtypi shqiptar, si gazeta “Dielli” e t tjera organe, i paralajmronin kryengritsit q t hapnin syt e t mos gnjeheshin me premtime t thata nga qeveria e re.
    Qeveria e re, e prbr nga prkrahs t itilafistve e t opozits ushtarake dhe e kryesuar nga Ahmet Muhtar pasha, premtoi se do t zbatonte kushtetutn dhe do t anulonte ligjet q ishin n kundrshtim me t. Si detyr t par ajo prcaktoi marrjen e masave pr t qetsuar gjendjen n Shqipri q t’i jepej fund kryengritjes shqiptare.
    Ndrkoh forcat kryengritse n Kosov u hodhn n sulm pr lirimin e qyteteve. Pasi kishin liruar Gjakovn m 17 korrik, kryengritsit, t udhhequr nga Hasan Prishtina e Bajram Curri, iu drejtuan Prishtins. Qytetart e Prishtins, me nj aksion t shpejt, t prkrahur edhe nga xhandart e vendit dhe nga nj pjes e ushtris, rrethuan zyrn e telegrafs dhe e detyruan komandantin osman q t hiqte dor nga qndresa. Kshtu, kryengritsit hyn n Prishtin pa luft dhe e liruan at m 21 korrik.
    M 22 korrik forcat e Mitrovics liruan Pazarin e Ri. Autoritetet civile e ushtarake t qytetit u bashkuan me kryengritsit. Banort shqiptar t Senics, t Novi Varoshit, t Akovs, t Prepoljes, t Plevljes, t Trgovishts, t Berans dhe t Kolashinit hyn n lidhje me Isa Boletinin. Po m 22 korrik u solidarizuan me kryengritsit edhe forcat qeveritare q ndodheshin n Prizren.
    Nga Pazari i Ri forcat e komanduara nga Isa Boletini, rreth 6 000 veta, u drejtuan pr n Mitrovic. Qyteti, pas bisedimeve t nnprefektit me Isa Boletinin, u dorzua pa luft m 27 korrik 1912. Pas Mitrovics u liruan edhe Vuiterna e Ferizaj. Q ktej kryengritsit marshuan drejt Prishtins pr t’u bashkuar me forcat e Bajram Currit.

    Edhe popullsia e qytetit t Pejs, e udhhequr nga krer t zejtarve dhe t tregtarve t vegjl, n mbledhjen e dats 27 korrik vendosi t bashkohej me kryengritjen. Mytesarifi, i pafuqishm prball revolts popullore, nuk veproi dhe e trhoqi ushtrin n kazerma. N kto kushte edhe bejlert e Pejs shpejtuan q t bashkoheshin me forcat kryengritse t grumbulluara n Prishtin. N mbarim t korrikut rreth 1 700 pejan t armatosur u nisn s bashku me krert e tyre pr n Fush-Kosov.
    Afr 30 000 kryengrits, me gjith mungesn e ushqimeve, t veshmbathjeve e sidomos t materialeve luftarake, po marshonin n t gjitha ant e Kosovs, edhe pse kishin prball rreth 70 000 ushtar osman, t armatosur mir dhe t prforcuar me reparte artilerie e kalorsie. Kryengritsit kudo ku hyn u pritn me gzim t madh nga popullsia vendase. Me t hyr n qytete, ata lironin t burgosurit dhe dbonin funksionart e urryer nga populli.

    N viset juglindore t Kosovs, rreth 2 000 kryengrits t drejtuar nga Idriz Seferi e Bejtullah Aga, pas vendimit q morn n kuvendin e organizuar n Pozharan, nisn sulmin mbi qytetin e Gjilanit, dhe e liruan at. Kryengritsit e ksaj treve ishin t gatshm t marshonin drejt Kaanikut e Shkupit. M 27 korrik forcat kryengritse liruan Bujanovcin, ku vendosn rendin dhe qetsin. Q ktej Idriz Seferi, i shoqruar nga 70 kryengrits, u nis m 29 korrik pr n Prishtin.

    Pas sukseseve q arritn forcat kryengritse kundr ushtris osmane dhe pas lirimit t nj pjese t mir t qyteteve, n Kosov pr nj koh u ndrpren veprimet luftarake. Repartet ushtarake osmane u trhoqn kudo n kazerma. Organet administrative xhonturke po ua lshonin vendin udhheqsve radikal t kryengritjes, t cilt formuan kshillat lokal. Kta kshilla n shum vende morn n dor ruajtjen e rendit dhe detyra t tjera. N t vrtet ata duhej t luanin rolin e organeve t pushtetit t ri shqiptar q kishte dal nga kryengritja e armatosur. Nj kujdes t veant kto organizma i kushtuan edhe mbrojtjes s popullsis serbe.
    Ndrkaq n Kosov, q ishte vatra kryesore e lvizjes, lindn vshtirsi pr furnizimin dhe pr mbajtjen me ushqime t kryengritsve, numri i t cilve ishte tani shum i madh. Ndihmat e siguruara nga jasht ishin t pamjaftueshme.

  9. #109
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    14,008
    Faleminderit
    0
    666 falenderime n 474 postime
    5. MARRVESHJA SHQIPTARO-TURKE






    Parashtrimi i krkesave kombtare t shqiptarve


    M 22 korrik u formua qeveria e re me kundrshtar t xhonturqve, e kryesuar nga Ahmet Myftar pasha. Ajo urdhroi t ndrpriteshin veprimet luftarake n Shqipri dhe vendosi t drgonte n Kosov nj komision qeveritar pr t biseduar me kryengritsit.

    Rretheve atdhetare shqiptare u doln tani dy detyra t ngutshme pr fatet e lvizjes kombtare. Detyra e par ishte t shkputeshin nga programi itilafist dhe ti paraqitnin komisionit krkesat pr autonomin territoriale-administrative t Shqipris. Detyra tjetr ishte q, n bisedimet me komisionin, t prfaqsoheshin t gjitha krahinat e vendit e q me qeverin turke t arrihej nj marrveshje pr gjith Shqiprin dhe n emr t kombit shqiptar.

    Ismail Qemali e Luigj Gurakuqi, t cilt ndodheshin n kt koh jasht, u shkruanin ato dit atdhetarve t Shqipris s Mesme: ... T mos gnjehemi edhe njher tjetr, por t mbajm vendet q kemi, t forcohemi e t lidhemi me njri-tjetrin e t ngulim kmb, q tu jepen katr vilajeteve ato 12 pikat q kishim krkuar vjet nga ana e malsorve, m posht i porositnin: ...duhet nga t gjitha ant e Shqipris t drgohen njerz n Kosov q t rrfejn se si me arm, me mendime, si me krkime jemi t gjith shqiptar t pandar.

    Pas lirimit t Prishtins, Hasan Prishtina njoftoi telegrafisht deputett shqiptar n Stamboll pr kt sukses t madh t kryengritsve. Ai njoftonte gjithashtu, se atje ishte vendosur pushteti i shqiptarve dhe shpresonte q s shpejti do t themelohej edhe parlamenti shqiptar. Duke parashikuar pengesat nga qeveritart e rinj t Stambollit, n t cilat do t ndeshte programi i miratuar n Kuvendin e Junikut, Hasan Prishtina shpejtonte t shpallte synimet politike t kryengritjes shqiptare. Deklarata e tij dshironte ta vinte qeverin itilafiste para faktit t kryer.

    Por krert shqiptar, t grumbulluar n Prishtin, nuk kishin t njjtin mendim lidhur me t ardhmen e Shqipris. Ata qen ndar n dy grupime, njri nga t cilt prbhej nga udhheqsit kryesor t kryengritjes, Hasan Prishtina, Bajram Curri, Isa Boletini, Riza Beu, Jahja Efendiu dhe Musa Efendiu nga Prizreni. Ndrsa grupimi tjetr prbhej nga prfaqsues t moderuar t Lvizjes Kombtare dhe nga disa element turkoman t qyteteve, si edhe nga katr pjestar t kombsis serbe. T dy grupimet doln me krkesa t veanta para komisionit qeveritar t ardhur nga Stambolli.

    N muajin korrik iu drgua nga Prishtina qeveris osmane platforma e udhheqsve kryesor e m t prparuar t lvizjes shqiptare pr ti njohur Shqipris t drejtat e nj province autonome. N kt platform parashtroheshin kto krkesa: kryerja e shrbimit ushtarak n Shqipri, me prjashtim t rasteve t lufts; arsimi n gjuhn shqipe e prdorimi i alfabetit latin; mosndrhyrja e qeveris n shkollat private, si dhe masa t nevojshme pr prhapjen e arsimit n Shqipri; vendosja n administrat e npunsve q dinin gjuhn e vendit; ligje t posame n dobi t krahinave malore pr t lehtsuar detyrimet e popullsis s varfr; zbatimi i vendimeve t marra n mbledhjen e kshillit t prgjithshm t vilajetit; vendosja e nj kontrolli pr plotsimin e t gjitha krkesave t parashtruara.

    Prve ktyre, prfshiheshin edhe masa t tjera, t cilat synonin t plotsonin ato krkesa q kishin qen shkak i drejtprdrejt i shprthimit t kryengritjes, si ishin: kthimi i armve t marra me forc, zhdmtimi i pronarve t dmtuar nga operacionet ushtarake, ndrtimi i rrugve kombtare e krahinore, mbshtetja e zhvillimit t bujqsis prmes kredive t dhna nga nj bank bujqsore q do t krijohej, shlyerja e taksave dhe e tatimeve t caktuara nga qeveria deri ditn q gjendja ekonomike e vendit t prmirsohej, si dhe caktimi i nj pjese t t ardhurave t buxhetit pr nevojat lokale.

    Grupi tjetr i udhheqsve t kryengritjes shtroi kto krkesa: t shprndahej parlamenti brenda 48 orve, prndryshe do t sulmohej Shkupi; t kishte liri pr mbajtjen e armve; shqiptart ta kryenin shrbimin ushtarak n pjesn evropiane t Perandoris; t hapeshin shkolla n marrveshje me organet shtetrore; t emroheshin brenda mundsive n administratn e ktyre viseve npuns shqiptar; t nxirreshin para gjyqit ministrat xhonturq; t shpallej amnisti pr t dnuarit politik; ti kushtohej kujdes i madh bujqsis e komunikacionit; t hidhej posht ideja pr ndarjen e Shqipris nga Perandoria Osmane. Me gjith karakterin e moderuar t ktyre krkesave, q ishin larg programit autonomist t kryengritjes, komisioni qeveritar nuk i pranoi.

    Ndrkoh udhheqsit e kryengritjes n Shqiprin e Jugut m 23 korrik u mblodhn n Sinj t Beratit, ku miratuan nj memorandum prej 12 pikash, t ngjashm me at t Gres. Memorandumi, i nnshkruar nga dyzet e nnt drejtues kryesor t forcave kryengritse n Jug, iu parashtrua m 29 korrik vezirit t madh. Kryengritsit e Shqipris s Jugut krkonin: njohjen e kombit shqiptar; krijimin e nj administrate vendase pr t gjith Shqiprin, n t ciln sulltani t caktonte nj inspektor pr t kontrolluar zbatimin e ligjeve; garanci, brenda ktij kuadri, pr zbatimin e kushtetuts, t zakoneve dhe t traditave t popullsis; t drejtn pr t msuar n gjuhn amtare dhe lirin pr t elur shkolla shqipe; pranimin si gjuh zyrtare t turqishtes, por krahas saj t prdorej edhe shqipja. Ve ktyre krkohej t shprndahej parlamenti, t zhvilloheshin zgjedhje t lira, nj pjes e t ardhurave t prdorej pr zhvillimin ekonomik t Shqipris, ti ktheheshin popullsis armt e konfiskuara e t tjera.

    Prkujtesa prmbante n thelb krkesn e autonomis s Shqipris, e cila, ndonse nuk ishte shprehur fjal pr fjal, nnkuptohej me krkesn e krijimit t nj administrate shqiptare (vendase) q do t ishte e njjt pr gjith Shqiprin, q do t prfshinte katr vilajetet shqiptare.

    Edhe Komiteti revolucionar i Vlors parashtroi 13 krkesa t ngjashme me ato t Memorandumit t Gres, me t cilat mendonte t shkohej n bisedimet me qeverin e re. N to prfshiheshin: liri e plot pr msimin e gjuhs shqipe dhe pr hapjen e shkollave publike e private; t gjitha t drejtat pr shqiptart si ato q kishin siguruar edhe popujt e tjer; respektimi i t gjitha zakoneve shqiptare, q nuk ishin n kundrshtim me kushtetutn; zgjedhje t lira dhe numri i deputetve n prpjestim me numrin e popullsis; qeverisja e Shqipris sipas parimit t decentralizimit t administrats n shkall perandorie; emrimi si vali i nj njeriu q njihte zakonet e vendit dhe gjuhn shqipe; emrimi n gjyqe e n polici vetm i shqiptarve; caktimi i nj inspektori pr kontrollin e puns s npunsve; njohja e gjuhs shqipe n Shqipri si gjuh zyrtare; shrbimi ushtarak n vend; shpenzimi i t ardhurave t vendit pr nevoja lokale; krijimi nga kuvendi i buxhetit t vilajetit dhe kontrolli nga ai i shpenzimit t mjeteve financiare; dmshprblimi pr shtpit e rrnuara nga ushtria; kthimi i armve popullsis.

    Kto krkesa, sipas hartuesve t tyre, do tu siguronin shqiptarve nj far ekzistence si politikisht, ashtu dhe financiarisht dhe do tu hapnin rrugn e prparimit e t qytetrimit. Autort e ktyre krkesave theksonin gjithashtu se ato ishin n pajtim me kushtetutn. Pranimin e tyre atdhetart vlonjat e shikonin si kusht q vet Turqia t shptonte ekzistencn e saj, ndrsa Shqipria t siguronte nj jet t lumtur e t qet.

    Kundrshtimet e Syrja Vlors ndaj ksaj prkujtese, si thekson zvendskonsulli austro-hungarez n Vlor, nuk u pranuan nga pjesmarrsit e tjer t mbledhjes.
    Krkesat e parashtruara nga prfaqsuesit e viseve t ndryshme t Shqipris dshmonin se shqiptart, pa dallime krahinore, ishin t bashkuar rreth nj programi kombtar, thelbin e t cilit e prbnte autonomia e Shqipris. Kto akte tregojn gjithashtu se udhheqsit e Lvizjes Kombtare Shqiptare e t kryengritjes shqiptare do t shkonin n bisedimet me prfaqsuesit e qeveris turke duke pasur si baz programin e autonomis s Shqipris.

  10. #110
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    14,008
    Faleminderit
    0
    666 falenderime n 474 postime
    Bisedimet shqiptaro-turke



    Sukseset e kryengritjes shqiptare e uan Perandorin Osmane drejt fundit t saj. Ato shkaktuan shqetsime n qarqet drejtuese politike t vendeve ballkanike dhe t Evrops. Fuqit e Mdha i shqetsonte fakti se prmbushja e krkesave t kryengritsve shqiptar mund t onte n prishjen e status quo-s dhe t ekuilibrit t forcave n Ballkan e n Evrop dhe do t prshpejtonte afrimin e nj konflikti t armatosur t prmasave botrore. Nga ana tjetr, shtetet ballkanike, e shikonin dobsimin e Perandoris Osmane si nj mundsi pr t arritur synimet e tyre t prcaktuara tashm n marrveshjet e nnshkruara n kuadr t Aleancs Ballkanike. N kt koh ata po hartonin planet konkrete pr fillimin e veprimeve ushtarake kundr Perandoris Osmane, ndrsa formimin e nj Shqiprie autonome e shihnin si penges pr realizimin e ktyre planeve.
    Komisioni qeveritar mbrriti n Shkup m 27 korrik. Ai prbhej nga Sulejman Pasha, Danish Efendiu dhe Avni bej Gjilani. Po n kt dit u mblodhn n Prishtin udhheqsit e kryengritjes q n fillim krkuan prej tij shprndarjen e parlamentit. Komisioni nuk e pranoi kt krkes, duke e quajtur antikushtetuese. Si rrjedhim, bisedimet u ndrpren dhe m 29 korrik udhheqsit e kryengritjes i drguan Stambollit nga Prishtina nj ultimatum, ku thuhej: N qoft se shprndarja e parlamentit nuk bhet brenda dyzet e tet orve, do t vazhdojm marshimin. I tronditur nga ky paralajmrim, Veziri i Madh njoftoi krert shqiptar q t prisnin pr ti vijuar bashkfjalimet me Ibrahim Pashn, i cili ishte vn n krye t delegacionit.

    N kto rrethana u b edhe m e domosdoshme q t gjitha forcat politike shqiptare dhe udhheqsit e kryengritjes n Veri e n Jug t dilnin me nj qndrim t prbashkt. M 30 korrik udhheqsit radikal t kryengritjes me Hasan Prishtinn n krye lshuan thirrjen me titullin Vllazn t dashtun dhe t nnshkruar nga Atdhetart e vrtet t Kosovs. N kt dokument u bhej thirrje qarqeve atdhetare t t katr vilajeteve q t drgonin prfaqsuesit e tyre, njrz atdhetar e me randsi, n nj mbledhje, ku do t vendosej pr t drejtat e krkesat q do ti paraqiteshin komisionit qeveritar n emr t t gjith Shqipris.

    Thirrja u prkrah nga Ismail Qemali e Luigj Gurakuqi, t cilt porositn menjher komitetet e Shqipris s Mesme q t nisnin n Kosov prfaqsues nga t gjitha krahinat. Ata theksonin se shqiptart duhej t bashkoheshin rreth programit kombtar pr t fituar autonomin territoriale-administrative.
    Qeveria e re turke nuk mundte ti qetsonte me mjete t tjera shqiptart q ishin ngritur me arm n dor pr t krkuar lirin e atdheut, prandaj ishte e detyruar t ulej e t bisedonte me ta.

    N kto rrethana, udhheqja e kryengritjes n Kosov, ku parashikoheshin t zhvilloheshin bisedimet, e quajti t nevojshme t shkputej plotsisht dhe sa m shpejt nga programi i prbashkt itilafist i lvizjes opozitare dhe t parashtronte zyrtarisht krkesat e miratuara n Junik pr sigurimin e autonomis territoriale-administrative. Detyr tjetr e saj ishte t merrte masat q n kto bisedime t prfaqsoheshin t gjitha viset e banuara nga shqiptart. I ndrgjegjshm pr domosdoshmrin e plotsimit t tyre, Hasan Prishtina u bri thirrje komiteteve shqiptare q t prfaqsoheshin n bisedimet shqiptaro-turke.
    M 1 gusht Ibrahim Pasha, q sapo kishte arritur n Prishtin, rifilloi ktu bisedimet me udhheqsit e kryengritjes. N radht e tyre, krahas krahut radikal, bnin pjes edhe element t moderuar e t lkundur si edhe element me bindje turkomane. Madje, ky grup kishte nj pesh jo t vogl midis prfaqsuesve t kryengritjes. Qysh n fillim t bisedimeve Hasan Prishtina n fjaln q mbajti para Komisionit qeveritar dnoi ashpr barbarizmat e xhonturqve dhe parashtroi kto krkesa: t njiheshin zyrtarisht kufijt e Shqipris; autoritetet civile e ushtarake t ishin t kombsis shqiptare; ushtria shqiptare t shrbente n vend dhe t komandohej nga oficer shqiptar; shqipja t ishte gjuh zyrtare n Shqipri.
    Ibrahim Pasha i quajti kto krkesa t papranueshme dhe si nj hap pr tu shkputur nga Perandoria Osmane. N kto kushte mbledhja u shprnda pa arritur ndonj prfundim. U pranua vetm shprndarja e parlamentit, q m par ishte shpallur si nj krkes antikushtetuese.

    Prpjekjet q Ibrahim Pasha bri pr ta trajtuar Kryengritjen e Prgjithshme t vitit 1912 si nj lvizje lokale, q i prkiste vetm Kosovs, dshtoi prball kmbnguljes s Hasan Prishtins e Bajram Currit n krkesat e prgjithshme kombtare. Megjithat kjo platform kombtare nuk u prkrah nga elementt e lkundur dhe u kundrshtua hapur nga elementt turkoman, t Prishtins. Prfaqsuesit e krahinave t tjera nuk kishin arritur ende. Ndrkaq Ibrahim Pasha punoi pr t prar udhheqjen e kryengritjes, pr ta bindur at se krkesa pr autonomi ishte e rrezikshme pr fatet e trojeve shqiptare dhe pr vet fatet e kombit shqiptar, n nj koh kur Aleanca Ballkanike po kristalizohej dhe po bhej gati t fillonte veprimet ushtarake. Nj propagand e till i bri t lkundet jo vetm Riza bej Gjakovn, por edhe Isa Boletinin. Pr t prar udhheqjen e kryengritsve, punonte n mnyr t ethshme edhe agjentura serbe.

    Pr tiu shmangur ndikimit t elementve turkoman t Prishtins n ecurin e bisedimeve, udhheqsit e kryengritjes u zhvendosn m 4 gusht n Ferizaj. Ata deklaruan me kt rast se qendra e mbledhjeve tradicionale t shqiptarve nuk sht Prishtina, por Ferizaj. N t njjtn koh Hasan Prishtina prsriti thirrjen q i drejtohej gjith krahinave t Shqipris q t drgonin prfaqsuesit e tyre n kuvendin mbarshqiptar q mendohej t mblidhej atje.

    M 5 gusht qeveria e shprndau parlamentin. Duke u ndodhur n nj gjendje t vshtir, veanrisht pr shkak t mungess s nj qndrimi t njsuar rreth platforms m t prparuar kombtare, q i ishte paraqitur pals turke, Hasan Prishtina dhe krer t tjer t kryengritjes pr t mnjanuar prarjen n udhheqjen shqiptare, paraqiti nj program tjetr krkesash, m t moderuar, i cili do t ishte m i pranueshm edhe pr Portn e Lart. Kjo parashtres, e njohur me emrin Katrmbdhjet pikat e Hasan Prishtins, u miratua nga prfaqsuesit e kryengritjes shqiptare n kuvendin e mbajtur n Ferizaj me 6 gusht dhe iu paraqit pals turke.

    N kt hap t detyruar t udhheqjes s kryengritjes (q shnonte nj trheqje nga vendimet e Kuvendit t Junikut) ushtroi ndikimin e vet t fuqishm edhe gjendja e acaruar ndrkombtare (ishte n prfundim e sipr Aleanca Ballkanike), q po e onte kt gadishull drejt nj lufte me pasoja t rnda edhe pr Shqiprin. Madje Mali i Zi kishte filluar n kt koh veprimet e veanta luftarake n Veriun e Shqipris.

    N kto rrethana udhheqja e kryengritjes e pa t arsyeshme q t arrihej sa m shpejt nj marrveshje me qeverin turke, e cila ti siguronte Shqipris t drejta sa m t gjera kombtare, ti hapte rrugn kthimit t saj n t ardhmen n nj provinc autonome dhe n kt mnyr t liroheshin forcat e saj njerzore pr tiu kundrvn agresorve ballkanas q po prgatisnin sulmin mbi territoret shqiptare.

    N parashtesn prej 14 pikash t Hasan Prishtins krkohej ti njiheshin Shqipris t drejta t gjera kombtare si ishin: emrimi n Shqipri i npunsve t aft q njihnin gjuhn dhe zakonet e vendit; kryerja e shrbimit ushtarak n Shqipri e n Maqedoni, me prjashtim t kohs s lufts; zbatimi i ligjit t maleve pr krahina t caktuara; armatosja e shqiptarve me arm moderne; hapja e shkollave reale e bujqsore, n programet e t cilave do t prfshihej edhe msimi i gjuhs s vendit; lejimi pr hapjen e shkollave private n Shqipri; hapja e shkollave teologjike moderne n prputhje me nevojat e vendit; msimi i gjuhs s vendit n shkollat fillore, qytetse dhe n gjimnazet; zhvillimi i tregtis, i bujqsis, i punve botore dhe ndrtimi i hekurudhave; zbatimi i organizimit t krahinave, ruajtja e zakoneve dhe e traditave t vendit; shpallja e faljes s prgjithshme pr t gjith pjesmarrsit e lvizjes kundrqeveritare; zhdmtimi i shtpive t djegura e t shkatrruara; nxjerrja n gjyq e pjestarve t kabinetit t Haki e Said Pashs.
    Hasan Prishtina e paraqiti kt program n emr t t gjith Shqipris, duke pasur edhe autorizimet e lshuara nga komitetet e Shqipris s Mesme dhe m pas t Jugut. 14 pikat iu bn t njohura edhe prfaqsuesve t popullsis serbe t cilt morn pjes n kt kuvend, pavarsisht se ato i nnshtroheshin politiks s Beogradit.

    Krkesat e paraqitura nga udhheqja shqiptare ishin nj hap prapa n krahasim me programin autonomist t Gres e t Junikut, megjithat plotsimi i tyre do t shnonte pa dyshim nj hap t rndsishm drejt autonomis.
    Programi prej 14 pikash iu dorzua komisionit qeveritar m 9 gusht, duke i deklaruar atij q, n rast se brenda dy ditve ky program nuk do t pranohej, ather forcat kryengritse do t marshonin drejt qendrs s vilajetit, Shkupit.
    Kryengritsit e trevave t tjera dhe komitetet e tyre mbshtetn krkesat e paraqitura nga Hasan Prishtina. Komiteti i Elbasanit deklaroi n emr t njmij kryengritsve t mbledhur n Kryezjarr, m 10 gusht, se ata bashkoheshin me krkesat e paraqitura nga Hasan Prishtina; ai i prcolli udhheqjes s kryengritjes n Kosov kt njoftim telegrafik: T drejtat tona kombtare e t ligjshme ia kena shpjegue shklqesis s tij Hasan bej Vuiternit, ish-deputet i Prishtins dhe e kena autorizue at me fol ose me shkrue n emn t komitetit tElbasanit. Lutemi ta pranoni me kt cilsi e t na lajmoni. Ndrsa vendimi i Komitetit t Krujs pr zgjedhjen e Abdi bej Toptanit dhe t Mustafa Asimit (Kruja) si prfaqsues t tyre n bisedimet me komisionin qeveritar erdhi me shum vones. Ndrkoh krert shqiptar t Shqipris s Jugut, pasi morn njoftim me ann e Komitetit t Krujs pr thirrjen e kuvendit mbarshqiptar n Ferizaj, organizuan m 7 gusht mbledhjen e tyre n Fier, ku merrnin pjes Ismail Qemali, Ymer pash Vrioni, Aziz pash Vrioni, kolonel Ismail Haki Tatzati, Izet bej Zavalani dhe t tjer. Nga mbledhja iu drgua Hasan Prishtins nj telegram, me t cilin ai autorizohej t fliste e t vendoste edhe n emr t Shqipris s Jugut. Meq mbledhja e quajti t mjaftueshm kt telegram, nuk vendosi, si kishte propozuar Ismail Qemali, t drgonte dy prfaqsues n Kosov. N t njjtn koh u vendos q Ismail Qemali t nisej menjher n Stamboll pr t zhvilluar bisedime me qeverin.

    Ndrkaq, fillimi i bisedimeve shqiptaro-turke dhe mundsia e plotsimit t krkesave kombtare t shqiptarve ngjalln shqetsime n Beograd. Qeveria serbe, nprmjet emisarve t saj dhe personelit t konsullatave n Prishtin e n Shkup, zhvilloi n kt koh nj veprimtari t gjer pr t nxitur prarjen n gjirin e udhheqjes s kryengritjes dhe pr ti br shqiptart t hiqnin dor nga krkesat kombtare.
    Ktij qllimi i shrbyen takimet e autoriteteve konsullore e ushtarake serbe me Riza bej Kryeziun dhe me Bajram Currin. N nj nga kto takime konsulli serb n Prishtin, Milojevi, u tha atyre se udhheqsit e kryengritjes nuk duhet t merrnin asnj vendim n bisedimet me komisionin turk dhe asnj veprim pa u kshilluar m par me prfaqsuesit e Serbis. Bajram Curri krkoi t dinte se deri ku do t shkonte prkrahja ushtarake e Beogradit n mbshtetje t kryengritsve shqiptar n rast se rihapej konflikti i armatosur me Stambollin. Ai krkoi gjithashtu t dinte nse do t ishte i mundshm nj takim i prfaqsuesve shqiptar me Pashiin pr t shqyrtuar me hollsi shtjet e marrdhnieve serbo-shqiptare.

    Konsulli Milojevi i tha Bajram Currit se shqiptart mund t ishin t sigurt n prkrahjen e qeveris s tij, por paraplqeu t heshtte pr krkesn e tij pr tu takuar me Pashiin.

  11. #111
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    14,008
    Faleminderit
    0
    666 falenderime n 474 postime
    lirimi i Shkupit


    Bisedimet shqiptaro-turke u zvarritn disa dit pr shkak t qndrimit t Ibrahim Pashs, i cili po prpiqej ti ngushtonte sa m shum krkesat shqiptare. Diskutimet u zhvilluan m shum rreth shtjeve t tjera, q nuk qen parashtruar me shkrim n 14 pikat e Hasan Prishtins. Ibrahim Pasha e kaloi n heshtje edhe shtjen e caktimit t nj komisioni t veant, q do t kontrollonte zbatimin e krkesave t shqiptarve, sepse qeveria e re nuk kishte ndrmend t zbatonte lshimet q do t ishte e detyruar tu bnte atyre. Prve ksaj, mendohej se ngritja e ktij komisioni do t kuptohej si njohje e autonomis s katr vilajeteve, gj q do t onte, sipas prfaqsuesve t Stambollit, n cenimin e trsis territoriale t Perandoris.

    Meqense kryengritsit, edhe pas mbarimit t afatit t caktuar nuk morn asnj prgjigje pr krkesat e paraqitura n 14 pikat e Hasan Prishtins, u vendos t marshohej drejt Shkupit. M 11 gusht hyri atje grupi i par i kryengritsve, i prbr nga 200 veta me Zefin e Vogl dhe me Bajram Daklanin n krye. Bajram Daklani, sipas gazets Shkupi, shpalosi n qytet flamurin kombtar shqiptar. M 13 gusht hyn forcat e komanduara nga Isa Boletini. Forcat kryesore t kryengritjes, rreth 6 000 veta, hyn n Shkupin e liruar m 15 gusht, t udhhequra nga Bajram Curri. Ushtart osman nuk bn asnj qndres. Numri i kryengritsve n Shkup arriti n m shum se 30 000 veta. Prej tyre afr gjysma qen t armatosur vetm me ndonj kobure ose shpat. T paarmatosurit u pajisn me arm pasi u shprthye depoja e ushtris. Bajram Curri, sapo hyri n Shkup, hapi burgun dhe liroi 960 t burgosurit e pranguar aty.
    Nga Shkupi grupe kryengritsish marshuan drejt Tetovs, Kumanovs e Preshevs dhe i liruan edhe kto qytete, duke liruar gjithashtu t burgosurit. Nj grup kryengritsish u drejtua pr n Velesh.

    Megjithse kryengritsit nuk arritn t ngrinin administratn e tyre dhe megjithse atyre u mungonin veshjet dhe ushqimet, fal masave t rrepta t parapara nga udhheqsit e shqiptarve kundr shkelsve t rendit publik nuk pati raste vjedhjeje, vrasjeje, abuzimesh ose shprdorimesh.
    Lajmi i lirimit t Shkupit i dha nj hov t ri kryengritjes edhe n viset e tjera t Shqipris. Shqiptart e mbledhur n Milot vendosn t sulmonin Durrsin, por kjo nuk u arrit t bhej pr shkak t mosmarrveshjeve ndrmjet krerve t tyre. Nga kjo gjendje prfituan autoritetet turke, t cilat sulmuan m 14 gusht forcat kryengritse n afrsi t Durrsit dhe i detyruan t trhiqeshin n Shijak. Ktu u zhvillua nj prpjekje e ashpr, ku mbetn t vrar 13 kryengrits. Pas ksaj forcat kryengritse u trhoqn n zonn e Milotit.

    Nga mesi i muajit gusht edhe Komiteti i Kors lshoi nj thirrje; n t ai nxirrte n pah rreziqet para t cilave ndodhej atdheu, ftonte t gjith shqiptart t bashkoheshin me forcat kryengritse q ndodheshin n male, t ndihmoheshin vllezrit geg dhe t luftohej pr t fituar autonomin. Me vendim t komitetit, u vra komandanti i xhandarmris Rexhep Palla, i njohur pr qndrimin e tij t egr ndaj shqiptarve.

    M 14 gusht kryengritsit hyn n qytetin e Fierit, ndrsa m 15 gusht eta e Prmetit (e komanduar nga Mehmet Pavari) dhe eta e Spiro Bellkamenit hyn n kt qytet. Forcat osmane si dhe n raste t tjera nuk bn qndres. N Gjirokastr, n Leskovik, n Prevez e n Filat u organizuan mitingje, n t cilat u shpall Bashkimi i toskve me krkesat e njohura kombtare. Kto deklarata iu bn t njohura vezirit t madh dhe kryetarit t senatit.

    Qeveria e re osmane kishte ende n Shqipri forca t mdha, t cilat mund ti prdorte kundr shqiptarve. Ajo urdhroi komandantin e Korparmats V, gjeneralin Kara Said pashn, t prgatiste trupat pr t marshuar mbi Shkup. Mareshali Ibrahim Pasha u emrua gjithashtu komandant i trupave ushtarake n Kosov. Megjithat, qeveria ishte e interesuar t merrej vesh me kryengritsit n Shqipri. Ky qndrim diktohej ngaq vazhdonte lufta me Italin, nga shfaqja n horizont e nj rreziku t ri q vinte nga aleatt ballkanik dhe nga kujdesi q t mos u jepej shkas Fuqive t Mdha t ndrhynin n punt e brendshme t Perandoris.


    Qndrimi i shteteve ballkanike dhe i Fuqive t Mdha ndaj krkesave t shqiptarve



    Prfundimi i kryengritjes dhe bisedimet e shqiptarve me komisionin qeveritar shkaktuan shqetsime t mdha te qeverit ballkanike. Ministri i Punve t Jashtme t Serbis deklaroi ato dit se, me pranimin e krkesave t kryengritsve shqiptar nga qeveria osmane, rrezikoheshin synimet e Beogradit n Ballkanin Perndimor. Edhe Athina, duke pretenduar se zhvillimet e reja politike n Shqipri rrezikonin interesat e Greqis, t Malit t Zi, t Serbis e t Bullgaris, propozoi t fillohej nj aksion i prbashkt pr ti thyer shqiptart.
    Beogradi paralajmroi qeverin turke q, n rast se do t plotsoheshin krkesat shqiptare, nuk do t mund t shmangeshin tronditjet e reja, q do t ishin shum t rrezikshme, n radh t par pr Turqin.

    Beogradi e Sofja krkuan me kmbngulje nga Rusia dhe nga Anglia q t ndrhynin n mnyr energjike kundr njohjes s autonomis s shqiptarve.
    Edhe Fuqit e Mdha i bn t ditur qeveris turke q, n rast se shqiptarve do tu jepeshin zyrtarisht koncesionet q krkonin, kjo jo vetm do t sillte acarimin e marrdhnieve me ta, por Stambolli do t prballej dhe me shtetet ballkanike, t cilat, duke pasur prkrahjen e Rusis, po prgatisnin luftn e armatosur kundr Perandoris Osmane. Ambasadori rus Girs i bri t ditur Stambollit, se qeveria e tij do ti kundrvihej do kombinimi politik q synonte krijimin e vilajetit t ri shqiptar. Ai theksoi gjithashtu se do lloj reforme q do t zbatohej nga qeveria osmane n Ballkan, domethn do lshim ndaj shqiptarve, do t shtrihej edhe n viset e banuara nga t krishtert dhe nga popujt e tjer joturq.
    Ambasadori francez n Stamboll i trhoqi vrejtjen ministrit t Jashtm t Turqis pr pasojat e rnda q do t sillte caktimi i kufijve t Shqipris. N kt rast, theksonte ai, Serbia e Bullgaria do t kundrshtonin n mnyrn m energjike q brenda vilajetit t ri shqiptar t prfshihej qoft edhe pjesa m e vogl e viseve t banuara nga serb e bullgar.

    Qndrimi i Vjens ishte i ndryshm nga ai i Fuqive t tjera t Mdha. Ajo i quajti t arsyeshme 14 krkesat e shqiptarve, ndrsa konti Berhtold u prpoq q ato t prkraheshin edhe nga Fuqit e Mdha. Por Vjena nuk kuptonte me kto njohjen e autonomis s Shqipris. M 13 gusht kur kryengritsit shqiptar kishin hyr n Shkup, ministri i Punve t Jashtme t Austro-Hungaris u propozoi Fuqive t Mdha q t ndrmerrnin nj hap kolektiv n Stamboll pr t krkuar zbatimin e politiks s decentralizimit, e cila ti prshtatej gjendjes etnike reale n Turqi. Ballplaci propozoi gjithashtu q t kshilloheshin qeverit ballkanike nga Fuqit e Mdha pr t mbajtur nj qndrim paqsor.
    Kto prapje diplomatike t Vjens synonin ta detyronin Stambollin ti pranonte krkesat shqiptare dhe njherazi t parandalonte ndrhyrjen e shteteve ballkanike.

    Por propozimi i Vjens i 13 gushtit nuk gjeti prkrahje nga partnert e saj evropian. Kundr propozimit t Berhtoldit u shprehn edhe qeverit e shteteve ballkanike. Ato deklaruan se zbatimi i politiks s decentralizimit do t onte n krijimin e Shqipris autonome dhe se ato shqetsoheshin n kt rast pr fatin e bashkatdhetarve t tyre n Turqi.
    Nn trysnin e Fuqive t Mdha dhe t shteteve ballkanike Porta e Lart u prpoq q gjat redaktimit t marrveshjes me udhheqjen e kryengritjes shqiptare t mos prmendeshin fjalt Shqipri dhe shqiptar. Ndrkaq Porta e Lart synonte t qetsonte shtetet ballkanike duke u br t ditur se privilegjet q do tu jepeshin shqiptarve mund t shtriheshin edhe mbi popujt joshqiptar t vilajeteve t Kosovs, t Manastirit e t Janins.
    Ministri i Jashtm turk u deklaroi kolegve t vet ballkanas se Porta dshironte t knaqte njlloj t gjith popujt dhe ishte kategorikisht kundr dhnies s koncesioneve vetm nj populli, duke diskriminuar t tjert.

    N fillim t muajit shtator Ministria e Jashtme e Turqis udhzonte prfaqsuesit e saj diplomatik q tu shmangeshin bisedave rreth propozimit t Berhtoldit dhe t deklaronin n mnyr t prer se Porta e quante problemin shqiptar shtje t saj t brendshme. Duke par se Fuqit e tjera t Mdha i kundrshtuan propozimet e Vjens, Stambolli deklaroi se nuk do ti merrte ato n shqyrtim. N kt mnyr dshtoi edhe ky aksion diplomatik i Ballplacit, q do t ndihmonte sado pak n hapjen e rrugs pr zgjidhjen e shtjes shqiptare.



    Marrveshja shqiptaro-turke e 18 gushtit 1912



    Pas udhzimeve q mori nga Stambolli, Komisioni qeveritar rifilloi bisedimet rreth krkesave t parashtruara nga kryengritsit n 14 pikat e Hasan Prishtins. M 18 gusht qeveria turke deklaroi se i pranonte ato, prve kthimit t armve t lufts dhe hedhjes n gjyq t pjestarve t kabineteve xhonturke t Haki dhe Said Pashs, duke theksuar se miratimi i ktyre dy krkesave ishte n kompetencn e parlamentit.
    Udhheqja e kryengritjes n Kosov deklaroi se e pranonte kt marrveshje dhe shpalli ndrprerjen e kryengritjes. N rrethanat e krijuara nuk mund t bhej fjal pr t vazhduar marshimin e kryengritsve drejt Selanikut. Pas ksaj forcat kryengritse lan Shkupin. Hasan Prishtina njoftoi gjithashtu prfaqsuesit e Shqipris s Mesme dhe t asaj t Jugut q t ndrprisnin veprimet e armatosura kundr trupave qeveritare. Ai njoftonte n kt rast se krkesat e kryengritsve u pranuan pr t gjith Shqiprin. N kto rrethana kryengritja u ndrpre.

    Thirrja q Hasan Prishtina u bri kryengritsve pr tu larguar nga Shkupi dhe pr t shkuar n vendet e tyre, do t ndihmonte n organizimin e mbrojtjes s atdheut nga agresort ballkanas, t cilt po prgatiteshin t sulmonin tokat shqiptare.

    Pasi kishte prfunduar marrveshja me qeverin turke, mbrriti n Shkup nj prfaqsi e vilajetit t Shkodrs, e prbr nga Abdi Toptani, Marka Gjoni, Mano bej Lezha dhe Mustafa Asim Kruja me 100 lufttar.

    Ndrkoh kryengritsit kishin filluar t ktheheshin n shtpit e tyre n Elbasan, n Kor e n qytete t tjera, t pritur kudo si fitimtar, me manifestime popullore dhe me kng patriotike. N fjalimet e mbajtura me kt rast vihej theksi n barbarizmat e xhonturqve, n trimrin e shqiptarve, posarisht t atyre t Kosovs, dhe prmendej sidomos zotsia e udhheqsve si Hasan Prishtina etj. Ata q e morn fjaln n kto mitingje paralajmruan qeverin se shqiptart ishin gati t ngriheshin prsri me arm n dor n qoft se ajo nuk do t zbatonte marrveshjen e arritur. N t vrtet, n variantin e marrveshjes q qeveria turke botoi zyrtarisht m 23 gusht 1912, krkesat e shqiptarve, t miratuara edhe prej saj, ishin formuluar n mnyr t errt e t paprcaktuar. Kjo tregon se Porta e Lart nuk kishte ndrmend ti zbatonte ato.
    N kt redaktim q i bn marrveshjes shqiptaro-turke, autoritetet osmane i reduktuan dhe i deformuan t 14 pikat e Hasan Prishtins. Ato ndryshuan, n prshtatje me interesat e qeveris s Stambollit sidomos prmbajtjen e pikave 2, 5, 11.

    Sipas versionit zyrtar turk t 23 gushtit marrveshja prmbante kto masa: prgatitja e nj ligji t posam pr lokalitetet, n t cilat sistemi gjyqsor nuk ishte i prshtatshm; kryerja e shrbimit ushtarak vetm n Rumeli, prve rasteve t lufts dhe t rrethanave t jashtzakonshme; kthimi i armve t konfiskuara m par; zgjedhja e npunsve me prvoj q t njihnin gjuhn e zakonet e vendit; shndrrimi n lice i shkollave t mesme (idadie) n Kosov, n Manastir e n Janin; ngritjen e shkollave t reja, liceve dhe atyre bujqsore, duke futur n programin e tyre msimin n gjuhn e vendit n ato prefektura, popullsia e t cilave ishte mbi tridhjet mij frym; mundsia pr ti shtuar buxhetit t ministris s Vakfeve kredit e nevojshme pr mbajtjen e medreseve dhe pr t krijuar medrese t tjera n vendet ku do t gjykohej e nevojshme; liria pr t hapur shkolla private; msimi i gjuhs lokale n shkollat fillore e t mesme; zgjerimi e zhvillimi i punve botore, i tregtis dhe i bujqsis, si dhe i hekurudhave e i rrugve; organizimi i komunave (nahijeve); mbrojtja e dokeve dhe e zakoneve myslimane; uarja para gjyqit t lart t drejtsis e qeveris s Haki Pashs dhe e Said Pashs; falja e t gjith atyre q kishin marr pjes n ngjarjet e fundit; zhdmtimi pr shtpit e shkatrruara.

    Si shihet, n kt redaktim t marrveshjes askund nuk prmendeshin emrat Shqipri dhe shqiptar. Prve ksaj, qeveria turke nuk jepte asnj garanci pr zbatimin e krkesave t kryengritsve. Edhe ksaj here Porta e Lart, si edhe m par, ndoqi nj politik dyfytyrshe. Ajo u dha kt form pikave t marrveshjes me qllim q t kishte mundsi ti interpretonte ato arbitrarisht, sipas interesave t vet.

    N marrveshjen e arritur nuk u pranua as krkesa q n letrnjoftimet dhe n pasaportat t vihej, krahas cilsimeve fetare mysliman, latin a rum, edhe cilsimi etnik shqiptar. Pranimi i saj do t onte n njohjen e kombsis shqiptare.
    Prgjithsisht, marrveshja shqiptaro-turke e 18 gushtit ishte gjysmake dhe e pasigurt.

    Qeveria deklaroi gjithashtu se krkesat e pranuara u njiheshin vetm vilajeteve t Kosovs, t Manasirit e t Janins. Kjo do t thoshte q ato nuk do t shtriheshin n vilajetin e katrt shqiptar, n at t Shkodrs. Edhe pse pikat e ksaj marrveshjeje nuk ishin t njjta me 12 pikat q iu njohn m 1911 malsorve t Mbishkodrs, Porta mendonte se krkesat e asaj province (t vilajetit t Shkodrs) qen plotsuar me marrveshjen e Podgorics.
    Edhe pse n 14 pikat e pranuara nga qeveria osmane nuk parashihej njohja e autonomis, shqiptart filluan tu jepnin nj kuptim m t gjer koncesioneve t fituara dhe bn prpjekje pr realizimin e vetqeverisjes. N vise t ndryshme, si n Mitrovic, n Vuitern, n Prizren e n vende t tjera, u bn prpjekje pr vendosjen e administrats shqiptare. Popullsia dbonte npunsit turq dhe n vend t tyre emronte shqiptar. U krijuan kshilla lokal, t cilt mbanin rregullin e qetsin dhe pengonin keqbrsit t plakitnin dhe t dhunonin banort. N ta merrnin pjes njerzit m me autoritet n popull dhe t dalluar n luftn kundr regjimit xhonturk.

    Autoritetet osmane nuk qen n gjendje t pengonin veprimtarin e kshillave q kishin dal nga kryengritja. N dokumentet konsullore t kohs theksohej se autoriteti i qeveris kishte rn, ndrsa autoriteti i organeve t reja t pushtetit vendor po rritej. Edhe shtypi i huaj pranonte se kshillat kishin vendosur rregullin e qetsin n vend.
    Isa Boletini sapo u kthye n Mitrovic, pas prfundimit t marrveshjes shqiptaro-turke, ngriti atje kshillin administrativ dhe n njoftimin telegrafik, q i bri valiut t Kosovs n Shkup, i kumtoi: Tash e tutje pr do gj populli do t vetvendos n mnyr t pavarur nga pushteti osman.
    Por ky proces i realizimit t vetvendosjes u ndrpre pr shkak t fillimit m 9 tetor t Lufts Ballkanike dhe t dyndjes s ushtrive serbe e malazeze n trevat shqiptare. Lufta Ballkanike krijoi pr Shqiprin nj gjendje nga m t rrezikshmet n historin e saj, oi n pushtimin ushtarak t territoreve t vendit nga agresort ballkanas serb, malazez dhe grek, duke i hapur kshtu rrugn coptimit dhe aneksimit t tyre.

  12. #112
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    14,008
    Faleminderit
    0
    666 falenderime n 474 postime
    Rndsia e kryengritjes



    Ndryshe nga kryengritjet e mparshme t armatosura, ajo e vitit 1912 u shtri n mbar Shqiprin, bashkoi gjith shqiptart pa dallim krahine, feje dhe prkatsie shoqrore.
    N rrafsh t jashtm kryengritja u zhvillua n rrethana jo t favorshme pr shqiptart. Fuqit e Mdha vazhdonin ti prmbaheshin ende politiks s tyre tradicionale t ruajtjes s status quo-s n Perandorin Osmane dhe n Ballkan. Prve ksaj, ata mendonin se njohja e autonomis s Shqipris do t krijonte t ara n marrdhniet ndrmjet tyre. Kryengritja shqiptare dhe krkesat e saj kombtare u kundrshtuan n mnyr t veant nga shtetet ballkanike, t cilat e shihnin mundsin e shpalljes s nj shteti autonom ose t pavarur shqiptar si nj penges pr synimet e tyre ekspansioniste n Ballkanin Perndimor.
    Kryengritja u zhvillua gjithashtu n kushtet kur Perandoria Osmane po kalonte nj kriz t rnd q po e onte at drejt fundit, kur ajo ishte n luft me Italin (pr Tripolin) dhe kur brenda saj kishte shprthyer konflikti politik midis xhonturqve dhe opozits liberale. Kto ishin rrethana lehtsuese pr shprthimin e kryengritjes dhe pr suksesin e saj.

    Megjithse kryengritja arriti suksese t mdha, nuk u arrit t mnjanoheshin mosmarrveshjet n udhheqjen e saj. Disa nga krert shqiptar filluan t anojn drejt krkesave m t moderuara, q nuk ndihmonin zgjidhjen e shtjes shqiptare. N kto qndrime ndikuan edhe veprimet prarse t prkrahsve t xhonturqve dhe t agjenturs serbe te disa prej krerve shqiptar. Por edhe m fuqishm ndikoi n kto lkundje rreziku gjithnj e m i madh i shprthimit t nj Lufte Ballkanike q po afrohej me shpejtsi.

    N kto rrethana edhe udhheqsit m t vendosur, si Hasan Prishtina, Bajram Curri etj., u detyruan t trhiqeshin nga programi autonomist i Junikut. Kjo gjendje n gjirin e udhheqjes s kryengritjes dhe sidomos afrimi i Lufts Ballkanike, fillimi i veprimeve t veanta luftarake t Malit t Zi, i shtyti ata t parashtronin nj program m t kufizuar, 14 pikat e Hasan Prishtins.
    Megjithat, Hasan Prishtina, q ishte ithtar i programit radikal t lvizjes, shpresonte se pikat e prfshira n marrveshjen e arritur me qeverin osmane m 18 gusht do t shnonin hape t mdha ka indipendenca e jon.
    Nikoll Ivanaj shkruante n ato dit: T gjith jan besnik t idealit t pavarsis, por arsyetimi ju thot se pr momentin e tashm duhet t moderojn krkesat n mnyr q t bhen t realizueshme.

    Pranimi nga shqiptart i marrveshjes shqiptaro-turke t 18 gushtit 1912 ishte n thelb nj kompromis i pashmangshm, nj lshim i detyruar, i imponuar kryesisht nga rrethanat ndrkombtare. Megjithat, n qoft se qeveria turke do ta zbatonte trsisht at, kjo marrveshje do ti hapte rrugn zgjidhjes s shtjes shqiptare.

    Kryengritja pati edhe dobsi t karakterit organizativ. lirimi i qyteteve, q ishte nj sukses i madh i saj dhe mund t onte n lirimin e gjith Shqipris, nuk u shoqrua, prve disa rasteve, me likuidimin e administrats osmane dhe me vendosjen e nj administrate t re shqiptare. Disa masa, si lirimi i t burgosurve a dbimi i funksionarve t veuar, qen t pamjaftueshme pr tia arritur ktij qllimi. Kt detyr t vendosjes s pushtetit t shqiptarve n vend t atij osman, q do t ishte nj garanci pr zbatimin e marrveshjes s pranuar nga Porta e Lart, udhheqja e kryengritjes nuk e shtroi fare pr zgjidhje.

    Kryengritja e vitit 1912 ishte e prgjithshme, u shtri n mbar vendin, n Kosov, n Shqiprin e Mesme dhe n at t Jugut, ku prej kohsh vepronin etat e armatosura. Megjithat, forca e veprimeve t saj luftarake nuk ishte kudo e njjt. Ajo qe m e fuqishme n vilajetin e Kosovs, krahasuar me territoret e tri vilajeteve t tjera (t Shkodrs, t Manastirit e t Janins). Prve ksaj, nuk pati nj bashkrendim n koh t veprimeve luftarake, t cilat n viset e tjera, sidomos n Jug, filluan m von se n Kosov.
    N ecurin e kryengritjes s prgjithshme ushtruan ndikim negativ lkundjet e prfaqsuesve t veant t paris ifligare e bajraktare q u shfaqn sidomos n qndrimin ndaj krkesave kombtare. Disa prej t tyre u treguan t gatshm t shkputeshin nga sundimi i huaj osman, ndrsa disa t tjer u vun n shrbim t qarqeve sunduese fqinje, u bn prues t politiks s tyre n udhheqjen e kryengritjes dhe u prpoqn ta pengonin luftn e armatosur popullore.

    Pavarsisht nga kto dobsi, Kryengritja e vitit 1912 shnoi hapa t rndsishm n sendrtimin e programit themelor politik t Lvizjes Kombtare Shqiptare. Ajo nxori n shesh dobsin e Perandoris Osmane, e tronditi at dhe afroi fundin e saj. N kto rrethana aleatt ballkanik nuk e patn t vshtir ti jepnin asaj goditjen e fundit. Kryengritja shqiptare dhe sukseset e saj ushtarake e politike ndikuan gjithashtu n prshpejtimin e shprthimit t Lufts s Par Ballkanike. Por ajo tregoi gjithashtu se shtetet ballkanike dhe Fuqit e Mdha nuk do ta kishin t leht tani t mnjanonin shtjen shqiptare nga t gjitha kombinacionet q do t shestoheshin pas ksaj lufte n tryezat e gjelbrta t diplomacis.


    *
    * *
    Kryengritjet e mdha t viteve 1910-1912 prbjn nj faqe t re, nj shkall m t lart t Lvizjes Kombtare Shqiptare. Nga qllimet q shtruan, nga cilsia e organizimit, nga forca luftarake dhe veanrisht nga rrjedhojat e tyre, kto kryengritje zn nj vend t rndsishm n historin e popullit shqiptar. Ato kishin si objektiv kryesor plotsimin e programit kombtar t lvizjes shqiptare, t prcaktuar qysh n kohn e Lidhjes Shqiptare t Prizrenit, krijimin e shtetit autonom e m pas t pavarur shqiptar. Kshtu do t prmbusheshin aspiratat kombtare t t gjith popullit shqiptar, do ti bhej ball rrezikut t coptimit t trojeve shqiptare dhe do ti hapej rrug prparimit ekonomiko-shoqror e kulturor t vendit.

    Kryengritjet e viteve 1910-1912 prbjn fazn e fundit t Rilindjes Kombtare Shqiptare, e cila u mbyll me Shpalljen e Pavarsis s Shqipris m 28 Nntor t vitit 1912. Gjith ecuria e tyre dshmon pr zhvillimin e ndrgjegjes politike kombtare t t gjith popullit shqiptar, pa dallime krahinore. Kjo ndrgjegje politike nuk u shfaq njlloj n periudha t ndryshme dhe n treva t caktuara, t cilat patn veorit e tyre, t diktuara nga rrethanat e kohs. Dshmi e qart e nj ndrgjegjeje kombtare e shtrir n gjith rrafshin territorial t Shqipris jan ngjarjet e Kryengritjes s vitit 1911. E zhvilluar n nj zon malore jo fort t gjer, si qe Malsia e Madhe, kjo kryengritje qysh n fillimet e saj doli me krkesa kombtare dhe n emr t t gjith shqiptarve e t kombit shqiptar. Memorandumi i Gres i qershorit t vitit 1911, q ishte nj dokument programatik kombtar me krkesn e autonomis territoriale t Shqipris, doli pikrisht nga Kuvendi i Gres, i udhheqsve dhe i prfaqsuesve t ksaj kryengritjeje shqiptare.

    Edhe Shefqet Turgut pasha, n intervistn q i pati dhn gazets Progrs de Salonique, deklaronte se Kryengritja e Malsis e vitit 1911 ishte nj kryengritje thjesht shqiptare mbi baza kombtare. Vlersim t njjt u kan br kryengritjeve t viteve 1910-1912 edhe prfaqsuesit konsullor t shteteve fqinje, q kan njohur karakterin e tyre t ndrgjegjshm kombtar.
    Ashtu si Kryengritja e vitit 1911, edhe ajo e vitit 1912, q njihet si kryengritja e prgjithshme shqiptare, doli me nj program kombtar t prparuar, i parashtruar n t pes pikat e Kuvendit t Junikut, pavarsisht se marrveshja shqiptaro-turke e 18 gushtit 1912 shnoi nj trheqje jo t vogl n krahasim me t. Kjo trheqje duhet t shpjegohet me zhvillimet politike e ushtarake n gadishull, n radh t par me rrezikun q sillte pr vendin afrimi i shprthimit t Lufts Ballkanike.

    Programet e miratuara n kuvendet e kryengritsve n vitet 1910-1912 dhe nga organizatat atdhetare brenda e jasht vendit, nuk duhen par vetm si rrjedhim i raportit t forcave ndrmjet krahut radikal dhe atij t moderuar t Lvizjes Kombtare Shqiptare. Ato qen formuluar edhe nn ndikimin e gjendjes q ishte krijuar n Ballkan pas prfundimit t bisedimeve pr vendosjen e Aleancs Ballkanike dhe me afrimin e Lufts s Par Ballkanike. Trheqja e forcave kryengritse shqiptare nga fronti kundrosman ishte pasoj e vlersimit t drejt t ksaj gjendjeje t re dhe i detyrave t tjera t ngutshme q qndronin prpara Lvizjes Kombtare Shqiptare. N kohn kur shovinistt serb bnin presion q forcat kryengritse shqiptare t marshonin drejt Selanikut e madje edhe drejt Stambollit, pr ti hapur rrugn armats serbe n marshimin e saj drejt brigjeve t Adriatikut, kryengritsit shqiptar e pan t arsyeshme t bnin marrveshje me qeverin osmane.

    Lvizja shqiptare e viteve 1910-1912 luajti nj rol t rndsishm edhe n rrafshin e jashtm, n zhvillimin e ngjarjeve politike n Turqin Evropiane, n mnyr t veant n dobsimin e pozitave t Perandoris Osmane n kt zon. Aleatt ballkanik shpejtuan ta shfrytzonin kt faktor pr interesat e tyre pushtues. N vend q ta mbshtesnin lvizjen shqiptare t vitit 1912, ata shpejtuan t prfitonin prej saj, madje pa prfillur fare interesat kombtar t shqiptarve.

    Qarqet politike t shteteve fqinje ballkanike, synonin t pengonin me do mnyr formimin e nj shteti kombtar qoft dhe autonom shqiptar e prgjithsisht lvizjen lirimtare t popujve t shtypur ballkanik dhe ti zgjidhnin problemet e Ballkanit nprmjet nj lufte grabitqare, pushtuese, si qe ajo ballkanike. Beogradi, Athina e Cetina dshironin q lufta e shqiptarve kundr Perandoris Osmane t prfundonte me cfilitjen e t dyja palve.

    Pavarsisht se lufta, q populli shqiptar zhvilloi n vitet 1910-1912 nuk arriti t sinkronizohej me qndresn e popujve t tjer t robruar t Perandoris Osmane dhe me luftn e shteteve ballkanike, nuk mund t mohohet kurrsesi roli i ktyre kryengritjeve n shembjen e sundimit osman n Ballkan. Ato ndihmuan n dobsimin e Perandoris n rrafsh ushtarak, nxorn n pah dobsin e paaftsin e saj pr ti br ball nj sulmi t mundshm t shteteve ballkanike n nj t ardhme t afrt.

    Kryengritjet e viteve 1910-1912 nuk ishin rregullime, trazira e turbullira, q degjenerojn n anarki t plot, si pohon historiografia ballkanike. Prkundrazi, ato ishin kryengritje lirimtare, q e vendosn popullin shqiptar n fillim t shek. XX n ball t lvizjeve pr lirimin kombtar n gdishullin e Ballkanit. Prgjithsisht lufta q populli shqiptar zhvilloi gjat viteve 1910-1912 kundr pushtuesve osman radhitet prkrah qndress s popujve t tjer t shtypur t Perandoris, si ishin maqedont e grekt, si dhe arabt.

    Kryengritjet shqiptare t viteve 1910-1912 prshpejtuan prfundimin e Aleancs Ballkanike dhe pr rrjedhim edhe afrimin e lufts t aleatve ballkanas kundr Perandoris Osmane, e cila shnoi fundin e sundimit t saj n Ballkan. Edhe nga kjo pikpamje ato zn nj vend t rndsishm n procesin prfundimtar t lirimit t popujve t Ballkanit nga zgjedha osmane. Megjithat, aleatt ballkanas u shqetsuan nga sukseset e kryengritsve shqiptar n fushn e betejave dhe sidomos nga marrveshjet shqiptaro-turke, edhe pse kto nuk merrnin plotsisht parasysh krkesat kombtare t shqiptarve, sepse i shikonin ato dhe mundsin e formimit t nj shteti autonom shqiptar si nj penges serioze n arritjen e synimeve t tyre aneksioniste ndaj trojeve shqiptare.

    Afrimi i Lufts Ballkanike krijoi pr shqiptart nj gjendje kontradiktore, tepr paradoksale. Nga njra an, po afrohej fundi i sundimit osman n Ballkan, aq i dshiruar nga populli yn dhe pr t cilin ai kishte dhn nj ndihmes t muar, nga ana tjetr, shqiptarve po u mbyllej rruga pr tu liruar prfundimisht, sepse po u prgatiteshin vargonj t rinj robrie, m t rnd e m t rrezikshm.
    Me shprthimin e Lufts Ballkanike shqiptart dhe lvizja e tyre kombtare u gjendn, ashtu si m 1878-1881, midis dy zjarresh: midis sundimtarve shumshekullor osman dhe aleatve ballkanik, q filluan t knaqnin lakmit shoviniste t shpallura me koh n programet e tyre nacionale, si qen Naertania, Megali Ideja etj.

    Lufta Ballkanike deformoi procesin e natyrshm t lirimit prfundimtar t popujve t shtypur t Ballkanit nga zgjedha osmane, proces i cili kishte marr hov t madh me kryengritjet shqiptare t viteve 1910-1912. Lufta pr ti dhn fund sundimit osman n Ballkan nuk u udhhoq nga interesat kombtar t ktyre popujve, por nga ata nacionalist, t ngusht t shteteve ballkanike. Ky shformim i karakterit lirimtar t ksaj lufte, do t kishte pasoja t rnda, n radh t par pr popullin shqiptar, kundr t cilit qen drejtuar kryesisht lakmit shoviniste dhe aneksioniste t ktyre shteteve, por edhe pr popujt e tjer t shtypur t Perandoris Osmane.

    Rreziku i ri i coptimit t trojeve shqiptare nuk mund t mos ndikonte n strategjin dhe n taktikn e lufts s shqiptarve pr lirimin kombtar. Krkes mbizotruese e Lvizjes Kombtare Shqiptare mbeti edhe n kt koh, deri tri-katr jav para se t shpallej pavarsia, ajo e autonomis territoriale-administrative t Shqipris dhe jo pavarsia e plot e vendit dhe shkputja e tij nga Perandoria Osmane, si ndodhi m 28 Nntor 1912.
    Realizimi i autonomis mendohej si rruga m e mir pr ti br ball rrezikut imediat t coptimit tashm trsor t trojeve shqiptare ndrmjet fqinjve. Por kjo krkes nuk e mbyllte perspektivn e arritjes s pavarsis kombtare, prkundrazi, n ato rrethana vetm kshtu mund ti hapej rruga dhe t shpejtohej sigurimi i saj. Si e till ajo ishte nj krkes realiste dhe njherazi kalimtare drejt pavarsis.

    Kjo strategji mbeti n fuqi edhe gjat kryengritjeve t mdha t viteve 1910-1912, t cilat qndrojn n themelet e Kuvendit Kombtar t Vlors dhe t Aktit t tij historik t Shpalljes s Pavarsis, pavarsisht se midis tyre qndron Lufta Ballkanike e viteve 1912-1913. Ato prbjn faktorin vendimtar n rrugn e Shpalljes s Pavarsis s Shqipris m 28 Nntor 1912. sht i njohur roli i faktorve ndrkombtar, sidomos n njohjen e Pavarsis s Shqipris, megjithat ajo ishte n radh t par rrjedhim logjik i luftrave t popullit shqiptar kundr sundimtarve osman dhe veanrisht i kryengritjeve t viteve 1910-1912, t cilat bn q shtja shqiptare t shtrohej pr zgjidhje, jo vetm prkundrejt pushtuesve osman, por edhe prball lakmive pushtuese t shteteve ballkanike, q shprthyen luftn m 1912.

  13. #113
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    14,008
    Faleminderit
    0
    666 falenderime n 474 postime
    K R E U XIV

    SHPALLJA E PAVARSIS S SHQIPRIS








    Aleanca Ballkanike dhe shtja shqiptare



    Kryengritjet e mdha shqiptare dhe lufta italo-turke e kishin dobsuar pozitn e Turqis n Ballkan dhe u kishin krijuar popujve t ksaj zone kushte t favorshme pr zhdukjen e plot t sundimit osman. Kto ngjarje, nga ana tjetr, shqetsuan e vun n lvizje qeverit e shteteve ballkanike. Gjendjen e krijuar n Ballkan, sipas tyre, mund ta shfrytzonte Austro-Hungaria pr t pushtuar sanxhakun e Pazarit t Ri, ndrsa lvizja lirimtare n Shqipri e n Maqedoni mund t shpinte n autonomin e ktyre vendeve, gj q ishte n kundrshtim me planet ekspansioniste serbe, malazeze, bullgare e greke. Shtetet ballkanike, me gjith kontradiktat e thella q kishin ndrmjet tyre, shpejtuan t lidhnin nj aleanc politike e ushtarake pr ti dal prpara do t papriture dhe pr ta zgjidhur shtjen n prputhje me interesat dinastik. Formimin e nj aleance t till e prkrahte edhe Rusia cariste, e cila krkonte ta prdorte at si gardh kundr shtrirjes austro-gjermane n Evropn Juglindore.

    Bisedimet pr formimin e ksaj aleance i kishin filluar qysh n tetor 1911 kryeministri bullgar Geshov dhe ai serb Milovanovi. Nj nga shtjet themelore t ktyre bisedimeve ishte, krahas asaj t Maqedonis, edhe ajo e coptimit t Shqipris. Kjo kishte t bnte me synimet e Serbis pr t dal n detin Adriatik e pr tu lidhur me tregjet e Evrops Perndimore. Prandaj Milovanovii e shikonte si nj rrezik formimin e nj shteti shqiptar. Duke prdorur si argument t ashtuquajturn paaftsi t shqiptarve pr t formuar shtetin e tyre, ai krkonte bashkimin e Shqipris s Veriut e t Verilindjes me Serbin dhe t Shqipris s Jugut me Greqin. Qysh n ditt e para t bisedimeve t dyja qeverit kishin rn n marrveshje t njihnin t drejtn e plot t Serbis mbi vilajetin e Shkodrs dhe mbi at pjes t vilajetit t Kosovs q ndodhej n veri t Bjeshkve t Sharrit, ndrsa Bullgaris t drejtn mbi vilajetin e Adrianopojs. Por bisedimet u zgjatn pr shkak t kontradiktave q lindn n lidhje me ndarjen e tokave t tjera t vilajetit t Kosovs dhe t vilajeteve t Manastirit e t Selanikut.

    Austro-Hungaria, nga ana e saj, u prpoq ta sabotonte kt aleanc q po formohej me pjesmarrjen aktive t Rusis. Pr t lidhur pas vetes Malin e Zi e Greqin, ajo i premtonte mbretit Nikolla toka shqiptare deri afr Shkodrs, ndrsa Greqis i propozonte t hynte n nj bllok ballkanik kundrsllav me Austro-Hungarin, Rumanin e Shqiprin. Por kto orvatje nuk patn sukses.
    M 13 mars 1912 u prfundua marrveshja serbo-bullgare. Ajo prmbante nj shtojc t fsheht, sipas t cils Bullgaria i njihte Serbis jo vetm tokat me popullsi serbe, por edhe aneksimin e tokave shqiptare n veri e n perndim t Bjeshkve t Sharrit (Shqiprin e Mesme, Veriore dhe Verilindore), kurse Serbia i njihte Bullgaris tokat n lindje t Rodopit dhe t lumit Struma. Territori midis Bjeshkve t Sharrit, lumit Struma dhe liqenit t Ohrit, me qytetet kryesore Dibr, Krov, Gostivar, Tetov, Kumanov e Shkup, u quajtn si zon e diskutueshme; si arbitr pr zgjidhjen e ksaj shtjeje u caktua cari i Rusis.
    Krahas bisedimeve serbo-bullgare u zhvilluan edhe bisedimet bullgaro-greke, t cilat prfunduan m 29 maj me nnshkrimin e nj marrveshjeje mbrojtse n rast sulmi nga ana e Turqis.

    Aleanca Ballkanike, me gjith kompromiset e arritura, prmbante n vetvete farn e prarjes midis vendeve ballkanike. Nga ana tjetr, ajo prbnte nj rrezik tepr serioz pr ekzistencn e kombit shqiptar.

    Pas prpjekjeve t Vjens, pr ti krkuar Ports s Lart zbatimin e politiks s decentralizimit, diplomacia ballkanike u b m aktive. Mali i Zi, i cili vazhdonte gjithnj t organizonte provokacione n kufi, i ftoi aleatt ballkanik t hidheshin menjher n luft kundr Turqis. Ai drgoi emisart e vet n Shkodr pr t bindur klerin katolik ta ndihmonte n veprimin q do t ndrmerrte kundr Turqis, me qllim q t lirohej rrethi ose gjith vilajeti i Shkodrs dhe t hynte n nj union real me Malin e Zi. Prfaqsuesit e klerit katolik t Shkodrs nuk e pranuan kt projekt. Kto prpjekje t aleatve ballkanas kishin mbshtetjen e qeveris ruse.

    Porta e Lart, nga njra an, u deklaroi shteteve ballkanike se nuk kishte aspak ndrmend tu jepte shqiptarve autonomin, ndrsa, nga ana tjetr, shpalli m 23 gusht, n nj redaktim t ri, krkesat e shqiptarve t pranuara prej saj. Duke mos prmendur asnjher n to fjalt Shqipri e shqiptar, qeveria turke synonte ti qetsonte shtetet ballkanike dhe tu jepte atyre t kuptonin se privilegjet e dhna mund t shtriheshin edhe mbi popullsin joshqiptare t vilajeteve t Kosovs, t Manastirit dhe t Janins, nse do t ishte nevoja q ajo tu bnte nj interpretim t till. Por kjo nuk i knaqi aspak shtetet ballkanike. Sukseset e rrufeshme t kryengritjes shqiptare dhe ngjarjet n frontin e Tripolit kishin treguar qart kalbsin e Perandoris Osmane dhe paaftsin e saj ushtarake. T nxitur nga kjo, ato filluan t bnin prgatitje t ethshme pr ti shpallur luft Turqis.

    Qeveria malazeze kishte prfunduar me Bullgarin nj marrveshje verbale, sipas s cils kjo e fundit i njihte Cetins tokat q do t pushtonte n rast lufte kundr Turqis. Mali i Zi, me qllim q t shkaktonte sa m par konfliktin ballkanik, bri t gjitha prpjekjet me ann e bajraktarve, si Sokol Baci etj., q ishin n shrbim t tij, ti hidhte malsort katolik shqiptar n luft kundr turqve, t cilt kishin krijuar n Malsi nj gjendje t padurueshme. Urrejtja e paprmbajtur e malsorve kundr sundimtarve osman i bri ata t bashkpunonin me malazezt.

    Kt bashkpunim turqit e shfrytzuan pr t nxitur fanatizmin fetar n vilajetin e Shkodrs dhe pr t br masakra mbi popullsin katolike t Zadrims, nj pjes e madhe e s cils u detyrua t arratisej n male. Me politikn e tyre t terrorit turqit i afruan edhe m shum malsort katolik me Malin e Zi. Luftime t ashpra kundr forcave turke zhvilluan n shtator t vitit 1912 malsort e Malsis s Madhe, t prkrahur nga reparte malazeze, si edhe nga zadrimasit.
    Ndrkoh marrdhniet ndrmjet Turqis dhe shteteve t Aleancs Ballkanike po acaroheshin gjithnj e m shum. Nuk e zbuti kt acarim as vendimi i marr nga Porta e Lart m 24 shtator pr ti shtrir nj varg privilegjesh, q u ishin njohur shqiptarve, edhe mbi popullsit joshqiptare t vilajeteve t Rumelis.

    N fund t shtatorit si Turqia, ashtu edhe shtetet ballkanike filluan mobilizimin e ushtrive t veta. Dukej qart se konflikti i armatosur ishte i pashmangshm. Fuqit e Mdha e n mnyr t veant Rusia u prpoqn ta pengonin nj konflikt t till q mund t shpinte n prishjen e status quo-s n Ballkan dhe n nj luft botrore, pr t ciln ata nuk ishin prgatitur ende. M 7 tetor Austro-Hungaria e Rusia deklaronin n emr t Fuqive t Mdha q, n rast lufte ndrmjet Turqis e shteteve ballkanike, n mbarim t konfliktit fuqit nuk do t lejonin asnj ndryshim t status quo-s territoriale n Ballkan. N nj koh kur prfundimi i lufts nuk dihej, Vjena synonte, me an t ksaj deklarate, t pengonte zgjerimin e shteteve ballkanike n kurriz t Turqis, ndrsa Rusia t siguronte mbrojtjen e aleatve t vet ballkanik n rast disfate.

    Megjithat Lufta Ballkanike shprtheu. M 8 tetor Mali i Zi i shpalli luft Turqis. M 17 tetor i shpalln asaj luft Serbia e Bullgaria dhe nj dit m von Greqia.

  14. #114
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    14,008
    Faleminderit
    0
    666 falenderime n 474 postime
    Lufta e Par Ballkanike dhe Shqipria



    Lufta e Par Ballkanike, prderisa drejtohej kundr Turqis dhe kishte pr qllim bashkimin kombtar t popujve ballkanik, objektivisht kryente nj funksion prparimtar. Por ajo u drejtua nga qarqet shoviniste t vendeve t Ballkanit dhe u kthye n nj luft grabitqare, pushtuese, sidomos ndaj Shqipris e Maqedonis.

    Shqiptart ishin po aq t interesuar sa edhe popujt e tjer t shtypur t Ballkanit pr tu liruar nga zgjedha osmane. Prfaqsuesit e tyre bn prpjekje pr tu lidhur me fqinjt n luftn e prbashkt kundrosmane, por kto prpjekje dshtuan pr faj t krerve t Aleancs Ballkanike, t cilt nuk dshironin ti kishin shqiptart si pal me t drejta t barabarta n kt aleanc, sepse ishin marr vesh ndrmjet tyre pr coptimin e Shqipris. Prandaj, shqiptart nuk hyn n nj aleanc, krert e s cils synonin ti prdornin ata si mish pr top n luftn kundr Perandoris Osmane. Pjesmarrja e shqiptarve n kt aleanc, pa u njohur zyrtarisht t drejtat e tyre, do t ishte nj vetvrasje.

    Planet aneksioniste t Serbis, t Malit t Zi e t Greqis kundrejt Shqipris, plane q filluan t viheshin n jet me shprthimin e Lufts s Par Ballkanike, ishin pjell e nj politike t pajustifikueshme armiqsore ndaj nj populli fqinj, q kishte br nj luft t vazhdueshme kundr sundimit shekullor osman dhe kishte treguar se ishte nj aleat i sigurt n luftn kundr armikut t prbashkt. Shtetet ballkanike jo vetm drgonin ushtart e tyre t vriteshin me shqiptart, q ishin t vendosur t mbronin deri n fund lirin e trsin e toks s tyre, por edhe u jepnin Fuqive t Mdha nj arm t fort n dor pr t ndrhyr n punt e Ballkanit, q t vinin n orbitn e tyre si popullin shqiptar, ashtu edhe popujt fqinj. Pr kt arsye, Lufta Ballkanike krijoi n Shqipri nj gjendje shum t ndrlikuar e kontradiktore. Nga njra an, n masat popullore vazhdonte t ishte gjall fryma e lufts kundr zgjedhs osmane, nga ana tjetr, po bhej gjithnj m i qart rreziku q krcnonte Shqiprin nga fqinjt ballkanik, t cilt pas dbimit t turqve nga gadishulli synonin t zinin vendin e Perandoris Osmane n t dhe t fshinin kombin shqiptar nga harta politike e Ballkanit.

    Ndryshe nga vendet e tjera ballkanike, Shqipria edhe ksaj radhe, n kto aste tepr kritike, u ndodh vetm, me armikun e vjetr n vatr dhe e sulmuar nga agresor t rinj. Ky rrezik kombtar vuri n lvizje t gjitha klasat e shtresat shoqrore t vendit. Prpara tyre u ngrit n mnyr m serioze shtja e fatit t Shqipris, e qndrimit q duhej mbajtur ndaj konfliktit ballkanik, e mnyrave dhe e mjeteve pr ta shptuar Shqiprin nga katastrofa q krcnonte Turqin.
    Qysh n fillim t tetorit gazeta Liri e Shqipris, q prfaqsonte opinionin e kolonis shqiptare t Sofjes, duke parashikuar ngjarjet, u drejtohej shqiptarve me thirrjen: ... t marrim armt dhe t mbrojm kufijt e mmdheut ton, duke krkuar autonomin e Shqipris. Po kjo gazet u drejtohej shqiptarve tu prmbaheshin udhzimeve t Sami Frashrit n veprn Shqipria ka qn, sht e do t bhet?, d.m.th. ti jepnin nj goditje t fort Turqis pr t mos u rrokullisur me t n gremin.

    Ndryshe e vlersuan gjendjen kolonit shqiptare t mrgimit n ShBA. Ato u nisn nga fakti se Turqia, megjithse ishte armike e Shqipris, u kishte njohur shqiptarve disa t drejta kombtare, kurse pjestart e Aleancs Ballkanike synonin ta coptonin at krejtsisht. Prandaj mbledhja e prfaqsuesve t kolonive shqiptare t ShBA-s, q u b m 6 tetor 1912 n Boston, duke ... marr n sy at q po mundet Turqia, e q shtetet e Ballkanit do ta ndajn Shqiprin n mes tyre, deklaronte: sht detyr e atdhetarve shqiptar t jen plotsisht t bashkuar me guvernn (qeverin - shn. i aut.) otomane kundr armiqve t Mbretris. Ndonse frymzohej nga qllime patriotike, qndrimi i kolonive shqiptare t ShBA-s prmbante n vetvete nj rrezik t madh pr vendin. Prkrahja pa kushte q shqiptart do ti jepnin Turqis n luftn kundr Aleancs Ballkanike do t sillte si pasoj q Shqipria t psonte t njjtin fat q do t psonte Turqia n Ballkan dhe do tu jepte nj argument t fort qeverive t Aleancs Ballkanike pr t mbrojtur prpara opinionit publik ndrkombtar planin e coptimit t Shqipris si nj provinc e thjesht turke.
    Brenda n Shqipri nismn pr nj veprim politik, q ta nxirrte vendin nga gjendja e vshtir dhe e ndrlikuar e krijuar nga Lufta Ballkanike, e morn shoqrit atdhetare, Komiteti Shptimi dhe Shoqria e Zez pr Shptim q ishte krijuar n Shkup. Prfaqsuesit e tyre Sali Gjuka, Nexhip Draga, Bedri Pejani, Mithat Frashri etj., organizuan n Shkup m 14 tetor 1912 nj mbledhje, pr t ciln ishte marr qysh prpara edhe miratimi i Hasan Prishtins e i Bajram Currit, q kishin shkuar n front pr organizimin e mbrojtjes s tokave shqiptare.

    Mbledhja e Shkupit arriti n prfundimin se Perandoria Osmane do ta humbiste luftn dhe vendosi tu njoftonte Fuqive t Mdha se populli shqiptar po i kapte armt jo pr t forcuar sundimin e Turqis n Ballkan, por pr ti dal zot trsis toksore e liris s Shqipris. Pra, vijonte deklarata, shqiptart nuk do t pranonin pr katr vilajetet vese nj form t vetme qeverisjeje. Ky vendim prputhej me at q ishte shprehur nga gazeta Liri e Shqipris dhe ishte vendimi m i drejt e m realist q mund t merrej n kto rrethana. Ai iu dorzua prfaqsuesve t fuqive t huaja n Shkup m 16 tetor.

    Mbledhja e Shkupit caktoi edhe nj delegacion, i cili do t shkonte n Malsi t Madhe pr ti shkputur malsort nga bashkpunimi me Malin e Zi. Ky delegacion u autorizua gjithashtu t merrej vesh me krahinat e tjera t vendit pr organizimin e nj kuvendi kombtar q do t vendoste pr fatin e atdheut. Por ai nuk mundi t arrinte n Malsi t Madhe; ngjarjet n frontin e lufts ishin zhvilluar me nj shpejtsi t till, q e detyruan t ndalej prkohsisht n Pej e n Gjakov, ku mori autorizimin nga popullsia pr ta prfaqsuar at n veprimtarit q po ndrmerreshin kundr coptimit t vendit. Prej ktej delegacioni i Kosovs u drejtua n Shqiprin e Mesme e t Jugut, ku ishin marr nisma nga rrethet atdhetare lokale pr organizimin e kuvendit kombtar dhe kishte filluar zgjedhja e delegatve.

    Ushtrit e aleatve ballkanik brenda nj kohe t shkurtr e shpartalluan ushtrin turke n t gjitha frontet. Trupat bullgare, pasi thyen qndresn e forcave turke, t prqendruara n Trakn Lindore, iu drejtuan Adrianopojs. Forcat e Malit t Zi, t ndara n tri kolona, sulmuan dy n drejtim t Shkodrs dhe njra n drejtim t Pejs. Brenda tri javsh ato pushtuan Pejn dhe iu drejtuan Shkodrs.

    Mbreti Nikolla i Malit t Zi, ndrsa u premtonte malsorve se do t respektonte flamurin shqiptar, n thirrjen drejtuar popullit malazez e ftonte kt tu jepte dorn vllezrve nn zgjedh t Malsis, t cilt prej m shum se dy vjetsh luftonin pr t drejtat e lirin e tyre dhe pr bashkimin me Malin e Zi. Kur doli n shesh mashtrimi i mbretit malazez dhe kur n tokat shqiptare t pushtuara, n vend t flamurit kombtar u ngrit ai i Malit t Zi, malsort, q kishin marr pjes aktive n kt luft krahas ushtrive malazeze, u trhoqn n mas nga lufta.
    Edhe mbreti serb Pjetr, n manifestin q shpalli n fillim t fushats ushtarake serbe, deklaronte n mnyr demagogjike se do tu sillte edhe shqiptarve lirin, vllazrin dhe barazin.

    M 15 tetor filloi msymja e trupave serbe n rajonin e Vranjs, ndrsa m 18 tetor u hodh n sulm gjith ushtria prej 286 000 vetash, n drejtimin Nish-Manastir-Elbasan, Nish-Manastir-Selanik dhe Kurshunli-Prizren-Durrs. Forca t tjera sulmuan nga veriu, n drejtimin Rashk-Mitrovic-Pej dhe Javor-Priepolje.
    Turqia u gjend e paprgatitur pr luft. Qeveria turke vendosi t formonte repartet e armatosura vullnetare shqiptare, q do t pajiseshin me arm nga depot e shtetit. Doli edhe nj urdhr i ministrit t Lufts pr tu drguar shqiptarve 50 000 pushk. Megjithat nuk u drgua asgj, shqiptart u lan pa arm, n mshirn e fatit. Qeveria xhonturke nuk qe n gjendje t prfitonte nga forca e madhe e shqiptarve dhe nga gatishmria pr t mbrojtur atdheun e vet.
    Shqiptart e Kosovs, veanrisht ata t Llapit dhe t krahinave prreth, u qndruan me vendosmri n luftimet e Merdarit (14-18 tetor), n veri t Podujevs, forcave t Armats s par dhe t tret serbe. Ushtria turke nj dit para betejs braktisi frontin n disa pika. Luftimet n Merdar ishin t ashpra. Serbt e morn at pas humbjeve t mdha. Edhe mbrojtja e kufirit nga Rashka n Podujev u mbeti vullnetarve shqiptar, t udhhequr nga Isa Boletini. Me organizimin e mbrojtjes n veri t Prishtins u mor Hasan Prishtina, ndrsa n Gjakov, Plav e Guci Bajram Curri.

    Pasi morn Merdarin, forcat serbe t Armats s par deprtuan n Podujev dhe, s bashku me ushtrit e Armats s tret, m 20 tetor filluan sulmin mbi Prishtinn. Vullnetart shqiptar luftuan me vendosmri, por pr munges t municionit u trhoqn nga qyteti, q ra po at dit n duart e serbve. M 23 tetor u pushtua Vuiterna dhe pas saj Mitrovica.
    Me organizimin e forcave vullnetare shqiptare n zonn e Gjilanit, t Moravs e t Karadakut u mor Idriz Seferi, q arriti t grumbulloj 6 000 lufttar, t cilt u hodhn n kufirin me Serbin, ku s bashku me forcat e vendit u bn ball njsive t Armats s tret serbe. Luftimet n kt trev juglindore t Kosovs vazhduan 7 dit, duke filluar nga koha e sulmit t ushtris serbe m 15 tetor. Pasi theu qndresn e shqiptarve n kufirin juglindor t Kosovs, ushtria serbe mundi t pushtonte m 24 tetor qytetin e Gjilanit. M 23 tetor serbt pushtuan Vuiternn dhe pas saj Mitrovicn.

    Pas pushtimit t Prishtins ushtria serbe filloi veprime t tjera n prmasa t mdha, t cilat kishin si objektiv t par pushtimin e Ferizajt, t Kumanovs e t Shkupit, pr t vijuar m tej marshimin drejt jugut dhe drejt pjess perndimore t Shqipris.
    Natn e 23-24 korrikut Armata e tret serbe filloi nj marshim drejt Shkupit e Kumanovs. M 24 tetor pushtoi Lipjanin dhe po n kt dit iu afrua Ferizajt. Edhe mbrojtja e tij u mbeti rreth 10 000 vullnetarve shqiptar. N mesditn e 25 tetorit ushtria serbe filloi sulmin e prgjithshm mbi qytetin, t cilin e pushtoi n mbrmjen e 25 tetorit. Forcat shqiptare u trhoqn drejt Kaanikut.
    Por luftimet m t mdha u bn n Grykn e Carralevs. Pas dy dit lufte me 2 000-3 000 vullnetar shqiptar, forcat serbe, pasi lan ktu shum ushtar t vrar e t plagosur, m 26 tetor e pushtuan kt gryk. M 30 tetor u pushtua Prizreni.

    Beteja m e madhe e trevs s Kosovs ishte ajo e Kumanovs (22-24 tetor), ku serbt hodhn ushtrin e Armats s par, t prbr nga 126 000 veta. Armata turke e Vardarit kishte vendosur n kt front 50 000 lufttar. Midis tyre kishte edhe disa mijra ushtar shqiptar, prve forcave vullnetare t ardhura nga treva e Kumanovs e rrethet e tjera.
    M 24 tetor ushtria turke u thye prfundimisht n Kumanov. Pas pushtimit t Kumanovs, m 26 tetor forcat e Armats s par serbe pushtuan pa luft Shkupin. Me pushtimin e Shkupit prfundoi faza e par e Lufts Balkanike. Periudha e dyt ishte ajo e lufts pr pushtimin e territoreve shqiptare n pjesn perndimore t vilajetit t Kosovs, n vilajetet e Manastirit, t Shkodrs e t Janins.

    Sikurse shkruajn gjeneralt turq, pjesmarrs n kto beteja, shqiptart luftuan me trimri t madhe pr t mbrojtur atdheun e vet, tokn amtare. Ata nuk e braktisn asnjher frontin dhe shpesh luftuan edhe pasi ushtria turke kishte braktisur vijn e lufts. N Betejn e Kumanovs u vra gjith efektivi i batalionit t ushtarve t Gjilanit. Ndrsa numri i prgjithshm i shqiptarve, q u vran n kt betej, arrin n 10 000 veta.

    Pas pushtimit t Shkupit, ushtria serbe vazhdoi msymjen drejt pjess perndimore t vilajetit t Kosovs (drejt Prizrenit, Pejs, Gjakovs etj.), drejt vilajeteve t Manastirit (pushtuan Manastirin), t Shkodrs e t Janins. Ata kaluan npr luginn e Drinit, pushtuan Lumn, Mirditn e Matin, doln n Lezh dhe u dyndn n Shqiprin e Mesme. Nj pjes e tyre iu drejtua Durrsit, kurse kolona t tjera u nisn drejt veriut dhe, s bashku me forcat malazeze q kishin marr Shngjinin, plotsuan rrethimin e Shkodrs.
    Shqiptart, t braktisur nga ushtrit osmane, edhe pse luftuan kudo me trimri, nuk qen n gjendje t ndalnin sulmin e kombinuar t aleatve ballkanik, t prgatitur ushtarakisht prej dhjetra vjetsh dhe t armatosur deri n dhmb. N fillim t dhjetorit t vitit 1912 ushtrit serbo-malazeze kishin pushtuar pjesn m t madhe t Shqipris dhe arritn n jug deri n luginn e Shkumbinit, n vijn Durrs-Kavaj-Peqin-Elbasan-Pogradec-Strug.
    Ndrkoh edhe ushtria greke, pasi theu forcat turke n Thesali e n Epir, mori Selanikun, rrethoi Janinn, shtiu n dor Sazanin dhe zbarkoi n Himar, t ciln e pushtoi bashk me disa fshatra prreth.

    Menjher pas sukseseve t para qeveritart e Serbis, t Malit t Zi dhe t Greqis, si edhe shtypi i tyre, filluan ti deklaronin gjithnj m hapur qllimet e veta ndaj Shqipris, duke i justifikuar ato me argumentet absurde t paaftsis s fiseve t egra e barbare shqiptare pr t formuar shtetin e vet.
    Kto deklarata u shoqruan me nj veprimtari gjakatare, terroriste, shfarosse t ushtrive malazeze e serbe dhe m von greke kundr popullsis shqiptare, q nuk mshiruan as grat, as fmijt e as pleqt. Pushtimi i Kosovs e i viseve t tjera t Shqipris u shoqrua me vrasje n mas t lufttarve kosovar dhe me masakrimin e me shprnguljen e popullsis. Qllimi i Beogradit ishte q Serbia t bhej shtet i pastr, thjesht serb, nacional. Proklamatave t mbretit t Serbis, pr barazin e shqiptarve me serbt n shtetin e Serbis, ua zun vendin pas fillimit t lufts urdhrat pr shfarosjen e shqiptarve. Gjeneralt serb pranonin haptazi ather se ne i linim t qet turqit, por vram sa mundm 'qen shqiptar. Deviza e ushtris serbe ishte: T shfarosim shqiptart!.

    Kudo q shkeln, n fshatrat e qytetet e Kosovs dhe t t gjith Shqipris, serbt mbolln vdekje e shkatrrime. Vetm n dy muajt e par t lufts, n tetor-nntor 1912, u vran 25 000 shqiptar. Vrasja e shqiptarve ishte programuar zyrtarisht nga Beogradi, q kishte urdhruar t mos lihej asnj gjurm shqiptare n ato vise. Qytete t tra, si Prishtina, Vuiterna, Ferizaj, Gjilani, Kumanova, Presheva, Prizreni, Peja etj., iu nnshtruan shkatrrimeve. Fshatrat prreth ktyre qyteteve u bn shkrumb e hi, ndrsa banort e tyre, pa kursyer as grat, pleqt e fmijt, u vran ose u dogjn t gjall, n zjarrin e shtpive t tyre. Ushtria malazeze plakiti Gjakovn dhe dogji pazarin e saj. Sikurse pohonte sekretari i N. Pashiit, n rrugn midis Prizrenit dhe Pejs kishte vetm fshatra t djegura, ndrsa banort e tyre ishin masakruar. N Pej vriteshin do dit 25 shqiptar. Pasi shtypn qndresn e 2 000 lumjanve, serbt, n tetor 1912, masakruan popullsin e Lums, 700 veta, duke prfshir pleqt, grat, fmijt e madje edhe ata t sapo lindur q u therrn ose u dogjn t gjall n shtpit e tyre, dogjn e rrafshuan me tokn thuajse t gjitha fshatrat e Lums. Fshati Nishor, n veriperndim t Prizrenit u rnua nga goditjet e artileris, ndrsa popullsia u masakrua, u vran gjith burrat. Bashkkohsit shkruanin se n fshatra t tra t Kosovs nuk mbeti i gjall asnj njeri.

    N territorin midis Kumanovs e Shkupit, sipas njoftimeve t shtypit t kohs, u vran 3 000 veta, nga t cilt 2 000 n rrethin e Shkupit. Terrorit t papar iu nnshtrua edhe popullsia e qytetit t Shkupit. do dit oficert serb organizonin ekspedita n fshatrat rreth Shkupit pr t terrorizuar dhe pr t masakruar fshatart. Mijra njrz t pambrojtur vinin nga Kumanova e nga Presheva, duke shpresuar t gjenin shptim n Shkup. Por edhe ktu i priste vdekja nga ushtart serb ose nga uria. Masakra t mdha u bn n Malin e Zi t Shkupit, ku u dogjn 29 fshatra shqiptare. Pas pushtimit t Ferizajt, u vran ktu 1 200 veta.

    Gjat ksaj fushate persekutimesh ndaj shqiptarve u arrestuan n rrethet e Shkupit, n muajin nntor, Hasan Prishtina, Nexhip Draga, Idriz Seferi, Sait Hoxha, Kosum Seferi dhe mjaft udhheqs t tjer t lvizjes shqiptare, t cilt, meq nuk pranuan t nnshkruanin deklaratat e besnikris ndaj Serbis, u hodhn n burgjet e Beogradit, ku u mbajtn deri m 16 maj 1913.
    Pushtimi i Kosovs u shoqrua me shprngulje n mas t popullsis shqiptare nga trojet e tyre amtare. Vetm n periudhn e Lufts s Par Ballkanike u shprnguln nga vise t ndryshme t vilajetit t Kosovs rreth 150 000 shqiptar.

  15. #115
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    14,008
    Faleminderit
    0
    666 falenderime n 474 postime
    Shpallja e Pavarsis s Shqipris



    Fitoret e rrufeshme t shteteve ballkanike i detyruan Fuqit e Mdha t rishikonin vendimin e tyre pr t mos lejuar ndryshimin e status quo-s n Ballkan. Qysh n fund t tetorit n rrethet diplomatike dhe n shtypin evropian filloi t flitej pr nevojn e ndryshimeve territoriale n t mir t aleatve ballkanik. N kto kushte, patriott shqiptar q ndodheshin jasht atdheut vendosn t ndrmerrnin nj veprim t ri politik krahas atij t Shoqris s zez pr shptim e t rretheve t tjera atdhetare brenda vendit. Qllimi i ktij veprimi do t ishte t shptohej Shqipria nga coptimi, t ruhej trsia e saj toksore e t mblidhej nj kuvend kombtar q do t vendoste pr fatin e saj. Nismn pr kt veprim t ri e morn Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi, t cilt mendonin se do t kishin prkrahjen e Lidhjes Tripalshe. Ata u nisn nga Stambolli dhe arritn n Bukuresht, ku m 5 nntor 1912 organizuan mbledhjen e kolonis shqiptare t atjeshme. Aty u vendos t themelohej nj komitet drejtonjs q t merrte n dor qeverin e vendit; t krijohej nj komision q do t shkonte n Evrop pr t mbrojtur prpara qeverive t Fuqive t Mdha t drejtat kombtare e lokale t popullit shqiptar dhe nj komitet n Bukuresht, q do t bashkrendonte veprimtarin e komiteteve t tjera brenda e jasht Shqipris pr ti ardhur atdheut n ndihm.


    Mbledhja e Bukureshtit n vendimin e saj nuk prcaktoi qart nse do t krkohej autonomi a pavarsi. Kjo do t prcaktohej, si duket, nga zhvillimi i mtejshm i ngjarjeve dhe nga qndrimi q do t mbanin kundrejt shtjes shqiptare Fuqit e Mdha. Pr kt qllim Ismail Qemali me shok shkoi n Vjen, ku bisedoi me ambasadorin anglez, Berhtoldin, dhe me ambasadorin italian. Gjat rrugs ose ndoshta n kryeqytetin austriak Ismail Qemali u njoftua pr lvizjen q kishte filluar n Shqipri pr mbledhjen e nj kuvendi kombtar. Ai i deklaroi m 10 nntor ambasadorit anglez se do t nisej s shpejti pr n Vlor pr t marr pjes n nj mbledhje t krerve shqiptar, se shqiptart ishin t vendosur t ruanin vendin e tyre, se ata do t luftonin deri n pikn e fundit t gjakut pr t mos lejuar nj coptim t tij dhe se krijimi i nj Shqiprie m vete do t mnjanonte nj ndrhyrje t Austris dhe t Italis.

    Ideja pr mbledhjen e nj kuvendi n Shqipri, q do tu paraqiste Fuqive t Mdha krkesat e popullit shqiptar, kishte gjetur prkrahjen e qeveris austro-hungareze. Berhtoldi e njoftoi Ismail Qemalin se Vjena ishte pr nj Shqipri autonome. I till ishte edhe opinioni q mbizotronte n rrethet diplomatike t Fuqive t tjera t Mdha. Por autonomia n kuadrin e Perandoris Osmane tashm nuk kishte asnj kuptim. Ushtria osmane n Ballkan ishte shpartalluar n t gjitha frontet. Trupat serbe, malazeze e greke kishin hyr thell n tokn shqiptare.

    N kto kushte e vetmja zgjidhje e drejt e shtjes shqiptare ishte ajo e shpalljes s pavarsis. N kt prfundim arriti grupi i atdhetarve i kryesuar nga Ismail Qemali, i cili m 19 nntor deklaronte n Trieste, ku kishte arritur bashk me shokt, se: ... menjher pas mbrritjes s tij n Shqipri do t shpallej pavarsia e Shqipris dhe do t zgjidhej qeveria e prkohshme. Nga Triestja komisionit q ishte formuar n Vlor pr prgatitjen e mbledhjes s kuvendit kombtar iu drgua nj telegram, me an t t cilit krkohej q t merreshin masa pr thirrjen e delegatve.
    Ideja e pavarsis s Shqipris dhe lajmi i mbledhjes s kuvendit kombtar u pritn me entuziazm t madh n Shqipri, ku gjetn nj truall t prgatitur qysh m par nga rrethet atdhetare t vendit. Kto rrethe kishin vendosur lidhje ndrmjet tyre dhe kishin caktuar Vlorn si qendr ku do t bhej mbledhja e prfaqsuesve t kombit shqiptar.

    Grupi i kryesuar nga Ismail Qemali arriti n Durrs m 21 nntor. S bashku me atdhetart durrsak ai vendosi t ngrinte n qytet flamurin kombtar. Por autoritetet osmane, t ndihmuara nga armiku i Lvizjes Kombtare Shqiptare dhespot Jakovi, arritn, ndonse prkohsisht, ta pengonin kt veprim. Komanda turke e Janins u orvat nga ana e saj ta kapte Ismail Qemalin gjall ose vdekur, por shum shpejt u detyrua t hiqte dor nga ky vendim. Administrata turke n krahinat e Shqipris, t papushtuara ende nga ushtrit ballkanike, n prgjithsi nuk ishte n gjendje ta pengonte lvizjen shqiptare. Ajo i trembej shum nj konflikti t armatosur me shqiptart, n nj koh kur po ndiqej kmba-kmbs nga aleatt ballkanik dhe kur e vetmja rrug trheqjeje n perndim ishte Shqipria.

    T shoqruar nga delegatt e Durrsit, t Shijakut, t Tirans e t Krujs, Ismail Qemali me shokt e tij u nisn pr n Kavaj. Prej andej npr Karatoprak kaluan n Fier, ku u takuan me delegatt e Kosovs, dhe m 25 nntor arritn n Vlor. Ktu delegatt e popullit shqiptar u pritn me fest. Nj zjarr i shenjt patriotizmi, - shkruan Ismail Qemali n kujtimet e tij, - kishte pushtuar qytetin ku kisha lindur dhe populli m prshndeste kudo me entuziazm dhe gzim.
    Puna e par e udhheqsit patriot qysh m 26 nntor ishte organizimi i forcave t armatosura. Pr kt qllim ai ngriti nj komision organizues dhe u drgoi pleqsive t katundeve nj qarkore, me ann e s cils porositeshin t mobilizonin njerzit e aft pr arm dhe ti mbanin ata n gatishmri.

    Ndrkoh, ushtria serbe po prparonte me shpejtsi n tokat shqiptare. Ajo po i afrohej Durrsit, Tirans, Krujs dhe Elbasanit. Rrethet atdhetare t ktyre qyteteve vendosn ta shpallnin sa m par pavarsin pr ti vn autoritetet ushtarake serbe prpara faktit t kryer. M 25 nntor Elbasani shpalli i pari pavarsin. T nesrmen at e shpalln Durrsi e Tirana dhe m 27 nntor Kavaja, Peqini e Lushnja.

    Pr shkak t prparimit t pandalur t ushtrive serbe, gjendja n Shqipri po bhej gjithnj m kritike. Kjo ishte arsyeja q n mbrmjen e 27 nntorit delegatt q ndodheshin n Vlor, ndonse nuk kishin arritur ende prfaqsuesit e disa krahinave, vendosn t mblidhnin t nesrmen kuvendin kombtar.
    M 28 Nntor 1912, n orn 14, u hap n Vlor Kuvendi Kombtar. N mbledhjen e par t Kuvendit morn pjes 37 delegat, t cilt u shtuan gjat ditve q pasuan duke arritur n 63 veta, q prfaqsonin t gjitha viset shqiptare. Pjesa m e madhe e tyre ishin udhheqs e veprimtar t Lvizjes Kombtare Shqiptare. Prve Ismail Qemalit merrnin pjes Luigj Gurakuqi, Isa Boletini, Sali Gjuka, Bedri Pejani, Rexhep Mitrovica, Vehbi Agolli, Nikoll Kaorri, Jani Minga, Abdi Toptani, Pandeli Cale, Dud Karbunara, Lef Nosi, Mithat Frashri, Mehmet Dralla, Hasan Hysen Budakova, Ajdin Draga, Sherif efendi Dibra, Dhimitr Mborja, Dhimitr Zografi, Shefqet Daiu, Rexhep Ademi, Dhimitr Berati, Kristo Meksi, Xhelal Koprncka, Spiro Ilo, Iljaz Vrioni, Hajredin Cakrani, Shefqet Vrlaci etj. Isa Boletini mbrriti me 400 lufttar kosovar m 29 nntor, i pritur me gzim t madh nga popullsia dhe nga delegatt e Kuvendit. Nga udhheqsit e tjer kosovar, pr shkak t rrethanave t lufts, nuk mundn t merrnin pjes Hasan Prishtina, Nexhip Draga, Idriz Seferi, Sait Hoxha etj., q ndodheshin n burgun e Beogradit, si edhe Bajram Curri, i cili, ndonse u nis pr n Kuvend, u pengua nga luftimet gjat rrugs.

    Pjesmarrja n Kuvend e delegatve nga t gjitha qytetet e Shqipris, duke prfshir edhe ato q ndodheshin t pushtuara nga ushtrit serbe, malazeze e greke, i dha atij karakterin e nj asambleje kombtare mbarshqiptare. Kjo ishte njherazi shprehje e vendosmris s t gjith shqiptarve pr tu bashkuar n shtetin e vet kombtar, n t cilin do t prfshiheshin t gjitha viset shqiptare.
    Kuvendi zgjodhi si kryetar Ismail Qemalin, i cili foli pr t kaluarn e Shqipris nn sundimin osman dhe pr luftrat e shqiptarve pr t fituar t drejtat e tyre. Ai vuri n dukje se n rrethanat e krijuara nga Lufta Ballkanike e vetmja udh shptimi ishte ndarja e Shqipris nga Turqia.
    Propozimi i kryetarit u miratua njzri nga delegatt, t cilt nnshkruan dokumentin historik pr Pavarsin e Shqipris, ku thuhej: ... Shqipria me sot t bhet m vehte, e lir e mosvarme.

    Pastaj u ngrit madhrisht flamuri kombtar i Shqipris prpara mijra njerzve q ishin mbledhur jasht selis s Kuvendit e q e pritn kt ngjarje historike me brohoritje entuziaste, ndrsa populli prshkonte duke knduar rrugt e qytetit, oratort atdhetar, si Jani Minga, Murat Toptani etj., me fjalimet e zjarrta evokonin luftrat e popullit shqiptar pr liri.
    Nga Kuvendi i Vlors doli gjithashtu qeveria e prkohshme e kryesuar nga Ismail Qemali.



    Rndsia historike e Shpalljes s Pavarsis



    Shpallja e Pavarsis ishte nj akt me rndsi jetike pr popullin shqiptar. Ajo, nga njra an, mbylli nj epok t tr luftrash e prpjekjesh shekullore pr t hequr qafe zgjedhn e huaj, pr t ruajtur trsin territoriale t atdheut e pr t formuar shtetin e lir kombtar shqiptar duke kurorzuar veprn e Rilindjes dhe, nga ana tjetr, hapi nj epok t re, nj epok luftrash e prpjekjesh t tjera pr ta mbrojtur pavarsin e fituar nga rreziqet e jashtme e t brendshme, pr t siguruar bashkimin kombtar t gjymtuar rnd dhe pr t vendosur rendin demokratik.

    Ngritja e flamurit kombtar n Vlor prfaqsonte fitoren e prbashkt t t gjitha trevave shqiptare prej Rrafshit t Dukagjinit n veri e deri n amri n jug, prej brigjeve t Adriatikut e t Jonit n perndim e deri n fushat e Kosovs, t Tetovs, n pellgun e Shkupit, n luginn e Preshevs e t Kumanovs, n lindje. Kto treva, duke marr pjes gjallrisht me pushk e me pen n lvizjen pr lirimin kombtar, vun gur n themelet e pavarsis shqiptare, i imentuan ato me gjakun e bijve m t mir dhe i hapn rrugn formimit t shtetit shqiptar.
    Kuvendi i Vlors e shpalli pavarsin n emr t t gjith shqiptarve, t t gjitha trevave shqiptare, q drguan prfaqsuesit e tyre n t. Ai e trajtoi Shqiprin nj e t pandar. Edhe qeveria shqiptare e Ismail Qemalit doli n rrafshin ndrkombtar si prfaqsuese e gjith popullsis shqiptare dhe e t gjitha tokave shqiptare, edhe pse nj pjes e madhe e tyre ishte e pushtuar nga ushtrit e shteteve ballkanike. Edhe deklaratat e notat e protests, q kjo qeveri u drgoi shteteve ballkanike e komandave t tyre ushtarake, n t cilat krkoi largimin e menjhershm t forcave t huaja ushtarake nga trojet e pushtuara shqiptare dhe kthimin e tyre Shqipris, u bn n emr t Asambles Kombtare q prfaqsonte t gjitha trojet e banuara nga shqiptart.

    Me Aktin e 28 Nntorit 1912 sanksionohej e drejta e pamohueshme historike e kombit shqiptar pr t qen i bashkuar, i lir e i pavarur n trojet e veta, krahas popujve t tjer t Gadishullit Ballkanik. Kjo ishte nj e drejt q buronte nga qenia e tij si popull me gjuhn, me kulturn, me individualitetin e me historin e vet, e drejt e fituar me mundime e sakrifica t panumrta n llogoret e lufts, e drejt q i takonte pr ndihmesn e vyer n dbimin nga Ballkani t sunduesve t huaj osman.

    Kuvendi i Vlors hodhi themelet e shtetit t ri sovran shqiptar.
    Pr ta siguruar nj fitore t till popullit shqiptar iu desh t bnte nj luft t gjat kundr sundimtarve osman dhe synimeve grabitqare t fuqive t huaja. Nj varg rrethanash t brendshme e t jashtme kan br q kto lvizje t mos arrinin dot objektivin. Por n do etap ato kan vn n prov forcat materiale e morale t popullit shqiptar, kan pasuruar prvojn e traditat e tij luftarake dhe kan krijuar premisat pr zhvillimin e mtejshm t lufts. N shek. XIX e n fillim t shek. XX kjo luft u zhvillua mbi baza t reja shoqrore e politike dhe mori karakter t ndrgjegjshm kombtar.
    Shpallja e autonomis nga Lidhja e Prizrenit dhe ajo e Pavarsis nga Kuvendi i Vlors m 1912 jan dy hallkat themelore n zinxhirin e ngjarjeve t lvizjes kombtare, t lidhura organikisht ndrmjet tyre si shprehje e vullnetit popullor dhe si pasoj e drejtprdrejt e prfundim logjik i lufts lirimtare. Por, Shpallja e Pavarsis shqiptare ishte n t njjtn koh nj etap m e lart, e prcaktuar nga zhvillimi progresiv i lvizjes dhe nga rrethanat ndrkombtare.
    N Gadishullin Ballkanik Shqipria, sikurse Maqedonia, ishte vendi q u lirua i fundit nga sundimi i sulltanve osman, n nj koh kur popujt e tjer fqinj kishin, kush m shum e kush m pak, dhjetra vjet q bnin jet shtetrore t pavarur. Kjo vones u shkaktua nga faktor ekonomik, shoqror e politik, t brendshm e t jashtm, q vepruan ndrsjelltas mbi Lvizjen Kombtare Shqiptare dhe prcaktuan ritmet e zhvillimit t saj.

    Prapambetja ekonomike e shoqrore e vendit ishte padyshim nj faktor q vonoi rritjen e forcave organizuese e drejtuese t lvizjes kombtare e si pasoj e vshtirsoi dhe e vonoi Shpalljen e Pavarsis. Megjithat, edhe pse Shqipria ishte nj vend i vogl e mbi t rndonte zgjedha e nj perandorie t madhe, nj faktor themelor q e vonoi pr dhjetra vjet pavarsin shqiptare ishte ai i jashtm. Populli shqiptar ka qen gjat gjith lvizjes pr lirimin kombtar i vetm, pa ndihmn e jashtme e pa aleat. Pr m tepr, shtetet ballkanike fqinje, t cilat t parat patn siguruar pavarsin, luftuan me t gjitha mjetet, duke filluar nga presionet diplomatike e duke mbaruar edhe me ndrhyrje t armatosura, kundr Lvizjes Kombtare Shqiptare, e cila pr nga qllimet e saj ishte n kundrshtim me planet e tyre t skllavrimit ekonomik e politik dhe t coptimit t Shqipris. Edhe Fuqit e Mdha, t cilat, gjat gjith shek. XIX patn prkrahur popujt e krishter t Ballkanit (serbt, grekt, rumunt e bullgart) t formonin shtetet e tyre t pavarura, pr nj koh t gjat, mbajtn nj qndrim mosprfills ndaj shtjes shqiptare.

    N kt qndrim pati ndikimin e vet edhe fakti q shqiptart, t ndar n tri fe (edhe pse i bashkonte nj ndrgjegje e vetme kombtare), me nj shumic zotruese myslimane, shiheshin nga Evropa e sidomos nga Rusia e krishtere si nj popull i huaj me to dhe m i afrt me turqit mysliman. Jo vetm Rusia, por edhe shtetet e tjera evropiane nuk qen shkputur ende n at periudh nga konceptet e vjetra teokratike pr kombin, edhe pse perandorive shumkombshe teokratike po u vinte fundi.

    N kto kushte, lufta pr pavarsin e Shqipris nuk mund t mbshtetej vese n forcat e popullit shqiptar dhe mund tia arrinte qllimit vetm kur t krijohej nj koniunktur e favorshme ndrkombtare, kur kontradiktat ndrmjet Fuqive t Mdha mund t shfrytzoheshin me sukses pr realizimin e saj.
    Pavarsia e Shqipris u shpall n kushte t tilla ndrkombtare. Udhheqsit e Lvizjes Kombtare Shqiptare, n fazn e fundit t saj, ditn t shfrytzonin me mjeshtri koniunkturn politike q u krijua me shprthimin e Lufts s Par Ballkanike, kur n shtjen shqiptare u ndeshn me forc interesat e kundrt t Fuqive t Mdha. sht merit e ktyre atdhetarve largpams dhe, n mnyr t veant, e atdhetarit dhe e diplomatit t shquar Ismail Qemali, q, duke u mbshtetur n luftn e popullit shqiptar brenda vendit, zgjodhn drejt astin e prshtatshm pr t kaluar nga platforma e deriathershme politike e lvizjes pr autonomin n at t pavarsis. Dhe kjo u realizua pikrisht m 28 Nntor 1912, kur Turqia po dbohej nga Ballkani, kur Fuqit e Mdha vendosn t hiqnin dor nga ruajtja e status quo-s n Ballkan dhe kur planet e aleatve ballkanik pr ta zhdukur Shqiprin, t prkrahura edhe nga fuqit e Antants, u kundrshtuan nga fuqit e Lidhjes Tripalshe.

    Vendimi historik i 28 Nntorit drejtohej megjithat jo vetm kundr politiks s Fuqive t Antants dhe t shteteve fqinje t Ballkanit, por edhe kundr planeve t fuqive t Lidhjes Tripalshe. Kto t fundit, sidomos Austro-Hungaria e Italia, si m t interesuarat pr shtjen shqiptare, ishin n at koh pr autonomin e Shqipris, nn sovranitetin e sulltanit. Pavarsin e saj ato e shihnin si nj variant t mundshm t zgjidhjes s shtjes shqiptare dhe e kuptonin nn prizmin e interesave t vet, si mjetin q do tu hapte rrugn pr t vendosur kontrollin ekonomik e politik mbi Shqiprin, pr ta prdorur popullin shqiptar si gardh kundr shtrirjes s shteteve sllave drejt perndimit t Shqipris, si mbshtetje pr shtrirjen e tyre n Ballkan.

    Shpallja e Pavarsis s Shqipris edhe pse, si do t provohej me vendimet e padrejta t Konferencs s Ambasadorve t Gjasht Fuqive t Mdha t Londrs (1913), nuk arriti t bashkonte n nj shtet t vetm gjith territoret e popullsin shqiptare, duke krijuar pas pes shekujsh robrie Shtetin e Pavarur Shqiptar prbn ngjarjen m t madhe, unikale, n historin e kombit shqiptar gjat shek. XX.

    Kthesa historike e 28 Nntorit 1912 ishte premisa politike themelore pr organizimin mbi baza m t prparuara t jets shtetrore t pavarur t shqiptarve dhe pr zhvillimin m t shpejt ekonomik, shoqror e kulturor t vendit. Duke formuar Shtetin e Pavarur Shqiptar ajo objektivisht krijoi gjithashtu premisat dhe at baz shtetrore e politike, aq t nevojshme pr ta mbajtur t gjall shtjen e lirimit dhe t bashkimit t t gjitha trevave shqiptare dhe pr zgjidhjen prfundimtare t problemit shqiptar n Ballkan.

Faqja 6 prej 6 FillimFillim ... 456

Tema t Ngjashme

  1. Akademik Rexhep Qosja: Fyerja e Kadares?
    Nga Llapi n forumin Tema e shtypit t dits
    Prgjigje: 139
    Postimi i Fundit: 24-08-2014, 10:24
  2. Diaspora shqiptare n mbrojtje t shtjes son kombtare
    Nga altin55 n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 09-10-2012, 09:20
  3. Rexhep Mitrovica
    Nga Llapi n forumin Elita kombtare
    Prgjigje: 3
    Postimi i Fundit: 13-10-2007, 11:30
  4. Plane Kriminale Serbe Pr Zhdukjen E Shqiptarve
    Nga Llapi n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 6
    Postimi i Fundit: 09-12-2006, 00:52
  5. Biblioteka kombtare n 80-vjetor
    Nga Eni n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 07-01-2003, 08:32

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •