Close
Faqja 5 prej 6 FillimFillim ... 3456 FunditFundit
Duke shfaqur rezultatin 81 deri 100 prej 116
  1. #81
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    prkthime autorsh rus t shekullit t nntmbdhjet, t paraplqyer prej tij: Nikollaj Gogol, Ivan Turgeniev, Ivan Krillov (1769-1844) dhe Mihail Salltikov-Shedrin (1826-1889). Prve ktyre prkthimeve t shumta nga rusishtja dhe t tjerave nga rumanishtja (Mihai Eminesku, Mihai Sadoveanu), nga spanjishtja (Pablo Neruda), dhe nga frngjishtja (Andre Morua, Pol Elyar), etj. Kuteli prmendet n veanti pr prshtatjen n proz t nj prmbledhjeje me poezi popullore shqiptare, ndr to edhe cikli heroik i Mujit dhe Halilit, n librin Tregime t mome shqiptare, Tiran 1965. Gjithashtu arriti t botoj edhe poezi e tregime pr fmij, fusha m e parrezikshme pr shkrimtart evropianolindor n periudhn staliniste. Nj roman me temn e Iliris mbeti i paprfunduar. Mitrush Kuteli vdiq nga nj kriz zemre n Tiran m 4 maj 1967, pa pasur respektin dhe nderin q i takonin njeriut q e kishte br tregimin e shkurtr zhanr popullor n Shqipri dhe q prndryshe, po t mos e kishte penguar politika, mund t ishte br prozatori kryesor i viteve pesdhjet.

    Nga prozatort dytsor t periudhs s pavarsis, mund t prmenden sidomos Milto Sotir Gurra (1884-1972), Foqion Postoli (1889-1927) dhe Haki Strmilli (1895-1953).

    Gazetari dhe tregimtari Milto Sotir Gurra (1884-1972) ka qen me prejardhje nga fshati Marjan afr Oparit n krahinn e Kors. Vitet m krijuese t jets i kaloi jasht vendit: n fillim n Odes buz Detit t Zi, kurse m pas n Amerik, Stamboll, Sofje dhe Konstanc. Ai bashkpunoi aktivisht me shum organe shtypi kombtare e letrare n mrgim shpesh me pseudonimet Nomadhi, Gjon Zeza dhe D.Tokas (44). Ndrkaq vet qe botues apo bashkbotues i nj numri revistash t tilla si i organit politik e letrar Atdheu t Konstancs m 1912 dhe t Durrsit m 1914, i s prmuajshmes Shkndia t Kors m 1921, i organit satiro-humoristik Zegthi t Kors m 1922, dhe i s prdyjavshmes Zri i popullit t Kors m 1922. N kto organe Gurra botoi tregimet e para, m t mirat e t cilave qen shkruar gjat viteve q jetoi n Rusi. Pjesn m t madhe t jets Gurra e kaloi n mrgim, dhe kshtu e kuptonte fare mir vetmin e mrgimtarve. Prandaj dhe mjaft nga tregimet e tij, t shkruara me nj stil narrativ pa pretendime, pasqyrojn mallin dhe hidhrimin e shqiptarve t jugut, t shtrnguar pr t ln atdheun e pr t vajtur n mrgim pr pun e jet m t mir. Nj prmbledhje me njzet e dy nga kto tregime u botua me titullin Plagt e kurbetit, Tiran 1938. Milto Sotir Gurra, sikundr Mitrush Kuteli m pas, prktheu letrsi ruse, ndr t tjera vepra n proz t Ivan Turgenievit (1818-1883), Leon Tolstoit (1828-1910), Anton ehovit (1860-1904) dhe Maksim Gorkit (1868-1936).

    Romancieri dhe dramaturgu sentimental Foqion Postoli (1889-1927) lindi n Kor n nj familje tregtare. Studioi dy vjet pr tregti n Stamboll ku kishte t afrm, kurse m pas, si shum korar t ksaj periudhe, emigroi me familjen n Shtetet e Bashkuara, duke u vendosur n Masausets. Atje punoi si sekretar pr degn e Federats 'Vatra' n Brokton (Brockton) dhe bashkpunoi me organin kryesor t saj, gazetn Dielli t Bostonit, ku u botuan mjaft nga shkrimet e tij t para. M 1921, pas nj mungese katrmbdhjetvjeare, u kthye n Shqipri pr t ndihmuar n themelimin e Kishs Ortodokse Autoqefale Shqiptare. Dy romane dhe nj pjes teatrale, pr t cilat prmendet, u shkruan n Amerik n vitet 1910-1919 dhe u botuan s pari n faqet e Diellit.
    Romani i par i Postolit Pr mprojtjen e atdheut, 1921, sht nj krijim tipik n frymn e romantizmit kombtar t viteve t fundit t Rilindjes dhe nuk sht nga ato q lexohen me knaqsi sot. N kt histori dashurie sentimentale plot me ideale e virtyte patriotike, fisnikun mysliman Estref, bir i Rakip bej Frashrit, e shpton, pasi e godet kali, vasha e krishter Nica, me t ciln ai martohet me gjith kundrshtimet e prindrve t tij mysliman. Luftrat ballkanike e detyrojn Estrefin t largohet pr t luftuar kundr grekve 'pr mprojtjen e atdheut', kurse Nica, e mashtruar nga i vjehrri, q i thot se edhe i shoqi, edhe vajza e

    __________________________________________________ _________________

    44 Njihen 22 pseudonime t prdorura prej Milto Sotir Gurrs.
    __________________________________________________ _________________

    sapolindur kan vdekur, endet si e meruar npr male, derisa e mban nj bari. Pas sa e sa aventurash t dy ribashkohen n Shqiprin e lir. Tema e birit t beut, q martohet me vajz fshatare me gjith dallimin n fe, kishte qen trajtuar edhe nga Mihal Gramenoja n tregimin Oxaku, t botuar m 1909. N t dyja veprat ideja sht e qart: dallimet klasore e fetare duhen kaprcyer pr t shptuar kombin shqiptar, i cili po luftonte kundr turqve dhe grekve pr pavarsi e bashkim, e pr t mbajtur gjall kulturn e vet.

    Romani i dyt i Postolit, Lulja e kujtimit, Kor 1924, ndonse vuan nga po ai artificialitet e cektsi e subjektit, nga pikpamja artistike sht njfar hapi prpara pr ata q mund t tresin nj sentimentalizm t till. Sidoqoft, ky rrfim n dy pjes i nj historie dashurie e atdhetarie, u b m popullor dhe sht ribotuar disa her. N t vrtet, ishte nj nga romanet shqiptare m t mira t viteve njzet e tridhjet. N romanin Lulja e kujtimit ngjarjet zhvillohen n Kor n fillim t shekullit t njzet. sht historia romantike e dashuris s djaloshit Dhimitr me Olimbin, t bijn e filogrekut Kristo. Dhimitri sht atdhetar i zjarrt, q e don gjuhn amtare, lexon libra shqip t ndaluar dhe e shpall hapur identitetin e tij kombtar. Olimbis i flet me entusiazm: "Po jam i sigurt se do t vinj dita, kur Shqipria t lirohet nga thonjt e Turqis e t Patrikans. Ajo dit do t jet prlindja e kombit shqiptar dhe e gjuhs son." Tregtari Kristo, pronari i Dhimitrit t varfr, merr n pun si sekretar t vet nj grek tinzar me emrin Niko. I knaqur me punn e Nikos, Kristoja i ofron atij dorn e s bijs. Por Olimbia dashuron vetm Dhimitrin dhe nuk pranon t martohet me Nikon, ka bn q ky dhe i ati t kurdisin nj rreng pr ta hequr qafe djaloshin Dhimitr. Hapin fjal npr Kor se Dhimitri sht n t vrtet udhheqs komit i lidhur me nacionalistt shqiptar jasht. I lajmruar nga Olimbia pr rrezikun e arrestimit nga trupat turke, Dhimitri arratiset nga qyteti dhe merr rrugn n mes t atij dimri t ashpr pr n Manastir. Duke ar natn npr dbor e suferin, heroin ton e sulmon nj lukuni ujqish, q ia han kalin. Edhe pse at vet e shptojn komitt shqiptar t asaj krahine, n Kor hapet fjal se Dhimitri sht vrar. Olimbia e pangushllueshme humbet kujtesn pr gjashtmbdhjet muaj, derisa nj dit sheh nj lule, 'lulen e kujtimit', q Dhimitri e kishte mbjell dikur n shenj t dashuris s tyre, e cila e ringjall e i risjell kujtesn. M pas Dhimitri hyn n Kor n krye t kryengritsve q luftonin pr lirimin e Shqipris dhe shpton Olimbin me t atin nga mashtruesi Niko. Romani mbyllet me shpalljen e kushtetuts nga xhonturqit, ka i jep mundsi Dhimitrit t kthehet prfundimisht n shtpi e t martohet me Olimbin e dashur.

    Flaka e atdhedashuris q prshkon romanet e Postolit pasqyrohet edhe n pjest e tij teatrore e sentimentale: drama e rndomt atdhetare Detyra e mms, e botuar n Boston m 1925, dhe pjesa me nj akt Martesa e nj avokati, shkruar m 1927 pak prpara vdekjes, komedi e pabotuar pr mrgimtart shqiptar n Nju Inglnd (New England). Edhe veprn Lulja e kujtimit Postoli e kishte botuar si dram n vitin 1921. T gjitha veprat e Foqion Postolit jan po aq t cekta e pa pesh, e mund t lexohen vetm pr hir t kohs kur zhvillohen ngjarjet, si pasqyrim i vonuar i romantiks nacionaliste t kulturs s periudhs s fundit t Rilindjes.

    Haki Strmilli (45) (1895-1953) ka qen nj tjetr prozator e dramaturg mjaft sentimental. Lindi m 7 maj 1895 m Dibr. Shkolln e kreu n Selanik. Ndoqi edhe nj shkoll t mesme n gjuhn turke n Manastir, drejtor i s cils qe atdhetari shqiptar Bajo Topulli (1868-1930). Gjat Lufts Ballkanike t vitit 1913 Strmilli me gjith familje u shtrnguan t arratisen nga Dibra, e pushtuar prej ushtris serbe, dhe t gjejn streh n Shqipri. N fillim u nguln n Elbasan e m pas n Durrs. Strmilli dshironte t studionte n Evropn Perndimore, por nuk mundi, sepse familja e detyroi t martohet me t ven e t vllait m t madh, t vrar m 1912. N krahinn e Matit gjeti pun si sekretar nnprefekture, kurse m 1918 u b vet zvends nnprefekt. Mati ishte vendlindja e ifligarit feudal Ahmet Zogu (1895-1961), q m pas do t

    __________________________________________________ _________________

    45 kr. Jorgaqi 1960, dhe Rrecaj 1983, 1985, 1987, 1988a, 1988b.
    __________________________________________________ _________________

    bhej Mbret i Shqiptarvet. N fillim Strmilli shkonte mir me Zogun, meqense ishte msues i motrave t shumta t tij, princeshave t ardhshme. M 1920 u emrua sekretar i Ministris s Brendshme n Tiran, por shum shpejt u b armik i betuar i Zogut t etshm pr pushtet. S bashku me Avni Rustemin (1895-1924), t adhuruar nga rinia e Shqipris pr vrasjen e ifligarit Esad Pash Toptani (1863-1920) n Paris m 13 qershor 1920, Strmilli themeloi m 1922 shoqrin demokratike 'Bashkimi', e cila pati prkrahje t gjer n at koh, kur mbizotronin trazira politike. Zogu organizoi vrasjen e Avni Rustemit dhe m n fund mori fuqin pas rnies s qeveris s Fan Nolit m 1924. Strmilli u shtrngua kshtu t largohet nga vendi, sikundr edhe shum intelektual dhe demokrat t tjer. Pas nj viti n Itali e n Franc, vajti n Bashkimin Sovjetik, ku, gjat katrmbdhjet muajve t qndrimit atje, u takua me Ali Kelmendin (1900-1939) e me brezin e par t revolucionarve komunist shqiptar, q studionin atje. Nga Bashkimi Sovjetik vajti n Austri dhe bashkpunoi n Vjen si gazetar dhe veprimtar politik kundr regjimit zogist n Shqipri. M 19 mars 1929, Strmilli u kap nga policia jugosllave dhe iu dorzua autoriteteve shqiptare, nj akt ky q shkaktoi protesta energjike n qarqet e majta n Evrop. Kongresi i Dyt i Lidhjes Antiimperialiste, i mbledhur n Frankfurt n pranver 1929, drgoi letra e telegrame proteste n Jugosllavi e Shqipri, t nnshkruara ndr t tjer nga shkrimtari francez Anri Barbys (Henri Barbusse, 1873-1935), fizikani Albert Ajnshtajn (Albert Einstein, 1879-1955), udhheqsi komunist bullgar Georgi Dimitrov (1882-1949), social-demokrati japonez Tecu Katajama (1887-1945), filozofi gjerman Teodor Lesing (Theodor Lessing, 1872-1933), e n veanti nga Fan Noli (1882-1965). Me gjith kto protesta, Strmilli u dnua n fillim me pes vjet burg, kurse n gusht 1935 me nj afat t dyt burgimi. Gjat Lufts II Botrore, mori pjes n lvizjen nacional-lirimtare dhe kryesoi komitetin ekzekutiv t Kshillit Nacionallirimtar n krahinn e vendlindjes Dibr. Pas marrjes s pushtetit nga komunistt, Strmilli u zgjodh antar i Kuvendit Popullor. N tetor 1946 u emrua gjithashtu drejtor i Biblioteks Kombtare, kurse n tetor 1949 drejtor i Muzeut t Lufts Nacional lirimtare. Haki Strmilli vdiq m 17 janar 1953 pas nj smundjeje t gjat, duke mbetur autor i tre romaneve, mbi tridhjet tregimeve, pes pjesve teatrale, dy ditareve dhe dhjetra artikujve npr gazeta.

    M e shquara ndr veprat e Strmillit sht romani Sikur t'isha djal, Tiran 1936, i cili rrfen n form ditari prpjekjet e nj vajze t re, me emrin Dije Krthiza, pr t'u liruar nga prangat e shoqris. Dijen nuk e ka lejuar i ati patriarkal, Sula, t vej n shkoll dhe e ka mbyllur brenda mureve t shtpis gati q n fmini. Ajo do q t martohet me at q dashuron, Shpend Rrfen, por dshira nuk i plotsohet, sepse e martojn me forc si krkonte i ati, me nj tregtar t pasur e t moshuar, t cilin ajo nuk e do. Ankthi e vuajtjet shpirtrore, bashk me smundjen q e ka zn (tuberkulozin), e bjn Dijen t hedh n ditar prsiatjet e saj pr domosdoshmrin e ndryshimeve sociale n jetn e gruas shqiptare prgjithsisht. Shpresat i ka mbshtetur vetm tek ardhja nj dit e nj udhheqsi, mbinjeriu migjenian, pr t'i liruar grat nga fati i tyre i vajtueshm.

    Si nj nga romanet m popullore shqiptare t viteve tridhjet, Sikur t'isha djal ishte e para vepr e rndsishme n letrsin shqiptare me temn e emancipimit t gruas. Shum vajza shqiptare t kohs u uln e msuan shkrim e kndim, si thuhet, vetm e vetm q t mund t lexonin kt libr. Ai ishte ndr romanet e para shqiptare n form ditari, ka i jepte dor t shtjellonte karakteret e protagonistve me nj monolog dramatik t fuqishm. Ndonse n prgjithsi binds n ide dhe i pasur n elemente leksikor t dialektit t gegrishtes s mesme t autorit, romani prapseprap nuk ka shptuar nga shum dobsi stilistikore, t cilat bjn t mos ngrihet deri n shkalln e nj letrsie t madhe. Ai sht shkruar me nj stil narrativ shum realist plot me pshertima romantike, pasthirrma e mallkime. Me gjith qllimin e mir pr ta nxitur lexuesin q t ndalej e t mendonte pr nj problem social t rndsishm, Strmilli nuk ishte n gjendje t kaprcente sentimentalizmin lotndjells t kohs, t cilin ai e ndihmoi t

  2. #82
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    rrnjosej n letrat shqiptare. Pr kt arsye, Sikur t'isha djal, revolucion modest pr mesin e viteve tridhjet, do t vjetrohej shpejt si vepr letrare. Megjithat, romani u prit me shum interes n Kosovn e paslufts, ku pozita e gruas n shoqri nga shum aspekte ngjante me pozitn e gruas n shoqrin e Shqipris s kohs kur u shkrua romani.

    Romani i dyt i Strmillit, pa ndonj prmbajtje sociale, ishte po aq sentimental, sa i pari. Kalorsi i Sknderbeut, Tiran 1967, i nisur m 1938 dhe i prfunduar m 1950, e q u botua pas vdekjes sipas nj dorshkrimi me titull Dy zemra, dy shemra, ka kapur temn mjaft t rrahur t qndress shqiptare nn udhheqjen e Sknderbeut (1405-1468), n veanti jetn e heroit dhe luftrat gjat viteve 1451-1456. Ajo sht nj legjend romantike e shndrruar jo pa vshtirsi, n nj roman historik, e prsri plot me sentimentalizm t paprmbajtur.

    Haki Strmilli gjithashtu botoi sa qe gjall tri pjes modeste: pjesn me katr akte Dibranja e mjerueme, Tiran 1923, at me gjasht akte Dashuni e besnikeri, Tiran 1923, dhe at me pes akte Agimi i lumnushm, Tiran 1924, t cilat formojn nj trilogji pr historin e krahins s Dibrs gjat Luftrave Ballkanike t viteve 1912 e 1913. Dy ditaret, ai me 328 faqe Burgu, Tiran 1935, pr vitet e burgimit n Tiran nga 1929 deri m 1934, dhe ai i botuar pas vdekjes Shtigjet e liris, Tiran 1967, pr veprimtarin e tij partizane gjat Lufts s Dyt Botrore, jan me interes letrar t kufizuar.

    Nj shkrimtar tjetr, q i shptoi kalimit t prgjakshm t pushtetit m 1944-1945 pakashum i padmtuar e q ia doli t ndjek karriern e shkrimeve gjat periudhs enveriste, qe Sterjo Spasse(46) (1912-1989). Romancier dhe tregimtar, Sterjo Spasse qe me prejardhje maqedonase; ai lindi m 16 shtator 1914 n Gollombo, nj nga fshatrat maqedonishtfolse n brigjet e liqenit t Presps. Ndoqi shkolln fillore n Kor dhe t mesmen n Shkolln Normalet Elbasanit, nj nga m t mirat n vend, ku pati pr msues shkrimtarin rilinds Simon Shutriqi (1883-1951) dhe gjuhtarin Aleksandr Xhuvani (1880-1961). Aty n Elbasan filloi t msoj gjuh t huaja dhe t lexoj do libr letrar apo filozofik t huaj, q mund t'i binte n dor: Fridrih Nie (Friedrich Nietzsche, 1844-1900), Artur Shopenhauer (Arthur Schopenhauer, 1788-1860), Fjodor Dostojevski (1821-1881), Leon Tolstoi (1828-1910), Gi d Mopasan (Guy de Maupassant, 1850-1893), dhe Knut Hamsun (1859-1952) etj. M 1932 hyri n pun si msues, n fillim n fshatin Dervian n jug t Gjirokastrs. M pas kreu nj kurs kualifikimi me korrespondenc pr msues n Firence, por nuk arriti t marr provimin e fundit.

    Aty n fshatin e vogl t Dervianit tetmbdhjetvjeari Spasse nisi t shkruaj romanin e par, dhe kryeveprn e tij, Nga jeta n jet - Pse!?, Kor 1935, q prmendet shkurt vetm me titullin Pse!?. Kapitujt e par t ksaj vepre u botuan m 1934 n t prjavshmen Demokratia t Gjirokastrs, kurse nga 9 gushti 1935 n disa numra t Gazeta e Kors. Ky roman doli edhe si libr m vete n fund t vitit 1935 me nj parathnie nga Vangjo Nirvana, pseudonim i Vangjel Kos (1900-1943). Pse!?, sikundr dhe Sikur t'isha djal i Haki Strmillit, botuar nj vit m von, sht shkruar n form ditari dhe ka n qendr dilemn tragjike t nj intelektuali t ri n nj shoqri fshatare t prapambetur. Gjon Zaveri sht nj i ri inteligjent, q pas studimeve kthehet n fshatin e lindjes. Prindt, duke iu prmbajtur zakoneve dhe traditave, ngulin kmb q t martohet me vajzn e zgjedhur prej tyre, fshataren Afrdita. Gjoni e ndien fare mir se nj martes e till do t ishte nj gabim fatal, por pas shum mdyshjesh, ankthesh e lufte shpirtrore, ai pranon pa dshir, duke br kshtu nj lshim e duke iu nnshtruar pushtetit t tradits e t shoqris patriarkale, e njherazi duke marr dhe tatpjetn e vet. Pse!? sht nj vepr nihiliste, 'roman i mohimit'. Heroi pesimist i tij Gjon Zaveri vuan gjith Weltschmerz-in e Verterit t ri t Gtes, heroi me t cilin ndien afri t madhe shpirtrore. N fund, i nnshtruar fatit, Gjon Zaveri mbytet vet n liqen. Dy jav m pas, n nj vllim t

    __________________________________________________ _________________

    46 kr. B. Krasniqi 1991, dhe I. Spasse 1995.
    __________________________________________________ _________________

    Faustit t Gtes, gjejn nj letr lamtumire, me t ciln mbyllet romani:

    "M mir t sundohesh prej sendi t pashpirt, por t dukshm, se nga filosofia, q sht nj gj e padukshme! M mir t jesh vrass me pushk, se sa vrass me mndje. Me pushk vret disa njers, por me mndje vret nji turm njerzish! E dij se librat m larguan nga jeta edhe filosofia ma humbi ndjenjn si njeri. Pr mua dashuri nuk paska lindur, pr mua njmnds nuk qnka krijuar! Kam lindur i teprt n kt Bot, jam unjur gabimisht n kt sofr. Pr mua - q kam dashur aq fort pr t'i ndrequr disi t metat e njeriut, s'ka t'afrm n kt Bot, por as q jam vet i afrm i vehtes s'ime. Po tundem si kallam n mes t'Oqeanit dhe shpejt e shpejt dua t zhytem n detin e pafund. Dhe kam pr t'u zhytur, mbassi si i gjall qnkam, si i vdekur qnkam, pr mua sht nj!... Asnjeri nuk dua t m'i fali q i quan Bota mkata, mbassi edhe un nuk po fal njeri, sidomos filosoft. Pr mbas vdekjes pr trupi t'em jam nj Dhiogjen. Le t kalbet atje ku do t prplaset hern e par, le t shqyhet prej atyre kafshve, q do ta gjejn t part. Por, n qoft se njerzia nuk duron nj gj t till e do t doj pr t m kallur n dh, ather po faq nj dshir: t m varrosin n vetm, i rrethuar me driza e me ferra, pa derdhur as lote e as vaje, pa ndar gj pr shpirt dhe pa mbajtur as zi, sepse pr mua:

    'Bota e Hiit, prej Hiit, pr Hiin,
    Rrotullohet rreth qllimit t Hiit!'

    Fshatart e varrosn me nderime t mdha intelektualin e tyre t vetm, por n vetm pr mbi nj kodr, q sundon fshatin dhe ku fryn era e paqme nga t katr ant, dhe nn hijen e njj trndafili t'egr sht vendosur varri i thjesht i t riut. Sipr nuk ka as emr, as dat e as shenj, vetm jan shkruar fjalt e tij t fundit:

    'Bota e Hiit, prej Hiit, pr Hiin,
    Rrotullohet rreth qllimit t Hiit!'
    Nj i ri q ndoqi gjurmn e filosofvet"

    Me romanin Pse!? dhe me dy prmbledhje tregimesh, shumica sentimentale, Kuror rinije, Kor 1934, dhe N kraht e nj femre, 1934, Sterjo Spassja nisi nj roman t dyt, m ambicioz, n periudhn 1936-1938. Afrdita, Tiran 1944, sht historia e nj msueseje fshati, Afrdita Sknderaj, e cila l qytetin e lindjes pr t'u sjell arsim dhe kultur fshatarve. Me gjith konfliktin e pashmangshm me pleqt e fshatit e me autoritetet, e me gjith peshn e paragjykimeve, padijes dhe zakoneve t trashguara, ajo kurr nuk e humbet besimin n misionin q kryen. Tema qendrore e Afrdits didaktike nuk ndryshon nga ajo e romanit t par t Spasses: intelektuali i vetmuar, q lufton kundr padijes dhe pushtetit t tradits n fshat. Por Afrdita Sknderaj sht heroin pozitive, q i zgjidh problemet e veta e nuk mbytet n to n at mnyrn e prulur e pesimiste t Gjon Zaverit. Ndrkoh q romani Afrdita i ofronte lexuesit shqiptar nj model pozitiv, ai kurrsesi nuk zgjonte aq mendime sa Pse!?, dhe nuk dha ndonj ndihmes t ndjeshme pr zhvillimin e romanit shqiptar. Stili narrativ i Spasses, si n kta dy romane edhe n veprat e mvonshme, sht elementar dhe pa ndonj prpunim gjuhsor t veant. Kryesore mbetet ideja. Kritikt marksist t paslufts nuk qen n gjendje t merreshin me romanin Pse!?, edhe pse ai mund t quhet si nj nga romanet m t mdha shqiptare t shekullit t njzet. Pesimizmi shopenhauerian dhe Weltschmerz-i binin ndesh me heroin pozitiv q krkonte realizmi socialist, prandaj ata e hodhn posht veprn thjesht si produkt t shtypjes dhe vuajtjeve t masave punonjse n shoqrin feudo-borgjeze t paralirimit.

    Ai prmendej n publik vetm pr t dshmuar se 'prparim kishte br Spassja me romanet e mvonshm t realizmit socialist. Nga nj pikpamje thjesht letrare e vrtet sht pikrisht e kundrta. Edhe pse romani Pse!? sht vepr me frym rinore e nj shkrimtari ende t pastrvitur mir me mjeshtri, ky roman i par bn nj kontrast n t mir t tij me t gjitha veprat klasike t realizmit socialist q ai krijoi m pas, si: Ata nuk ishin vetm, Tiran 1952, Buz liqenit, Tiran 1961, dhe Zgjimi, Tiran 1974 (prkth. angl. The awakening, Tiran 1980).Kur kujtojm masn e tejskajshme t prndjekjeve t gjith shkrimtarve dhe intelektualve shqiptar gjat marrjes s pushtetit nga komunistt dhe gjat viteve m pas, bhemi mjaft kureshtar pr t kuptuar se me far lehtsie Spassja kaloi nga shkrimtar i paralufts me frym nieane n ithtar i letrsis socialiste. M 15 shkurt 1944, nn pushtimin gjerman, Spassja kishte bashkthemeluar periodikun Revista letrare, e cila m pas do t demaskohej si fashiste, e ku deri m 15 gusht t atij viti kishte botuar jo m pak se pesmbdhjet tregime e fragmente prozash t tjera. N fundin e vitit 1944, pak pas fitores komuniste, ai e kishte botuar veprn e tij t par t realizmit socialist n organin partiak, gazetn Prpara t Kors: Si e pash Tirann e porsaliruar (47). Mjaft shkrimtar t tjer prparimtar t s majts, fjala vjen Petro Marko (1913-1991), pas lufte ose heshtn ose e pan veten n burg.
    N vitet e para t pavarsis s Shqipris pati nj numr t mir figurash t reja letrare, q dhan ndihmes t shquar, ndonse jo t vazhdueshme, pr zhvillimin e prozs n vitet njzet e tridhjet.

    Politikani Mehdi bej Frashri(48) (1874-1963), kushri i publicistit dhe politikanit Mid'hat bej Frashri (1880-1949), sht autori i romanit me frym romantike, me 144 faqe, Nevruzi, Tiran 1923. Lindur n fshatin e famshm t Shqipris s jugut Frashr, m 28 shkurt 1874, Mehdi beu u b funksionar i lart n administratn osmane para Lufts s Par Botrore, bej n Jerusalem dhe guvernator i prgjithshm n Palestin (1911), si dhe zvendskomisioner i lart n Egjipt (1912). Pas pavarsis s Shqipris, u b prefekt i qarkut t Beratit, kurse n gusht 1913 u emrua antar i Komisionit Ndrkombtar t Kontrollit. Pas largimit nga Shqipria t princit gjerman Vilhelm Vid (1876-1945), qndrimi gjashtmujor i palavdishm i t cilit n kt principat t rrmujshme ballkanase kishte prfunduar m 3 shtator 1914, Frashri shkoi n mrgim, te kushriri Mid'hat beu n Lozan dhe, pas nj orvatjeje jo t mbar pr t'u kthyer n Shqipri n mars 1915, vitet e lufts i kaloi n Shn Mitr (ital. San Demetrio Korone), nj ngulim arbresh n Italin e jugut. Pas Lufts s Par Botrore ai u kthye n Shqipri si figur publike, q mbshteste politikn e lidhjeve t ngushta me Italin. Mbajti poste politike t ndryshme, ndr ta ministr i brendshm (1918-1920), antar i delegacionit shqiptar n Konferencn e Paqes n Paris (qershor 1919), ministr i jashtm (1919), prfaqsues n Lidhjen e Kombeve n Gjenev (1923), ministr i ekonomis (1930-1931), dhe kryeministr (21 tetor 1935 deri m 7 nntor 1936). Me gjith prirjet italofile, Mehdi beu u shpreh kundr pushtimit t Shqipris nga Musolini m 1939 dhe u internua pr njfar kohe n Rom. M 22 tetor 1943 u zgjodh n postin e palakmueshm t kryetarit t t ashtuquajturit kshill i regjencs nn pushtimin gjerman, post q e pranoi edhe pse simpatizonte m shum Aleatt sesa Boshtin. Me fitoren e komunistve m 1944, Mehdi beu iku n Itali dhe vdiq n Rom m 25 maj 1963.

    Romani me144 faqe Nevruzi, ngjarjet e t cilit zhvillohen n periudhn 1866-1878, sht nj vepr me shum veprim, e shkruar me nj stil rrfimtar t thjesht q, megjith peripecit, prmban pak emocion t vrtet. Studiuesi britanik Stuart Man (Stuart Mann, 1905-1986), e prshkruan kshtu subjektin:

    __________________________________________________ _________________

    47 kr. Tnnes 1980, f. 105-109.

    48 kr. Koliqi 1973a.
    __________________________________________________ _________________

  3. #83
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    "Nevruzin, nj djalosh aristokrat i varfruar, e ftojn n dasmn e nj fisniku fqinj, por nuk ka para pr shpenzimet e peshqeshit q i duhet dhn sipas zakonit. Kur kthehet nga dasma, i del njri prpara pr gjakmarrje, por ky mposhtet dhe vritet. Miqt e viktims e informojn Pashan e tmerrshm t qarkut pr aktin e Nevruzit, dhe ky i fundit shtrngohet t'i kaloj ditt n arrati. Pas shum peripecish mbrrin n Selanik, ku ndrron emr dhe fshihet. Por meq kujton se ngjarja sht harruar, hyn n pun te nj be i vendit me detyr pr t kapur nj hajdut. M pas i bn bisht nj thirrjeje kmbngulse pr t'u kthyer n Shqipri e pr t shtypur diku nj kryengritje. Duke pasur ende frik nga prndjekjet dhe burgu, mbetet n mrgim, dhe ikn n Stamboll. Por ktu e pikasin, e kapin dhe e burgosin. Me ndihmn e nj prifti, t cilin dikur e kishte shptuar nga burgu, ai arratiset, ndrron emrin prsri dhe bhet kapiten policie. Duke qen i till arrin t shptoj nj vajz kaukaziane nga haremi i Sulltanit, por e pikasin prsri dhe e syrgjynosin n ishullin Rodos pr tr jetn. Vdekja e Sulltanit e bn Nevruzin t fitoj lirin, t kthehet n Shqipri e t martohet. sht koha e Kongresit t Berlinit m 1878, kur fati i Shqipris vihet n fije t perit. N Shqipri kan filluar t zbarkojn irredentist nga Korfuzi, dhe n nj prleshje me ta Nevruzi vritet." (49)

    Mehdi bej Frashri gjithashtu botoi nj dram historike n pes akte me titullin Tradhtia, Tiran 1926, me subjekt nga koha e Sknderbeut, si dhe shkrime mbi ekonomin, filozofin, historin dhe politikn, ndr to edhe nj traktat 380 faqesh turqisht pr sovranitetin ligjor t Perandoris Osmane: Imtiyazat-i ecnebiyenin Tatbikat-i haziresi, Samsun 1907 [A. H.1325] (Mbi zbatimin e privilegjeve dhe tatimeve t huaja).

    Filip Papajani(1878-1945) nga Elbasani, me pseudonimin Lipi, studioi mjeksi n Rumani, ku, sikundr shum intelektual t tjer shqiptar, u njoh s pari me lvizjen kombtare. Me t'u kthyer n Shqipri, shrbeu si mjek, por iu prkushtua mjaft edhe letrsis. Papajani qe prozator dhe poet, dramaturg dhe botues, veprat e t cilit pasqyrojn m shum problemet e periudhs s von t Rilindjes se ato t viteve njzet, kur ishte n kulm t energjive t veta. Botoi gazetn e prjavshme politike e letrare q nuk zgjati shum, Shkumini, n qytetin e lindjes Elbasan nga prilli 1921 deri n janar 1922. Kjo gazet kishte edhe nj shtojc letrare t quajtur Shkumini letrar, ku patn mundsi t botonin talente t reja t Shqipris s mesme. Papajani prmendet pr nj numr prozash t gjata, disa prej tyre me tem historike. Ndr to jan: Pelazg, qytetnim, vllazni!, 1923; Bardhushi, letra atdhetare, Tiran 1930; dhe Fatbardhi,1934. Ve tyre, ai shkroi nj pjes teatrale me titullin Moisi Golemi, 1928, dhe botoi disa vllime me vjersha: Osman-Marija, Bukuresht 1913, Vjersha, Kor 1922, dhe Ndreka, 1925. Asnj prej ktyre krijimeve, t botuara kryesisht n revista t viteve njzet, nuk dshmon pr ndonj talent apo mjeshtri letrare t veant. Papajani vdiq n Tiran m 25 mars 1945.

    Prifti jezuit Zef M. Harapi (50) (1891-1946) nga Shkodra botoi n fillim romanin sentimental Pushka e trathtarit, Shkodr 1914, gjat Lufts s Par Botrore, n t prmuajshmen jezuite Prparimi. Pushka e trathtarit sht nj orvatje e hershme pr t shkruar nj roman me frym romantike. I shkruar me nj stil t gjall por t ngatrruar, ai v n qendr hakmarrjen dhe drejtsin sipas kanunit n malsin e Shqipris s veriut n fillim t shekullit t nntmbdhjet. Sikundr mjaft vepra t ksaj kohe n proz, ky roman 200 faqesh sht aq shum i ngjeshur me veprim, me imtsi t teprta e digresione, sa q lexuesi e ka t vshtir t ndjek fillin e ngjarjeve. Nj roman i dyt i ktij autori, Peng a rob?, u botua numr pas numri

    __________________________________________________ _________________

    49 kr. Mann 1955, f. 95-96.

    50 kr. Koliqi 1973b, dhe Kongoli 1983.
    __________________________________________________ _________________

    n t prmuajshmen jezuite Leka t Shkodrs nga 1930 deri m 1933, dhe nuk prbn ndonj hap prpara n krahasim me t parin. Zef M. Harapi, q nuk do ngatrruar me Anton ose Ndue Harapin (1888-1945), ka qen edhe autor i dy pjesve historike: Oso Kuka, 1921, dhe i pjess me pes akte Mustaf Pasha i Shkodrs, Shkodr 1923, q u luajt pr her t par nga ansambli Bogdani m 28 nntor 1923. Zef Harapi kishte studiuar n Kolegjin Saverian n Shkodr, t themeluar nga jezuitt m 1877, dhe kishte qen msues n Pej, Durrs e m pas n qytetin e lindjes Shkodr. Prmendet si nj bashkpuntor i rregullt i revistave periodike shkodrane si Hylli i Drits, 1913-1944, Prparimi, 1914-1916, Lajmtari i Zemers t'Jezu Krishtit, 1914-1944, Leka, 1929-1944 dhe i almanakve Vepra pijore.

    Tregimtari Kol Mirdita (1900-1936), q prdorte edhe pseudonimin Helenau (akronimi i emrave Heine dhe Lenau), lindi n Shkodr m 24 janar 1900 dhe studioi n Fakultetin Juridik t Universitetit t Gracit n Austri. N vitet njzet ky universitet kishte pranuar nj numr t mir studentsh shqiptar. Sikundr Migjeni dhe Gaspr Pali, Mirdita vdiq n mosh t re nga tuberkulozi (3 tetor 1936) pa e zhvilluar talentin deri n fund. Helenau prmendet pr tregimet e shkurtra, ndonse shkroi edhe poezi dhe dy pjes, ndr to edhe nj tragjedi pr vdekjen e Sknderbeut. Poezia dhe nnt tregimet e shkurtra iu prmblodhn pas vdekjes n vllimin modest Trandafila q s'elin pr ne, Tiran 1959.

    Nj prozator i s majts q, ashtu si Sterjo Spasse, nisi t shkruaj e t botoj n vitet tridhjet e q vazhdoi karriern letrare, me bekimin e autoriteteve komuniste, n dekadat e para t periudhs enveriste ishte Nonda Bulka (51) (1906-1972). Lindur n fshatin Leus t Prmetit, Bulka studioi n liceun francez t Kors, ku ka studiuar edhe Enver Hoxha (1908-1985). E prfundoi at m 1929 dhe vazhdoi studimet, ashtu si Hoxha, pr pak koh n Franc. U kthye n Shqipri n fillim t viteve tridhjet pr t punuar si msues dhe shum shpejt do t shfaqte prirje pr letrsi e gazetari. Bulka bri emr si publicist e satirik duke trajtuat tema t ndryshme shoqrore, kurse m pas si tregimtar e poet. Sprovat plot humor e her-her me ironi t mpreht si dhe skicat n proz, t botuara me pseudonimin Chri-Chri, u bn t njohura pr kritikn therse ndaj kushteve politike e shoqrore nn regjimin e Zogut. N artikullin e shkurtr Horizonte t reja pr letrsin kombtare, t botuar m 1932 n t prmuajshmen e Tirans Minerva, ai mundohej t bind lexuesin se, ndonse letrsia klasike kishte vendin e vet t paprekshm n kultur, n letrsin e shekullit t njzet ndihej nevoja pr dika t re, q do t pasqyronte njeriun bashkkohs dhe aspiratat e tij.

    "N botn e qytetruar filloi qysh prej kohe revolucioni letrar: nj Rolan n Franc, nj Ada Negri n Itali, Mani n Gjermani, Shou dhe Uellsi n Angli, Gorki n Rusi, Drajzeri dhe Sinkleri n Amerik, Unamunoja n Spanj, Tagora n Lindje, jan flamurtar t nj bote t re, nga e cila duhet zhdukur hipokrizia dhe interesi. Prkthimet e Dantes dhe t Petrarks jan xhevahir t muar n letrsin kombtare, por atdheu yn do t kishte nevoj pr vepra m t gjalla, m moderne, m t prshtatshme, se njerzit paralelisht me artin, duhet t strvitin edhe logjikn."

    Kjo pikpamje pr letrsin ishte krejtsisht e kundrt me at t shkrimtarit m tradicional Gjergj Fishta (1871-1940) dhe t shkolls katolike shkodrane, si dhe t mjaft prozatorve sentimental t romantizmit kombtar m t vonshm. Bulka, s bashku me Migjenin (1911-1938) dhe me veteranin e lufts civile t Spanjs Petro Marko (1913-1991), i dha kshtu tonin letrsis prparimtare e t angazhuar n Shqipri n vitet tridhjet. Skicat e tij

    __________________________________________________ _________________

    51 kr. M. Gurakuqi 1961, Xhaxhiu 1979, Qosja 1988, f. 252-273, dhe S. Gashi
    1995.
    __________________________________________________ _________________

    t shkurtra u botuan fillimisht n vllimin Kur qan e qesh bilbili, Kor 1934, dhe pas lufte Bulka u ngrit lart nga kritikt marksist. Ndonse ishte nj z kritik i kohs dhe i kulturs q i prkiste, Nonda Bulka nuk na u prezantua si publicist i madh, ndrsa si talent letrar nuk mund t lvdohet. Ndr botimet e tij pas lufte, nga viti 1950 e derisa vdiq, kemi tregime t shkurtra deri n njzet faqe dhe poezi, q pr nga niveli artistik shkojn nga niveli mediokr deri tek ai tmerrsisht i dobt. Ajo zemrata e zjarrt e Chri-Chris q pati n moshn e rinis shkoi e vate. Jan tregime artificiale e jobindse, jo vetm pr munges talenti, por sidomos sepse hipokrizia politike e periudhs enveriste nuk lejonte m kritik sociale t vrtet. Nj prmbledhje me krijime t tij sht botuar gjithashtu anglisht me titullin Sketches and short stories, Tiran 1984.

    Vedat Kokona (l. 1913), prozator, poet, kritik dhe prkthyes, ka lindur m 7 gusht 1913 n Izmir, Turqi, n nj familje t nderuar t shtress s mesme nga Gjirokastra. I ati Elmaz Kokona kishte punuar n shrbimin civil osman si avokat. Pak koh pas shpalljes s pavarsis s Shqipris, familja Kokona u vendos n Tiran, ku Vedati ndoqi shkolln fillore. M pas, pati fatin e mir t pranohej n liceun francez n Kor, nj nga shkollat e mesme m t mira asokohe n Shqipri. Viteve t ksaj shkolle u prkasin dhe vjershat e tregimet e para t tij. Kur po kryente kt shkoll m 1935, Kokona fitoi mim n nj konkurs letrar, ka i dha mundsin financiare pr t udhtuar jasht. Si fryt i udhtimit at vit n Itali, Gjermani, Suedi dheDanimark ishte botimi i ditarit me shnime udhtimi Nga Tirana n Stokholm, Tiran 1935, nj nga librat e par t ktij lloji t botuar n gjuhn shqipe. Po m 1935 Kokona nisi t studioj pr drejtsi n Paris, ku ndenji deri n fillim t vitit 1939, vite q do t ushtronin nj ndikim t thell mbi pikpamjet dhe stilin e prozs s tij. Me t'u kthyer n Shqipri, punoi si msues i gjuhs frnge n po at shkoll t mesme t Kors, ku kishte qen nxns, dhe botoi nj numr vjershash dhe prozash origjinale n revistn e prmuajshme t Ernest Koliqit Shkndija. M 1941 u transferua n gjimnazin e shtetit n Tiran, ku dha msim pr nj vit. Pr shkak t trysnis politike dha dorheqjen m 1942 dhe i hyri profesionit t tij t fillimit, avokatis. N shkurt 1944, s bashku me Mitrush Kutelin, Nexhat Hakiun dhe Sterjo Spassen, ai themeloi dhe kryesoi redaksin e s prdyjavshmes Revista letrare, jetshkurtr, por me ndikim n jetn kulturore, e cila m pas do t damkosej si fashiste. Prejardhja e tij gjirokastrite dhe studimet n liceun e Kors, t cilin e kishte kryer n tetor 1930 edhe Enver Hoxha (1908-1985), kan qen ndoshta ato q e shptuan nga prndjekjet e drejtprdrejta gjat spastrimeve t intelektualve pas lufts. N vitet e para t paslufts, i padshirueshm si avokat, ai iu kthye puns si msues i frngjishtes n nj shkoll t mesme n Tiran, kurse nga 1949 deri m 1965 si prkthyes n shtpin botuese shtetrore Naim Frashri. Nga 1965 e derisa doli n pension dha frngjishten n Universitetin e Tirans.

    Pjesa m e madhe e veprave me interes letrar t Kokons u botuan gjat Lufts s Dyt Botrore. Ndr to jan dy vllime me poezi: Drit dhe hije, Tiran 1939, prmbledhje me nntmbdhjet vjersha introspektive dashurie, dhe ai me satira Shtat prilli, Mussoliniada, Tiran 1943. Si prozator, Kokona prmendet kryesisht pr vllimin Yje t kputur, Tiran 1940, prmbledhje e shtat tregimeve me frym moderniste, q e paraqitnin si nj ndr prozatort m t talentuar e m origjinal t viteve t lufts. N kto rrfime e n dhjet tregime t tjera t botuara ve e ve n revista t kohs, lexuesi ndien lidhjet e autorit me rrymat e prozs franceze q nga Gystav Floberi (Gustave Flaubert, 1821-1880) e deri te letrsia intelektuale e viteve tridhjet. Ndr veprat e mvonshme t Kokons jan romani me dy pjes Me valt e jets, Tiran 1961, 1965, dhe drama Hijet e nats, Tiran 1966. Vedat Kokona gjithashtu prktheu shum klasik t letrsis s prbotshme, si Pier Kornej (Pierre Corneille, 1606-1684), Zhan Rasin (Jean Racine,1639-1699), Uilliam Shekspir (William Shakespeare, 1564-1616), dhe Leon Tolstoi (1828-1910), Maksim Gorki (1868-1936) dhe Xhon Gollsuorthi (John Galsworthy, 1867-1933), si dhe hartoi fjalort mjaft t krkuar frngjisht-shqip (1966) dhe shqip-frngjisht (1977).

    Figura ndoshta m interesante ndr prozatort minor t periudhs parakomuniste, qoft si njeri e qoft si autor, sht Musine Kokalari (52) (1917-1983) nga Gjirokastra. Kokalari ka qen e para shkrimtare femr n Shqipri, dhe e vetmja deri n vitet 1960. Lindur m 10 shkurt 1917 n Adana, n Turqin jugore, n nj familje atdhetare dhe politikisht aktive me prejardhje nga Gjirokastra, Kokalari u kthye n Shqipri me familjen m 1920. Q n mosh t njom do t hidhej pas librave dhe dijes, duke prfituar edhe ngaq i vllai Vejsim mbante nj librari n Tiran n mesin e viteve tridhjet. N janar 1938 vajti n Rom pr t studiuar letrsi n universitet dhe e prfundoi at m 1941 me nj studim pr Naim Frashrin. Qndrimi n qytetin e prjetshm i eli nj dritare pr t par pr pak koh nj bot magjepsse krijimtarie intelektuale, dhe synimi i saj i vetm me t'u kthyer n Shqipri ishte q t bhej shkrimtare. M 1943 i tha nj shoqeje: "Dua t shkruaj, t shkruaj, e vetm t shkruaj letrsi artistike dhe t mos kem t bj fare me politik." Dhe vrtet, n moshn njzet e katr vje, kishte botuar tashm nj prmbledhje t par 80 faqesh me dhjet rrfime rinore n proz, t shkruara n dialektin e vendlindjes Gjirokastr: Si m thot nnua plak, Tiran 1941. Kjo prmbledhje historike, e frymzuar fuqishm nga folklori tosk dhe nga mundimet e prditshme t grave n Gjirokastr, mendohet se sht e para vepr letrare e shkruar dhe e botuar nga nj grua n Shqipri. Kokalari e quajti kt libr "pasqyr e nj bote t pernduar, shtegu i kaprcimit nga vajzria n mes t kngve, nj nusri pr ta hedhur gruan prap n vargonjt e rnd t robris s fanatizmit." Tre vjet m pas, me gjith peripecit e lufts civile, Kokalari, tani njzet e shtat vje, mundi t botoj nj prmbledhje t vllimshme me tregime e skica me titull ... sa u-tunt jeta, Tiran 1944, gjithsej 348 faqe. Kjo vepr e afirmoi si shkrimtare me brum, ndonse pr nj koh t shkurtr. Nj vllim i tret me rrfime me frym popullore qe Rreth vatrs, Tiran 1944. Ndrsa Lufts s Dyt Botrore po i vinte fundi, Kokalari vet hapi nj librari dhe u ftua t bhej antare e Lidhjes s Shkrimtarve, t themeluar m 7 tetor 1945 nn kryesin e Sejfulla Malshovs (1901-1971). Gjith kohn asaj i fanitej ekzekutimi pa gjyq i dy vllezrve t saj, Mumtaz dhe Vejsim, m 12 nntor 1944 nga komunistt dhe haptazi krkonte drejtsi e shpagim. Duke pas qen e lidhur ngusht m 1944 me Partin Socialdemokrate Shqiptare t sapolindur dhe me organin e saj Zri i liris, ajo u arrestua m 17 janar 1946 n atmosfern e terrorit, q shoqroi rnien e Malshovs, kurse m 2 korrik 1946 u dnua me njzet vjet burgim nga gjykata ushtarake e Tirans si 'sabotatore dhe armike e popullit'. Tetmbdhjet vitet e tjera t jets i kaloi n burgun famkeq t Burrelit, e veuar dhe n vzhgim t vazhdueshm, e prndjekur dhe e ngacmuar nga zyrtart harbut e t pashkoll t burgut. Grua e vrar shpirtrisht, u lirua rreth vitit 1964 dhe e caktuan t punoj fshesare n qytetin e Rrshenit. Musine Kokalari, dikur rrfimtare e talentuar, u prndoq deri n ditt e fundit t jets. Ajo vdiq m 14 gusht 1983.

    Krijime t tjera modeste n proz n periudhn e pavarsis dhan Lazr Lumezi (1870-1941) nga Prizreni, autor tregimesh, dramash dhe tekstesh shkollore; ati franeskan Anton (Ndue) Harapi (53) (1888-1946) nga Shkodra, i ekzekutuar n Tiran m 19 shkurt 1946, i cili prmendet pr romanin e shkurtr Val mbi val t botuar n disa numra n revistn Hylli i Drits nga 1939 deri m 1942, dhe pr veprn n proz, me 222 faqe e njzet e dy kapituj Andrra e Prtashit, Rom 1959, botuar pas vdekjes; Ismet Toto (1908-1937), botues dhe prozator nga Progonati i Labris; Aliko Vani, autor i dy romaneve t shkurtra dhe i nj prmbledhjeje me tregime; Andon S. Frashri (1892-1965), botues i Diellit t Bostonit dhe autor i romaneve t shkurtr: Patrioti, Kor 1933, dhe I funtmi i Kastriotvet, Tiran 1944; Llambi Dardha, autor i dy romaneve me tem kombtare: Kthimi i Sknderbeut n Kruj,

    __________________________________________________ _________________

    52 kr. Mandia 1995.

    53 kr. Plasari 1994a.
    __________________________________________________ _________________

    Kor 1929, dhe Dshmort e liris, Kor 1933; Dionis Miao, publicist dhe gjykats i mbajtur n burg nga 1947 deri m 1957; si dhe Mustafa Greblleshi (1922-1986), autor i romanit sentimental Gremina e dashunis, Tiran 1944, i cili u burgos pr dy vjet m 1947. Pas shpalljes s pavarsis n nntor 1912 proza u zhvillua e u kthye n nj gjini q mund ta quajm me pesh n letrsin shqiptare. Megjithat, krahasuar me letrsin Perndimore, niveli letrar i prgjithshm n vitet njzet e n fillim t viteve tridhjet t kujton n rastin m t mir romanin sentimental evropian t shekullit t tetmbdhjet dhe mjaft nga letrsia moralizuese e mesit t shekullit t nntmbdhjet, pr shembull at t fillimeve t Anglis Viktoriane. Fryma e romantizmit kombtar t Rilindjes vazhdoi t jehoj n shpirtin e shum shkrimtarve pa mjeshtri teknike e pa aftsi pr t krijuar vepra me nivel t mirfillt artistik.

  4. #84
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    10.8 Zhvillimi i dramaturgjis shqiptare deri m 1944




    Teatri profesionist sht prerogativ e nj shoqrie qytetare. N Shqipri, e cila gjithmon ka patur nj popullsi shumicn fshatare, pa qendra t mdha qytetesh deri von, dramaturgjia nuk u zhvillua kurr deri aty ku u zhvilluan poezia dhe proza, dhe as pati ndonj forc t madhe trheqse pr publikun shqiptar. Prandaj, lidhur me dramaturgjin shqiptare pak gj mbetet pr t thn pr periudhn para gjysms s dyt t shekullit t nntmbdhjet dhe, n t vrtet, po ashtu pak pr teatr profesionist para gjysms s dyt t shekullit t njzet. Megjithat, me fillimin e shekullit t njzet, n Shqipri drama lindi t paktn si gjini letrare e pavarur. Pjest e para teatrale shqiptare u shkruan n gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet e madje disa prej tyre u vun n sken nga grupe amatore.

    N mosh t re Jeronim De Rada (1814-1903), figura kryesore e letrsis arbreshe e shekullit t nntmbdhjet, shkroi nj pjes teatrale shqip, t ciln pr arsye botimi e prktheu italisht. Kjo ishte tragjedia 75-faqshe I Numidi, Napoli 1846 (Numidt). Kt vepr, me ngjarje q zhvillohen n Kartagjenn e lasht n kohn e Hanibalit, e kishte shkruar m 1841, por nuk ia plqyen as miqt e as adhuruesit e tij t shumt. Nj gjysm shekulli m pas, n mosh t thyer, autori iu kthye dhe e ripunoi, prsri n prkthimin italisht, duke e kthyer n pjesn me pes akte Sofonisba, dramma storico, Napoli 1892 (Sofonisba, dram historike).

    Drama origjinale shqiptare m e hershme e ruajtur deri m sot sht nj vepr melodramatike, Emira e shkrimtarit arbresh Franesk Anton Santori (1819-1894) nga fshati Picilia (ital. Santa Caterina Albanese) n krahinn e Kozencs. Emira u botua me mjaft gabime, pjesrisht n revistn e prmuajshme arbreshe Fimuri Arbrit n nntor 1887 dhe m tej n antologjin shqipe t Jeronim De Rads m 1896. Nj botim bashkkohor sht br m 1984 nga Franesko Solano (l. 1914). Veprimi ndodh n Kalabrin e autorit n koh revoltash sociale t shkaktuara nga fushata e vitit 1861 kundr cubave. Personazhet kryesore n kt dram t par n gjuhn n shqip, dorshkrimin e s cils e kemi, jan Emira dhe Kalina, dy vajza fshatare q dashurojn t dyja Mirjanin, birin e nj bujku t pasur. Mirjani, i plagosur n prpjekje me cubat, burgoset pa t drejt nga kolonel Fumeli. Lirimi i tij m pas dhe martesa e Emirs me Mirjanin e sjellin dramn drejt nj fundi t lumtur n mos t siprfaqshm. Santori ka shkruar edhe nj numr pjessh t tjera melodramatike, komedi e tragjedi, por jo t gjitha t prfunduara. Kto mbetn vetm n dorshkrim. Ndr to jan tragjedia Jeroboam dhe melodrama sknderbejane Alessio Dukagino, kjo e dyta e shkruar midis viteve 1855 e 1860, q u botuan m 1983 nga Franesko Solano.

    Ideologu dhe dijetari i Rilindjes Sami Frashri (1850-1904) sht autori i nj pjese me 180 faqe n turqishte me titull Besa yahud ahde vefa (Besa ose mbajtja e fjals). U shfaq pr her t par m 6 prill 1874 n skenn e 'Osmanli Tiyatrosu' (Teatri Osman) n Konstantinopoj dhe u botua atje nj vit m von. Besa u prkthye shqip nga Abdyl Ypi Kolonja m 1901, kurse anglisht nga Nelo Drizari (1902-1978) me titullin Pledge of honour, an Albanian tragedy, Nju Jork 1945 (Besa, nj tragjedi shqiptare). N kt vepr me tem shqiptare, disi melodramatike pr shijet e sotme, shkrimtari prdllehet pr dilemn tragjike t nj babai shqiptar, i cili m mir mund t vras t birin sesa t shkel besn, fjaln e dhn.

    Drama e par n gjuhn shqipe e shkruar brenda n Shqipri sht nj pjes e shkurtr fetare me titullin Nata Kshnellavet, Shkodr 1880, nga prifti dhe poeti franeskan Leonardo De Martino (1830-1923) me prejardhje nga fshati arbresh Grei n krahinn e Avelinos. Nj tjetr autor katolik shkodran, Pashko Babi (1843-1905), ka shkruar nga t parat pjes teatrale shqiptare I biri i ifutit, q dihet se sht shfaqur m Kolegjin Saverian t Shkodrs n shkurt 1882.

    Nj yll i ndritur, n qiellin e zbeht t teatrit shqiptar, n agim t shekullit t njzet ka qen aktori Aleksandr Moisiu (54) (1879-1935). Moisiu ka lindur n Trieste, asokohe pjes e Austro-Hungaris, me baba shqiptar nga Kavaja e me nn arbreshe. Pas fmijris n Trieste, Durrs dhe Grac, Aleksandri njzetvjear u vendos me t mn dhe dy motrat n Vjen. Aty n Vjen, me nxitjen dhe prkrahjen e aktorit austriak Jozef Kainz (1858-1910), nisi karriera e njrit prej aktorve m t mdhej t skens n dhjetvjeart e par t shekullit t njzet. Vitet e tjera e uan n Prag e pastaj n Berlin, ku gzoi ndihmn dhe prkrahjen e Maks Rajnhardit (Max Reinhardt, 1873-1943). Moisiu e shoqroi Ansamblin e Rajnhartit n Rusi m 1911 dhe u ngrit lart n Sankt Petrburg nga kritiku dhe dramaturgu Anatoli Lunaarski (1875-1933) pr interpretimin e rolit te Edipit. Ndr rolet e tjera pr t cilt Aleksandr Moisiu prmendet m shum jan Hamleti, Fausti, Fedja n pjesn Kufoma e gjall t Lev Tolstoit, dhe Dubedati n Dilema e doktorit t Xhorxh Bernard Shout. Edhe pse n radh t par aktor i skens, Moisiu luajti edhe n dhjet filma nga viti 1910 deri m 1935, nga t cilt shtat qen pa z dhe tre me z. Pjesa e shkruar prej tij 'I burgosuri', pr vitet e fundit t Napoleonit n ishullin e Shn Helens, nuk pati sukses. Aleksandr Moisiu vdiq m 22 mars 1935 dhe prehet n varrezat Morkote (Morcote) mbi liqenin e Luganos n Zvicr.

    Brenda n Shqipri, n fillim t shekullit t njzet u vu re nj rritje e madhe e numrit t pjesve t shkruara, por pak u vun n sken. Nj numr trupash amatore ishin krijuar n t dy qendrat kryesore kulturore t Shqipris, Shkodra dhe Kora, ndr to edhe shoqria dramatike 'Vaso Pasha' e ngritur n Shkodr m 1913. Kjo brtham e par e teatrit shqiptar u krijua me nismn e shkrimtarit dhe personalitetit politik Hil Mosi (1885-1933), i cili ishte jo vetm themeluesi, por edhe sekretar i saj. Pr m tepr ai interpretoi vet n shfaqjet e para. Trupa t tjera amatore lindn edhe npr qendra m t vogla: Durrs, Vlor, Pogradec, Elbasan, Berat, Gjirokastr dhe Boboshtic, por shfaqjet qen t rralla dhe pa ndonj mjeshtri artistike. Nj pjes e mir e ktij kapitulli t teatrit shqiptar sht ende e padokumentuar. Kurse teatri profesionist mbeti nj institucion i huaj pr kt periudh n Shqipri.

    Shumica e autorve t periudhs s von t Rilindjes u prqndruan n poezi e n fushn e botimeve, por qen edhe disa q u morn dika edhe me dramaturgjin. Shkrimtari dhe komiti Mihal Grameno (1871-1931) nga Kora sht autori i komedis me tri akte n vargje Mallkimi i gjuhs shqipe, Bukuresht 1905, me ngjarjet q shtjellohen n Kor m 1886, e q satirizon orvatjet greke 'pr t qytetruar' shqiptart; si dhe tragjedia me tem historike n katr akte Vdekja e Piros, Sofje 1906, pr mbretin e Epirit (319-273 para ers son). Kjo pjes kushtuar 't pavdekurit vjershtor edhe t madhit mmdhetar: Naim Be Frashrit', u vu n sken n Uuster

    __________________________________________________ _________________

    54 kr. Kosova 1971, V. Moisiu 1979, 1980, dhe Foniqi 1994.
    __________________________________________________ _________________

    (Worcester) t Masausetsit n SHBA n janar 1914 dhe vazhdoi t ishte nj nga pjest shqiptare m popullore deri n vitet 1940.

    Nj tjetr dramaturg tipik rilinds ishte gazetari dhe poeti Namik Selim Delvina (1875-1933), autor i drams n tet akte Dashurija e mmdheut, Selanik 1909, e ngjeshur me ndjenja t larta e plot sentimentalizm, q plqeheshin nga lexuesit e kohs. Poeti i Rilindjes s von Andon Zako ajupi (1866-1930), i cili pjesn m t madhe t jets e kaloi n Egjipt, mori emr si dramaturg pas vdekjes me Burr' i dheut, Kajro 1937, tragjedi n vargje e shkruar m 1907. Kjo dram mjaft e dobt me temn fort t rrahur t Sknderbeut u botua m 1937 pas vdekjes s poetit. ajupi ka shkruar edhe nj komedi origjinale me nj akt, Pas vdekjes, 1910, edhe kjo e botuar s pari n Kajro m 1937 nga Sofokli api. Komedia n katr akte n vargje Katrmbdhjet vje dhndr mbeti e pabotuar sa qe gjall, kurse nj pjes tjetr n vargje, me titull Detyra, ka humbur.

    Sikundr mund t pritet, shkrimtart e shkolls katolike shkodrane, prve temave kombtare, trajtuan edhe ato fetare. Shtjefn Gjeovi (1873-1929), prift franeskan dhe folklorist nga fshati i Janjevs n jug t Prishtins, ka qen autori i nj numri veprash letrare e shkencore t shkruara n disa famulli fshati n malsin e Shqipris s veriut, ku dhe shrbeu. Gjeovi gjithashtu ka ln gjithsej tridhjet e tet vepra origjinale t pabotuara. Ndr to jan shtat pjes me tema kombtare, q trajtojn kryesisht epokn historike t Sknderbeut. Nga kto pjes mund t prmenden Dashtnia e atdheut, 1901, Prijs i dy Dibrave, 1902, Mojsi Golemi dhe tragjikomedia Mark Kuli Kryenqits, t cilat edhe pse aspak t prpunuara, kan vendin e tyre n historin e hershme t dramaturgjis shqiptare. Gjeovi gjithashtu ka prkthyer dhe botuar Atil Reguli, Shkodr 1912, prkthim i tij n shqip i pjess me tri akte 'Atilio Regolo' nga poeti dhe melodramaturgu italian Pietro Metastazio (1698-1782).

    Nj prift tjetr franeskan, Gjergj Fishta (1871-1940), personaliteti letrar kryesor e m i fuqishm n Shqiprin e paralufts, ka qen autor jo vetm i poezive t shquara epike e lirike, por edhe i disa pjesve teatore q kan ndihmuar pr zhvillimin e dramaturgjis shqiptare. Vepra e par dramatike e tij, nj pjes satirike, Shqyptari i gjytetnuem 1911, edhe pse her-her jo e zhdrvjellt, paraqitet si nj vepr me mjeshtri t jashtzakonshme gjuhsore. M von, ai shkroi pjesn tjetr me titull Shqyptarja e gjytetnueme. Fishta shpesh ishte ankuar pr mungesn e dramaturgjis shqiptare dhe, duke u prpjekur pr ta mnjanuar kt munges, prshtati nj numr klasiksh t huaj pr lexuesin shqiptar, ndr ta I ligu per mend, Shkodr 1931, t Molierit dhe Ifigenija n'Aull, Shkodr 1931, t Euripidit. Kjo e fundit bn aludime pr klimn politike t kohs. Ndr veprat e tjera dramatike q shkroi ose prshtati, jan pjes teatrore t shkurtra me frym fetare, si pjesa me tri akte pr Krishtlindjet Bart e Betlmit; pjesa me 99 faqe Sh' Franesku i Asisit, Shkodr 1912; tragjedia Juda Makab (55), Shkodr 1923; pjesa 76 faqesh Sh. Luigji Gonzaga, Shkodr 1927; Hajrija, nj tragjedi kombtare n kohn e vezirve; dhe Jerina, ase mbretnesha e luleve, Shkodr 1941, q sht dhe vepra e fundit e botuar prej tij sa ishte gjall. Me kriteret e sotme, asnjra nga kto drama nuk mund t quhet e arritur, ndonse aty-ktu gjuha e disave prej tyre sht e prpunuar. Por po t krahasohen me vepra t natyrs sentimentale e t romantizmit kombtar t autorve t tjer, athere subjekti i ktye dramave sht njfar lehtsimi.

    Prifti jezuit Anton Xanoni (1862-1915), i shkolluar n kolegje katolike t Spanjs, Kroacis, Italis dhe Polonis, prmendet jo vetm pr poezin, legjendat, prkthimet, nj gramatik, tekste shkollore dhe nj roman, por edhe pr nj pjes me tem historike me titullin Sknderbegu ose t'liruemit prej zgjedhs s turkut, Shkodr 1917, nj nga dramat e shumta shqiptare t kohs me temn e Sknderbeut (1405-1468), heroi kombtar i Shqipris. Kjo pjes me pes akte, e shkruar m 1914 dhe e botuar tre vjet m pas, nuk pati ndonj nivel t lart pr

    __________________________________________________ _________________

    55 kr. Hamiti 1995b.
    __________________________________________________ _________________

  5. #85
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    teatrin. Por u ka mbetur besnike fakteve t historis si interpretoheshin n at koh, duke u dalluar nga veprat e tjera letrare me kt tem.

    Nga t gjitha trupat teatrore t ngritura n Shqipri midis dy luftrave, ato q ecn m mir, qen t Shkodrs, ndr to shoqria Vllaznia, e cila jetoi nga 1919 deri m 1922, shoqria Rozafat, dhe shoqria Bogdani, e cila qe formuar m 1919 dhe vazhdoi deri m 1939. Drejtues i ksaj t fundit nga 1922 deri m 1928 ka qen prifti jezuit dhe shkrimtari nga Shkodra Zef M. Harapi (1891-1946). N fillim t viteve njzet shoqria Bogdani vuri n sken nj numr dramash historike t tij, si Oso Kuka,1921, Flamuri i Shqipris do t mbretnoj, 1922, dhe Mustaf Pasha i Shkodrs, kjo e fundit e dhn pr her t par n Shkodr m 28 nntor 1923.

    Nga autort e tjer katolik shkodran, q provuan t shkruajn drama n kt periudh, duhet prmendur prifti jezuit dom Ndoc Nikaj, (1864-1951), shpesh i cilsuar si babai i prozs shqiptare t shekullit t njzet. Prve shum vllimesh n proz, studimesh dhe veprimtarish botuese, Nikaj ka shkruar edhe nj dram modeste pr vajza me titullin Motra pr vlln, 1921,me interes t pakt letrar.

    M tepr sukses si dramaturg ka pasur prifti katolik Ndre Zadeja (1891-1945) nga Shkodra. Lindur m 3 nntor 1891, Ndre Zadeja ndoqi kolegjin jezuit n Shkodr para se t drgohej n Insbruk pr kualifikim fetar. Me t'u kthyer n Shqipri, u emrua sekretar i kryepeshkopit t Shkodrs Jak Serreqi, kurse m pas qe famullitar n nj numr fshatrash t Shqipris s veriut, si n Dush, Bog, Shkrel dhe Sheldi, ku pjesn m t madhe t kohs s lir e kalonte duke shkruar. Krijimtaria e tij prfshin poezi, nj pjes e s cils sht botuar, ndr to edhe nj vjersh 291 vargjesh (56) drejtuar bashkkohsit t vet, studiuesit t shquar jezuit Fulvio Kordinjano (Fulvio Cordignano, 1887-1952). Por Zadeja prmendet m shum si autor i nj numri pjessh teatrale me frym kombtare me tema nga historia e nga legjendat, t cilat u vun n sken n Shkodr n vitet njzet e tridhjet. Ndr to jan melodrama Ora e Shqipnis, 1919; Hijet e zeza, 1921, legjend, q u shfaq pr her t par nga shoqria Bogdani m 8 maj 1921; Ruba e kuqe, pjes me tri akte e shfaqur pr her t par nga Schola Cantorum e Katedrales s Shkodrs m 19 dhjetor 1937; melodrama me tri akte Rozafa, Shkodr 1941, legjend e rnd pr ndrtimin e kshtjells s Shkodrs, shfaqja e par e s cils u dha m 26 prill 1936 nga Schola Cantorum pr nder t imzot Gasper Thait e imzot Vinenc Prennushit; pjesa me tem patriotike Rreth flamurit; Shpella e Bogdanit, 1937, pjes q ka humbur, si dhe Rrethimi i Shkodrs 1477-1478. Kjo e fundit e ka marr frymzimin nga vepra De obsidione Scodrensi, Venedik 1504 (Rrethimi i Shkodrs), e historianit Marin Barleti (rreth 1450-1512), dhe u dha pr her t par m 25 prill 1937 n Kolegjin Saverian. Mjaft nga krijimtaria e Ndre Zadejs mbeti e pabotuar dhe pas Lufts s Dyt Botrore ai pak u njoh si shkrimtar. Zadeja u arrestua m 4 shkurt 1945 dhe pas nj gjyqi t rrem u ekzekutua m 25 mars t atij viti.Thuhet se para se t vihej n rresht pr muri te oborri i kishs pr t'u pushkatuar, priftin dramaturg s bashku me nnt t tjer i torturuan e i detyruan t hapin varrin me duart e tyre.

    Fan Noli (1882-1965), shtetar, udhheqs fetar ortodoks, shkrimtar e prkthyes, shkrimet e t cilit, s bashku me ato t Gjergj Fishts, prfaqsonin nj hap cilsor prpara n letrsin shqiptare t fillimit t shekullit t njzet, karriern letrare e nisi me nj dram me tri akte me titull Israilit dhe Filistin, Boston 1907. Kjo tragjedi me dyzet e tet faqe u shkrua n Athin, kur Noli po mundohej t nxirrte jetesn si aktor i ri. Duke u nisur nga gjuha dhe nga karriera teatrore e Nolit n Greqi n at koh, ka t ngjar q autori njzetvjear ta ket shkruar n fillim n greqishten popullore dhe pastaj ta ket hedhur n shqipe, ose tek e fundit t'i ket shkruar t dyja paralelisht. Kjo pjes, e mbshtetur n Librin e Gjyqtarve 13-16 t Dhiats s Vjetr, ka n qendr betejn e Samsonit kundr Filistinve dhe tradhtin q i bri Dalila. sht nga t rrallat pjes shqiptare t kohs q nuk e mbyt sentimentalizmi para se t mbyllet n

    __________________________________________________ _________________

    56 kr. Zadeja 1942.
    __________________________________________________ _________________

    mnyr t cekt melodramatike. Por pr shkak t arsyetimeve t zgjatura filozofike dhe t gjuhs arkaike ajo nuk pati jehon n publikun e gjer shqiptar. Noli vet e shihte si 'sqelet drame' dhe si 'foshnj-dram pa shprginj fare', kurse m pas u pendua edhe q e kishte botuar. Pr autorin mund t ket qen thjesht pun rinore, por ajo mbetet n nivelin e dramave t tjera shqiptare t kohs.
    Me sa duket Noli ka shkruar edhe pjes t tjera greqisht ather, por asnjra nuk ka mbetur. ka gjenden sot, jan prkthimet e shklqyera prej tij t pjesve t Uilliam Shekspirit (1564-1616) e t dramaturgut norvegjez Henrik Ibsen (1828-1906), krijime q e njohn pr her t par publikun shqiptar me disa nga klasikt e dramaturgjis botrore. Me Shekspirin ai ishte njohur pr her t par q n moshn pesmbdhjetvjeare si nxns shkolle n Edren. Nj trup teatri greke kishte ardhur nj dit n qytet pr t vn n sken Hamletin dhe, meq dy nga aktort qen analfabet, Noli i ri hyri n pun si sufler, duke msuar ksisoj tekstin e Hamletit dhe t Otellos m mir se aktort vet. Nj nga punt e para t Nolit me t mbrritur n Shtetet e Bashkuara m 1906, na e thot vet ai, ishte vajtja n Teatrin Kesll Skuer (Castle Square) n Boston pr t par n origjinal pjest e Shekspirit. M pas Faik Konica i propozoi t'i ndanin bashk t gjitha pjest e Shekspirit pr t'i prkthyer shqip. Noli, nga ana e tij, filloi nga kjo pun. Prkthimi i Otellos u shtyp m 1916, kurse prkthimet po aq shprehse t Makbethit, Hamletit dhe Jul Qesarit u botuan t gjitha n Bruksel m 1926. Po n at koh ai prktheu, pa dyshim nga anglishtja, dy pjes t Ibsenit, nj tjetr autor ky i dashur fort prej tij:En Folkefiende, 1882 (Armiku i popullit, Bruksel 1926), dhe Fru Inger til steraad, 1857 (Zonja Ingra e Ostrotit, Bruksel 1926).

    Kristo Floqi (1873-1951) nga Kora ishte ndoshta dramaturgu m popullor shqiptar n gjysmn e par t shekullit t njzet. Lindur m 1873 (disa burime japin vitin 1876), Floqi studioi pr drejtsi n Athin, ku dhe e ushtroi kt profesion me mbarimin e studimeve e deri m 1899. U kthye m pas n vendlindje, Kor, qyteti m i pasur i Shqipris asokohe, dhe vazhdoi t ushtroj profesionin pr gjasht vjet. Kaloi nj koh n Stamboll, me sa duket pr t msuar turqishten, por pjesmarrja aktive n lvizjen kombtare e detyroi t mos rrinte n nj vend, por t shkonte sa n Kor, n Greqi ku i ati punonte tregtar, n Vlor e deri n Shtetet e Bashkuara. N Boston, Floqi u b botues i s prjavshmes n gjuhn shqipe Dielli n shtator 1911, si dhe ishte bashkthemelues me Fan Nolin dhe Faik Konicn i shoqris Vatra. N Nju Jork, botoi t prjavshmen jetshkurtr Zr' i popullit n dimrin 1912-1913.

    Me shpalljen e pavarsis Floqi u kthye n Shqipri te Ismail Qemal bej Vlora (1844- 1919) n Vlor dhe punoi pr t ngritur nj sistem t ri gjyqsor pr kt shtet t vogl sovran. Thuhet se ka qen i pari q ka shkruar procedur gjyqsore n gjuhn shqipe. Kur Vlora u pushtua, Floqi u shprngul n Shkodr ku ngriti nj zyr juridike q ushtroi veprimtari gjat Lufts s Par Botrore. N maj 1919 nisi botimin e s prmuajshmes Agimi, organ i shoqris Vllazenija. M 1920 u b kryetar i gjykats s apelit n Shkodr. N dhjetor t atij viti u caktua ministr i arsimit e m pas kshilltar shteti. Atij i takojn edhe disa nga tekstet e para juridike t shkruara shqip. Pas Lufts s Dyt Botrore Floqi u arrestua nga komunistt, sikundr dhe mjaft intelektual t paralufts q nuk kishin ikur nga vendi, dhe vdiq aty nga viti 1951 pas shtat vjetsh burgimi. Kristo Floqi qe shkrimtar prodhimtar. Popullaritetin ia solli jo aq niveli letrar i veprave t tij sesa knaqsia e thell q pjest e tij u jepnin shikuesve dhe lexuesve. sht autor i katr tragjedive me tema historike kombtare, shtatmbdhjet komedive dhe skeeve, i disa vllimeve poetike, teksteve juridike, politike e pedagogjike si edhe i disa prkthimeve nga Sofokliu, Euripidi e Molieri. Drama e tij me katr akte n vargje Fe e kombsi, 1909, me ngjarje q shtjellohen n fshatin shqiptar m 1831, tregon pr nj bej t ri mysliman, me emrin Gani, q bie n dashuri me vajzn e krishter Maro, shrbtore n sarajet e t atit. Drama t tjera historike jan Karllo Topija, 1916, me pes akte; tragjedia po n pes akte Pirro Neoptolemi, 1923, e frymzuar nga Andromache e Rasinit; dhe pjesa me katr akte Triumfi i liris, Kor 1938. Ndr shtatmbdhjet komedit me humor, m t njohurat prmenden: farsa me katr akte Qerthulli politik, Tiran 1922; skeet me nj akt Dhndrr me prdhuni, botuar n Diellin e Bostonit m 1912; Vllazn e interes; si dhe E bija e bankjerit.

    Nj autor tjetr i ksaj periudhe, veprat dramatike t t cilit nuk jan harruar krejtsisht sht Milo Dui (1870-1933), jo vetm figur kombtare e botues, por edhe poet e dramaturg, sidomos n vitet e fundit t jets n Egjipt. Dui sht autori i t paktn gjasht pjesve, ndonse asnjra me nivel. Pjesa e tij me tri akte Nderi, Konstanc 1921, kushtuar dramaturgut Viktor Eftimiu (1889-1972), sht nj rrfim melodramatik i nj tragjedie familjare, q i ndodh djaloshit Mit kur e detyrojn t martohet me Vesn, n mnyr q prindt t shtien n dor prikn e saj. Pjesa me dy akte I bir' i begut, Kajro 1921, mendohet se sht prshtatje nga nj origjinal francez. E thna, Kajro 1922, me tri akte, sht pjesrisht autobiografike, por, ashtu si t tjerat, pa ndonj emocion t vrtet. Gruaja e par e la Duin me t dy djemt dhe u martua me nj tjetr. Edhe Dui u martua prap dhe pati fmij t tjer me gruan e dyt. Marrdhniet e ndrlikuara t ktyre fmijve nga martesa t ndryshme prbjn subjektin e ksaj drame skematike. Pjest e tjera t Duit, si ajo me katr akte Nora, drama n vargje Gjaku, e vn n sken n Vlor m 1920, dhe tragjikomedia me nj akt T vdekurit e t gjallt jan m pak t njohura.

    Foqion Postoli (1889-1927) nga Kora ka qen autor i nj proze dhe dramaturgjie tepr sentimentale edhe po t gjykohet me kriteret e kohs s vet. Ndr veprat e tij prmenden: pjesa melodramatike me katr akte Detyra e mms, Boston 1925, e vn n sken n Kor n maj 1927 nga autori e nga piktori Vangjush Mio (1891-1957) dhe n Durrs m 1936 nga Sokrat Mio (l. 1902); pjesa me gjasht akte Lulja e kujtimit, Kor 1921, e botuar m von edhe si roman po aq sentimental;Pr mprojtjen e atdheut, e vn n sken m 1936, po nga Sokrat Mio; dhe pjesa me nj akt Martesa e nj avokati, e shkruar m 1927 pak para vdekjes. Kjo e fundit sht nj komedi e pabotuar pr jetn e mrgimtarve shqiptar n Nju Inglnd (New England).

    Si rival i tij n aspektin sentimental e melodramatik ka qen Haki Strmilli (1895-1953) nga Dibra. Trilogjia e Strmillit me tem kombtare, e prbr prej pjess me katr akte Dibranja e mjerueme, Tiran 1923, prej asaj me gjasht akte Dashuni e besnikeri, Tiran 1923, dhe prej pjess me pes akte Agimi i lumnushm, Tiran 1924, mbshtetet n ngjarje historike t Dibrs e t viseve pran saj, krahinave t Manastirit e t Matit gjat Luftrave Ballkanike m 1912 e 1913. Dy personazhet kryesor n pjesn e par, Ali Vorfi dhe Zejnel Drini, jan dy student n Akademin ushtarake turke n Manastir, q prpiqen pr t afirmuar qenien e tyre kombtare n nj koh konfliktesh e rrmuje. Ngjarjet n pjesn Dashuni e besnikeri, e cila u botua pak muaj m von dhe ka kryesisht po ata personazhe, shtjellohen n Dibr m 1913 dhe n Tiran m 1920. Pjesa e tret dhe e fundit, Agimi i lumnushm, fillon me vitin 1921 dhe mbulon n retrospektiv ngjarjet nga 1913 deri n 1921. Kjo trilogji, ndonse nj nga krijimet kryesore t dramaturgjis shqiptare n vitet njzet, mund t vlersohet vetm n lidhje me kohn kur u shkrua. Artistikisht sht e dobt n kompozicion, subjekti sht artificial dhe i paorganizuar mir, personazhet nuk jan jetsor e t besueshm. Drama shqiptare ishte n shprgnj n at koh, dhe Strmilli i ndjente fare mir dobsit e veta. N parathnien pr pjesn Dibranja e mjerueme, ai shprehej se e kishte shkruar pr t'i shrbyer letrsis dhe historis s Shqipris, duke shtuar: "Besoj se t tjert ma t zott e pends se un, do t prpiqen me qit n drit t ktilla vepra m t mueshme e kshtu kan me e pasunue bibliotekn e dramave shqiptare."

    Mehdi bej Frashri (1874-1963) ishte nj tjetr prozator e figur politike e shquar n gjysmn e par t shekullit t njzet, veprat e t cilit jan shprfillur mjaft pr arsye politike. Pjesa me tem historike n pes akte e Mehdi Frashrit Trathtia, Tiran 1926, sht nj krijim tipik i dramaturgjis shqiptare n mesin e viteve njzet. Me ngjarjet shtjelluar n shekullin e

  6. #86
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    pesmbdhjet, epoka e qndress s Sknderbeut kundr turqve,Trathtia vuan nga po ato dobsi t shum pjesve t tjera t periudhs. Veprimi sht aq i bollshm dhe detajet jan aq t shumta, saq lexuesi shpesh hutohet e nuk di nga t'ia mbaj pr t ndjekur fillin e subjektit. Kurona i moshuar, sundimtar i Beratit, i on fjal Sknderbeut n Kruj pr t'i thn se turqit kan mbledhur forca afr Prmetit dhe kan ndr mend t marrin Beratin sapo t vdes Kurona. Kjo do t ishte humbje strategjike pr princin shqiptar dhe braktisje e mbess s bukur t Kurons, Maries, n duart e armikut. Maneshi, mkmbs i Sknderbeut, nxiton pr n Berat me trupa shqiptare dhe merr n dor kshtjelln, pr ka dshprohet shum rivali i tij Araniti. Me vdekjen e Kurons, Araniti kryen nj akt tradhtie duke marr ann e turqve dhe me ndihmn e tyre e shpall veten sundimtar t Beratit. Marien, e cila ka rn n dashuri me prkthyesin e Maneshit, Gjeloshin, e marrin dhe e shpien n harem n Stamboll. Gjeloshi n fund e gjen Marien, kur dgjon dhe njeh kngn e saj t vajit brenda mureve t haremit, e shpton dhe e shpie, t veshur si djal, n nj anije venedikase, q e pret n breg. T dy t rinjt e dashuruar ven n Shqipri pr t takuar n kshtjelln e Krujs Sknderbeun, i cili pastaj liron Beratin dhe kap rob Aranitin, duke marr hak kshtu pr aktin e ult t tradhtis.

    Dramaturgu dhe poeti Ethem Haxhiademi(57) (1902-1965), lindur m 8 mars 1902 n Elbasan, ka qen ndoshta dramaturgu m i mir i periudhs s pavarsis. Shkolln e mesme e ndoqi n Lee (Itali) rreth vitit 1918 e n Insbruk (Austri) m 1919-1923, dhe studioi pr shkenca politike n Berlin (1923) dhe Vjen. N kto vite ai bashkpunoi me revistat letrare Kopshti letrar t Elbasanit dhe Djalria, organ i shoqats s studentve shqiptar n Vjen. N vjeshtn e vitit 1928 Haxhiademi u kthye n Shqipri pr t punuar n detyra qeveritare. Ishte prefekt i Lushnjs etj., si dhe drejtor drejtorie n Ministrin e Brendshme n Tiran. Gjat Lufts s Dyt Botrore ishte drejtor i administrats bashkiake n Shqipri dhe antar i Institutit t ri t Studimeve Shqiptare n Tiran. M 1945, menjher pas lufts, u b antar i Lidhjes s sapoformuar t Shkrimtarve dhe kryetar i degs s saj pr Elbasanin. M 1946 qe edhe msues i gjuhs shqipe n Shkolln Normale t Elbasanit. N kohn e gjuetis s shtrigave m 1946-1947, Haxhiademi u arrestua e u dnua me vdekje. Bibliotekn dhe dorshkrimet ia konfiskuan. Me ndrhyrjen e njerzve me influenc Aleksandr Xhuvani (1880-1961) dhe Omer Nishani (1887-1954) dnimi me vdekje iu kthye me burgim t prjetshm. Vdiq m 17 mars 1965, pasi kishte punuar pr shum vjet si prkthyes n burgun e Burrelit.

    Haxhiademi ishte autor i nj prkthimi t shquar n hekzametr t Bukolikeve t Virgjilit (1932) dhe t nj vllimi 73 faqesh me poezi t trishtuar Lyra, Tiran 1939. Megjithat, formimi i thell evropian perndimor i tij gjeti shprehje m t plot n tragjedit klasike sipas modeleve greke e latine. Tri tragjedit e para n pes akte t Haxhiademit u botuan si trilogji: Ulisi, Tiran 1931, shkruar n Berlin m 1924; Akili,Tiran 1931, shkruar n Vjen m 1926; dhe Aleksandri,Tiran 1931, shkruar n Lushnj m 1928. Pastaj vjen Pirrua, shkruar n Gjirokastr m 1934, tragjedi kjo mbi nj tem tashm t trajtuar nga Mihal Gramenoja m 1906 dhe Kristo Floqi m 1923. Pjesa me pes akte Sknderbeu, Tiran 1935, e prfunduar n Gjirokastr m 1 maj 1935, u pasua nga dy kryevepra t mrekullueshme: Diomedi, Tiran 1936, dhe Abeli, 1939 n varg njmbdhjetrroksh. Edhe pse trajtonte figura t mitologjis dhe historis s lasht, Haxhiademi ato i shihte sikur t ishin pjes e trashgimit t vet Shqipris.

    N mesin e viteve tridhjet ai shkruante:

    "N tragedit e mija t maparshme m tepr m ka trhekun landa n vetvehte se s themat kombtare. Me 'Ulisin' e 'Akilin' kam dashun t thur dy tragedi me dy kryetrimat e epopevet homerike Odyssen e Iliada. Me 'Aleksandrin' e 'Pirron' dy tragedi qi t ken pr protagonista dy kreshnik t historis s'on prpara Krishtit, ndonse pr ta dyshohet

    __________________________________________________ _________________

    57 kr. Matraxhiu 1991b.
    __________________________________________________ _________________

    vrtetsija Shqiptare. Kt her, tyke e ditun se popullit t'on i plqejn themat kombtare, paraqis tragedin 'Sknderbeu' me protagonist heron t'on kombtar."

    Dy pjest e fundit t Haxhiademit iu kushtuan tems s vllavrasjes. N Diomedi, mbreti Daun i Iliris ikn n Itali ku formon nj mbretri n Pulje. N luftn me fqinjt e tij mesap, Daunin e shpton Diomedi, i cili ka ardhur aty nga Troja. Si shprblim Dauni i ofron Diomedit dorn e s bijs Euipe, por ajo dashuron fshehurazi vllan e Diomedit, Alanin. Dy t dashuruarit e mashtrojn mbretin duke i mbushur mendjen se Diomedi po komploton pr t'i marr fronin, gj q e bn Daunin t njoftoj se t bijn do t'ia jap pr grua atij q vret rivalin. Alani, i errur sysh nga ambicja dhe i mendur pas Euipes, e vret t vllan n gjum dhe mton t marr Euipen pr grua. Por mbreti Daun sht tepr i tronditur nga vllavrasja e ult dhe e dbon Alanin nga mbretria. Abeli m 1939, nj tjetr histori vllavrasjeje, merr temn e mirnjohur nga Dhiata e Vjetr, temn e Kainit dhe Abelit. Kur perdja bie n at sken dshprimi, dgjojm zrin e Adamit q mallkon birin e vetm t mbetur gjall:

    "Qofsh i mallku, i poshtun, ti pr jet;
    Prej nesh edhe prej Zotit t vrtet.
    Zemra e jote kurr mos paft gzime;
    N'mjerimin tand na gjetshim ngushullime.
    Ti qi na dhe pr pleqni kt' tmerr,
    T bift n'vend t'grunit n'arn tande ferr'.
    Jo vetm ti por edh fmijt t'uj,
    Mnin e madhe pain t gjithkuj.
    Pain bashk' me urrenjtjen e njerzis,
    Mallkimet e Krijusit t gjithss."

    Me tragjedit e Haxhiademit aktort shqiptar pr her t par patn n dor nj material q i kaprcente dramat me tema kombtare, ndonse me nivel t ult, ku nuk mungojn shfrimet sentimentale t periudhs s von t Rilindjes. Publiku i gjer mund t ket plqyer m shum farsat humoristike t shtresave t mesme t Kristo Floqit, nacionalizmin pa pesh t Mihal Gramenos dhe sentimentalizmin patetik t Foqion Postolit, ndrkaq edhe tragjedit e Ethem Haxhiademit nuk kaluan pa u vlersuar. Ato u luajtn mjaft n vitet tridhjet e n fillim t viteve dyzet, n fillim nga trupa amatore t dala nga Shkolla Normale e Elbasanit e m pas edhe n Tiran e gjetk. Hapi cilsor i letrsis shqiptare n mesin e viteve tridhjet mund t mos ket qen aq i madh n dramaturgji sa 'kishte qen n poezi e n proz, por e rndsishme sht se ky hap sht br edhe n dramaturgji, dhe prandaj, pr t par krijimtarin m t mir n kt fush, duhet t'u kthehemi dramave klasike t Ethem Haxhiademit tani pr tani t harruara.

    Nga dramaturgt minor t dekadave para Lufts s Dyt Botrore mund t prmenden edhe: Lazr Lumezi (1870-1941) nga Prizreni, autori i komedis me nj akt Makaronat e shejtanit, 1935; Filip Papajani (1878-1945) nga Elbasani, i njohur me pseudonimin Lipi, autor i drams Moisi Golemi, 1928; Vinenc Prennushi (1885-1949), autor, prve poezive, edhe i pjess me pes akte Prej robnije n liri, Shkodr 1931, me subjekt nga vitet e para t Krishterimit; studiuesi, botuesi dhe poeti Ilo Mitk Qafzezi (1889-1964) nga Kora, autor i nj komedie didaktike me titull Dhaskal Gjoka, apo shkolla korare e qmome, Kor 1936, si dhe nj prkthim i Salome, Kor 1926, t Oskar Uajlldit (1854-1900); Kostandin Kotte (vd.ca.1974 n burgun e Burrelit?) q prmendet pr pjesn me tri akte Shperblimi i gjakss, Zadar 1929, me subjekt nga koha e ashpr e Ali pash Tepelens (1740-1822); Petro Harizi, botues gazete dhe autor i krijimit modest Triumphi i legalitetit, Kor 1933; si dhe studiuesi klasik Henrik Lacaj (1910-1991) nga Shkodra, q prmendet pr prkthimet e veprave t Plautit.

  7. #87
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    10.9 Zeniti kulturor i mesit t viteve tridhjet



    Pr gati nj erek shekulli pas shpalljes s pavarsis (28 nntor 1912), shkrimtart dhe intelektualt shqiptar vazhduan t frymzohen nga idet dhe idealet e lvizjes s Rilindjes t shekullit t nntmbdhjet. Por me vitet tridhjet kultura shqiptare pati hyr n nj etap t re. Vrshimi i ideve t reja nga jasht dhe shkalla m e lart e arsimimit t rregullt dhe formimit t intelektualve i hapi portat drejt prparimit kulturor. Gjat nj dhjetvjeari letrsia dhe kultura shqiptare lulzuan si kurr m par, n fillim n Shkodr e m pas n Tiran e n mbar vendin.

    N mesin e viteve '30, brenda pes vjetsh ishte hedhur nj hap cilsor prpara n letrsin shqiptare. N poezi Lasgush Poradeci botoi prmbledhjet me lirika mahnitse Vallja e yjeve, Konstanc 1933, dhe Ylli i zemrs, Bukuresht 1937; Migjeni i smur nga tuberkulozi ia kishte dal mban ta onte n shtyp prmbledhjen e tij Vargjet e lira, Tiran 1936, para se ta ndalonin pr t qarkulluar e para se vdekja ta ndrpriste karriern e tij t shkurtr letrare; kurse Gjergj Fishta doli me variantin prfundimtar t poems s tij t pashoqe Lahuta e malcs, Shkodr 1937, me tridhjet kng. Proza shqiptare prjetoi botimin e romanit nihilist Nga jeta n jet - Pse!?, Kor 1935, t Sterjo Spasses; e prmbledhjes s dyt me tregime t Ernest Koliqit, Tregtar flamujsh, Tiran 1935; e romanit shum t lexuar e me kritik sociale Sikur t'isha djal, Tiran 1936, t Haki Strmillit; e vllimit t par me rrfenja Net shqiptare, Bukuresht 1938, t Mitrush Kutelit. Migjeni, gjithashtu, brenda pes vjetsh nga 1933 deri 1938, botoi njzet e katr nga skicat e tij t fuqishme n proz n organe shtypi dhe prfundoi dorshkrimin e Novelat e qytetit t veriut, 1936. N dramaturgji, Ethem Haxhiademi bri pr vete publikun intelektual me tragjedit e tij klasike q, edhe pse jonovatore n konceptim e n brendi, dshmuan nj prpunim gjuhsor t papar n skenn shqiptare.

    Gazetaria e publicistika, q kishin vazhduar t luanin rolin kryesor n afirmimin e kulturs kombtare n Shqipri q nga epoka e Rilindjes, prparuan me ritm aq t vrullshm sa edhe vet letrsia. Nga nj numr i madh t prjavshmesh me frym kombtare e me jet t shkurtr dhe revistash mujore t dors s dyt q doln n qytete t ndryshme t Ballkanit, lindi nj industri gazetarie e botuese me nivel t mir n shrbim t prhapjes s informacionit, qoft ky politik, kulturor apo letrar. Me gjith strukturat politike primitive q mbizotronin n Shqipri nn regjimin despotik t Ahmet Zogut (1895-1961), tani Zogu I, Mbret i Shqiptarvet, shtypi pati pr udi nj zhvillim liberal. Sa koh q botuesit nuk e sulmonin familjen mbretrore dhe politikn e jashtme t monarkis, ata mund t shtypnin pak a shum do gj q dshironin. Censur kishte, si n do diktatur, dhe disa organe shtypi edhe u mbylln, por ajo nuk arriti kurr ato prmasa t tmerrshme kontrolli si n periudhn pas 'lirimit'. Krahasuar me vende t tjera n vitet tridhjet e dyzet, n Shqipri u botuan m pak libra. N radh t par pr shkak se mungonte nj zhvillim ekonomik i prgjithshm, sepse Shqipria qe vendi m i varfr n Evrop dhe sepse shkalla e analfabetizmit qe akoma mjaft e lart. Mundsia pr t lexuar ishte privilegj i nj pakice t vogl, e kryesisht i meshkujve. Prandaj rritja e menjhershme e krijimtaris letrare serioze, madje lulzimi i nj kulture t qndrueshme shqiptare t t shkruarit, qe n nj mas t madhe n varsi t organeve letrare t shtypit t kohs, t cilt jo vetm u ofronin shum shkrimtarve dhe ideve tribuna pr t'i shprehur, por edhe i vinin kta shkrimtar e kto ide n dispozicion t njerzve anemban vendit.

    Organet e shtypit katolik t Shkodrs vazhduan t luanin nj rol madhor n prhapjen e ideve. E prmuajshmja franeskane Hylli i drits, e themeluar dhe redaktuar nga Gjergj Fishta, rifilloi botimin n janar 1930 dhe vazhdoi t ndikoj n jetn kulturore gjat Lufts s Dyt Botrore derisa u detyrua t ndrpres botimin n korrik 1944, shum koh pas vdekjes s Fishts. Nj e prmuajshme tjetr franeskane, Zni i Shna Ndout, edhe pse me orientim m t madh fetar, ofroi mjaft material letrar derisa u mbyll m 1944. Leka, e prmuajshme jezuite pr arsim, kultur dhe zbavitje, gjithashtu u botua n Shkodr nga prilli 1929 deri m 1944. Pr bashksin myslimane, q prbnte shumicn n Shqipri, ishte e prmuajshmja Zni i nalt, e botuar n Tiran nga tetori 1923 deri m 1939, e cila i njihte dhe i informonte lexuesit me t kaluarn dhe t tanishmen e kulturs islame n Shqipri e n Lindjen e Mesme. Pr fuqizimin e kulturs s shkruar n Shqipri rol thelbsor luajtn sidomos tri revista. E prmuajshmja e ilustruar Minerva, e cila dilte si revist e madhe letrare e jets moderne, ishte nj organ liberal q u botua n Tiran nga gushti 1932 deri m 1936 me nj kshill botues ku bnin pjes Tajar Zavalani (1903-1966), skulptori Odhise Paskali (1903-1985), Nebil ika (vd.1944) dhe Stefan Shundi (1906 - rreth v. 1944). Mjaft nga kta gazetar qen aktiv edhe n botimin nga marsi 1934 deri m 1936 n Tiran t s prjavshmes kulturore Illyria, ku Migjeni botoi prozat dhe poezit e para. Edhe Prpjekja shqiptare, e botuar nga tetori 1936 deri m 1939 nga Branko Merxhani (1894-1981) dhe e administruar pr nj far kohe nga Petro Marko (1913-1991) pasqyronte nj hap prpara e cilsor t letrsis shqiptare. Jetshkurtr, por jo pa pesh n prhapjen e ideve t reja t majta, qen ABC, revist dyjavore e botuar n Tiran nga Petro Marko n mars 1936 dhe e mbyllur menjher nga autoritetet zogiste, dhe Bota e re e Kors, organ i prdyjavshm i organizats komuniste t Kors, i botuar nga prilli 1936 deri n shkurt 1937.

    Revista m e madhe letrare e viteve t lufts ka qen e prmuajshmja Shkndija, korrik 1940-1943, e themeluar dhe drejtuar nga ministri i arsimit Ernest Koliqi (1903-1975). Madje edhe m 1944, n mes t asaj rrmuje t lufts civile, ia doln t botohen disa revista letrare jetshkurtr por serioze: e prmuajshmja Fryma, e themeluar n janar 1944 nga Muzafer Pipa; e prdyjavshmja Revista letrare, e themeluar n shkurt 1944 nga Mitrush Kuteli (1907-1967), Vedat Kokona (l. 1913), Nexhat Hakiu (1917-1978) dhe Sterjo Spasse (1912-1989); dhe e prmuajshmja Kritika, e botuar n mars 1944 nga Arshi Pipa (l. 1920).

    Me kalimin e kohs kultura e periudhs s von t pavarsis erdhi e pasqyroi polarizimin midis Lindjes dhe Perndimit. Shqipria pak ishte takuar me idet dhe idealet e Revolucionit t Tetorit n Rusi, ndonse nj numr i vogl figurash letrare kishin qen n Bashkimin Sovjetik n kohn e Stalinit: Fan Noli (1882-1965), i cilsuar m pas si 'peshkopi i kuq', romancieri Haki Strmilli (1895-1953), poeti rebel Sejfulla Malshova (1900-1971) dhe Tajar Zavalani (1903-1966). Pabarazia tepr e dukshme n kt vend t varfr t Ballkanit, e acaruar edhe m shum nga nj regjim diktatorial i prapambetur e moskokars, si dhe rritja e fuqis s Italis fashiste, bn q shum intelektual t viteve tridhjet ta shihnin me interesim komunizmin sovjetik, ose t paktn socializmin n nj form t tij, si rrug t ardhshme pr kaprcimin e dallimeve klasore e pr zhdukjen e shfrytzimit t egr t shumics s popullsis. Ora e shkurtr e demokracis kushtetuese n kohn e Fan Nolit m 1924 kishte marr fund, kurse t gjitha orvatjet pr reform agrare, aq fort e nevojshme, ishin shtypur nga sundimtart ifligart. Polarizimi n ideologji u b m i dukshm m 1936 me shprthimin e Lufts Civile n Spanj. Poeti dhe romancieri i ri Petro Marko (1913-1991), s bashku me prkthyesin Sknder Luarasi (1900-1982) dhe nj grup prej dyzet shqiptarsh, vajtn n fushbetejat e Katalonjs pr t marr pjes n Brigadat Internacionale. Marko pati rastin e mahnitshm t takohej atje me Ernest Heminguein (1899-1961) dhe me shkrimtar t tjer t angazhuar. Idet socialiste po fuqizoheshin n Shqipri. Por, njherazi, po fuqizohej edhe fashizmi.

    Nj nga figurat m interesante gjat viteve tridhjet ka qen Branko Merxhani (58) (1894-1981), i cili pati bashkpunuar me t prjavshmen Illyria t drejtuar nga Asim Jakova nga marsi 1934 deri m 1936 para se t botonte revistn e vet me influenc Prpjekja shqiptare n tetor 1936. Kjo e prmuajshme, q vazhdoi t botohej deri n fillim t vitit 1939, u ofroi lexuesve shqiptar ja vetm pjes nga poezia e proza bashkkohore shqiptare dhe prkthime nga letrsia e prbotshme, por edhe recensione librash e artikuj t hartuar mir pr filozofin, sociologjin, historin, gjuhsin, arkeologjin, duke e njohur publikun shqiptar me veprat e filozofit Rene Dekart (Ren Descartes, 1596-1650) e t sociologve Ogyst Komt (Auguste Comte, 1798-1857) dhe Emil Dyrkhaim (Emile Durkheim, 1858-1917). Revista u prpoq pr nj kritik letrare serioze dhe pr nj ndihmes t re intelektuale pr t pasqyruar realitetin bashkkohs. Merxhani ishte i vetdijshm dhe ndiente dhimbje pr prapambetjen intelektuale t vendit prandaj bnte thirrje pr nj ringjallje shpirtrore, t ciln e quante Neoshqiptarizm. Neoshqiptarizmi qe nj rrym intelektuale filozofike q lindi n shoqrin shqiptare aty nga viti 1928, ndonse rrnjt, sikundr theksonin ithtart e saj, duheshin krkuar n lvizjen e Rilindjes. Nacionalistt shqiptar t shekullit t nntmbdhjet i patn prqendruar t gjitha energjit e tyre pr t fituar pavarsin nga Perandoria Osmane, por pavarsia vet qe vetm gjysma e puns. Ajo far krkohej tani, ishte t krijohej e t imentohej nj identitet kombtar, nj vetdije shqiptare pr ta nxjerr popullin nga errsira e padija, d.m.th. ishte nevoja pr nj lvizje kombtare t dyt. Merxhani e quante Shqiprin "nj qnie e kufizuar s jashtmi dhe e pakufishme s brndshmi". Pr her t par, s bashku me Vangjel Kon (1900-1943), ai kishte mbrojtur e propaganduar ideologjin nacionaliste t Neoshqiptarizmit m 1929 n faqet e s prjavshmes me tirazh t mir Demokratia t Gjirokastrs dhe n revistn e prmuajshme jetshkurtr me titull Neo-Shqiptarizmi, q kishte nisur botimin n korrik 1930 (59). Neoshqiptarizmi mbshtetej n ideologjin nacionaliste. Ai luftonte pr progres social si themel t procesit intelektual, por nuk prkrahte rrugn e angazhimit t drejtprdrejt politik pr shndrrime sociale ose pr zhdukjen e strukturave tradicionale politike e sociale. N formn e vet fillestare qe nj lvizje kulturore, jo politike, si shihet edhe n parulln e Merxhanit Politik s'ka! Vetm kultur! Megjithat, vetvetiu, Neoshqiptarizmi erdhi e u b kundrpesh e ideologjive m fort politike t socializmit e t internacionalizmit t majt. Ndonse krijes shqiptare, Neoshqiptarizmi do par brenda kontekstit t ideologjive t tjera nacionaliste (60), q lindn n mbar Evropn n vitet njzet e tridhjet dhe q, me hapa t ngadalt por t sigurt, u shkrin pr t formuar fashizmin evropian, i cili shum shpejt do t degjeneronte n nj diktatur t egr e njerzore. Themeluesi tjetr i Neoshqiptarizmit, Vangjel Koa (1900-1943), prkthyes i Epiktetit, Lukianit dhe Dekartit, dhe i njohur si gazetar me pseudonimet gazmore orientale Vangjo Nirvana apo Vangjo Knishna, do t bhej udhheqs i Partis Fashiste pas pushtimit t Shqipris nga Musolini m 1939. U mbyt kur po orvatej t arratisej pr n Itali m 7 gusht 1943.

    Shkrimtart shqiptar t viteve tridhjet qen t magjepsur nga Perndimi por edhe t shqetsuar pr vendin q do t zinte Shqipria n nj Evrop q tani kishte nj zhvillim t vrullshm. N revistat e kohs kjo ishte tema madhore e debateve letrare. Tashm nj numr i

    __________________________________________________ _________________

    58 kr. Merxhani 1996.

    59 U botua vetm nj numr.

    60 d.m.th. hellniktta greke, sidomos nn diktaturn e viteve 1936-1940 t gjeneralit Joannis Metaksa (1871-1941), italianit t diktatorit italian Benito Musolini (1883- 1945), dhe hispanidad t Spanjs fashiste n regjimin e gjeneralit Francisko Franko (1892-1975).
    __________________________________________________ _________________

    madh intelektualsh kishin qen jasht dhe kishin par me syt e tyre shoqrin e industrializuar Perndimore. Duke ardhur nga nj vend q, t citojm thnien, "Zoti e do aq shum, sepse pak ka ndryshuar q nga Krijimi", ata e ndienin forcn trheqse t Perndimit, por qen edhe t oroditur e t zhgnjyer nga lngimi oriental i Shqipris nn nj monark me t vrtet bizantin. Kjo joshje ndaj Perndimit, sikundr interpretohej prej tyre, u prgjithsua m s miri nga djaloshi Migjen n vjershn Shpirtent shtegtar, pjes e ciklit t shkurtr Kangt e prndimit, e shkruar n pranver 1934:

    "Mram nj er e ftoht, acarr fryni nga ana e maleve
    I shkundi shpirtent t'on - e bashk me gjeth t ksaj vjeshte
    I muer andej kah dielli hijn si t prgjakt u a lshon zallevet
    - n Prndim, ku shtret e shkimet drita n pamundsin e vet.

    Enden shpirtent t'on nepr vise t Prndimit t mrekullueshm,
    Bajn t fala dhe me thane vendeve t shuguruem,
    E t prtrim ndr fluide t hekurit e t zjarmit - adhurueshm
    E me nj credo gzojn qielln me agj e t tymuem...

    N cilen, diku n skj merimanga fatin trillon
    Vetes dhe njerzs posht, q damaret e rrahin
    (si t rrahunt trompete n vorres) - ndrs tue qa, kumbon
    E thret kumbon' e fabriks e njmijti fishkllim si nj fsham shkyn ajrin.

    Shpirtent t'on me nj dashn tragjike ato vise i duejn,
    N'etr t kulluet a bajn fl ndjenjat e vet m t holla.
    E n nesrmen fatale kundrojm nj horizont me njolla...
    ... shtegtar t mrguem, shpirtent t'on n'origjin po kthejn."

    Pr kta intelektual Perndimi qe nj nocion i paprcaktuar qart. Pr ironi, n Shqipri ai prfaqsohej nga Italia e Musolinit, vendi m i afrt perndimor fqinj, q asokohe rivalizonte me Jugosllavin pr t shtrir ndikimin e vet n kt mbretri t vogl malore. Pa kaluar shum koh debati intelektual mbi marrdhniet e Shqipris me Perndimin dhe rolin e saj n t u b i teprt e i kot, kur trupat italiane kaluan Adriatikun dhe zbarkuan n Durrs, Vlor e Shngjin t Premten e Pashkve, m 7 prill 1939, me synimin e patundur pr t qndruar aty, pavarsisht nga dshira e vendsve.

    U mbetet historianve t prcaktojn nse prfshirja nn ombrelln kulturore t Italis dhe m pas aneksimi politik i drejtprdrejt i Shqipris prej saj ka qen, asokohe, arritje kulturore pr kt vend t vogl ballkanik apo jo. N kt pun ndrhyri shpejt lufta botrore. Polarizimi i ideve n Evrop midis Lindjes s re dhe Perndimit t ri, midis doktrinave t komunizmit dhe fashizmit, shpuri n nj konflikt kulmor n Shqipri dhe gjetiu, duke e ln vendin n mshirn e ekstremistve politik e ushtarak dhe, m n fund, duke i ulur n gjunj shkrimtart e intelektualt e t gjitha ngjyrimeve politike. Jeta intelektuale n mesin e viteve tridhjet dhe fillimin e viteve dyzet, kishte arritur maja t papara, nj zenit n kulturn e shkruar shqiptare. Nj letrsi moderne ishte krijuar n Shqipri dhe shteti m n fund kishte kaluar fminin e kishte ardhur n mosh. Qe ky nj lulzim i shkurtr n hijen e apokalipsit q do t vinte e q do t shuante flakn e krijimtaris s vrtet letrare pr njzet vjet me radh. Gonxhja e njom e letrsis shqiptare do t kputej s shpejti dhe po aq shpejt do t priteshin edhe rrnjt e lules s porsaelur.

  8. #88
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    11. LETRSIA NN REGJIMIN E ENVER HOXHS (1944-1985) DHE DALJA NGA IZOLIMI





    11.1 Kushtet politike dhe historike




    M 28 nntor 1944 forcat fitimtare komuniste nn komandn e Enver Hoxhs (1908-1985) hyn n Tiran, ku dhe vendosn selin e Qeveris Demokratike t Shqipris. Trembdhjet muaj m pas, m 11 janar 1946, u shpall zyrtarisht Republika Popullore e Shqipris, kurse m 14 mars t atij viti hyri n fuqi nj kushtetut e modelit sovjetik, q ndryshoi rrjedhn e historis shqiptare. Rrnjt e komunizmit shqiptar duhen krkuar n fund t viteve njzet. Grupe mrgimtarsh, ndr ta edhe shkrimtari e politikani Fan Noli (1882-1965), kishin ngritur nj Komitet Nacional Revolucionar (KONARE) n Vjen pr t'iu kundrvn diktatorit Ahmet Zogu (1895-1961), i cili pati marr pushtetin n dhjetor 1924. Ky komitet vendosi lidhje me Internacionalen Komuniste (Komintern) n Mosk, nga edhe mori mbshtetje financiare. Ndr figurat e para t lvizjes komuniste shqiptare ka qen Ali Kelmendi (1900-1939), i shkolluar n Bashkimin Sovjetik, i cili u kthye n Shqipri m 1930 pr t organizuar celula komuniste n Kor, Tiran e gjetiu. Prpjekja e tij pr t'i bashkuar kto grupe nuk u arrit plotsisht, dhe kjo pr shkak t grindjeve midis fraksioneve. M 1941, komunistt jugosllav t udhhequr nga Josip Broz Tito (1892-1980) ngarkuan dy emisar, Dushan Mugoshn (1914-1973) dhe Miladin Popoviqin (1910-1945), pr t'i bashkuar grupet e ndryshme ilegale n luftn e prbashkt kundr pushtuesve fashist. Partia Komuniste Shqiptare, e krijuar m 8 nntor 1941, u rrit vrullshm gjat viteve t pushtimit italian e gjerman dhe doli fitimtare n luftn e prgjakshme civile me rivalin e vet, organizatn e rezistencs Balli Kombtar. Sekretari i Prgjithshm i ksaj partie t re ishte ambiciozi Enver Hoxha nga grupi i Kors, i cili kishte fituar mjaft prvoj n prballimin e intrigave t vazhdueshme dhe grindjeve fraksioniste pr ta bashkuar partin n nj lvizje t fuqishme.

    Me t filluar punn, qeveria e re mori masa t menjhershme pr t fuqizuar pushtetin. N janar 1945 n Tiran u ngrit nj gjykat speciale e kryesuar nga Koi Xoxe (1917-1949), ministri i ri i brendshm nga Kora, pr t gjykuar 'kriminelt kryesor t lufts'. Kjo gjykat zhvilloi disa gjyqe spektakolare q zgjatn pr muaj t tr, n t cilt qindra kundrshtar t vrtet apo t dyshimt t regjimit u dnuan me vdekje ose me afate t gjata burgimi. Me an t nj tatimi t posam, u konfiskuan prona dhe pasuri private, duke eliminuar kshtu klasn e mesme, kurse industria u shtetzua. N gusht 1945 filloi nj reform agrare rrnjsore, q n t vrtet fshiu e zhduku t gjith klasn e ifligarve, e cila e kishte sunduar vendin q nga shpallja e pavarsis m 1912. N t njjtn koh, u bn prpjekjet e para pr t luftuar analfabetizmin, i cili mbante nn hijen e vet t errt 80% t popullsis. Prve ekonomis s shkatrruar dhe revoltave antikomuniste n disa pjes t vendit, regjimit t ri iu desh t prballej edhe me nj varg problemesh t mdha t politiks s jashtme. Greqia e quante veten ende n gjendje lufte me Shqiprin, marrdhniet me Shtetet e Bashkuara ishin keqsuar menjher, kurse lidhjet me Britanin e Madhe u bn shum t ndera pas t ashtuquajturit incident t Kanalit t Korfuzit (61), ku nj destrojer britanik u hodh n er nga nj min n bregdetin shqiptar. Edhe marrdhniet me Jugosllavin fqinje arritn n nj faz t pasigurt lidhur me

    __________________________________________________ _________________

    61 kr. Gardiner 1966 dhe Leggett 1974.
    __________________________________________________ _________________

    shtjen e Kosovs. Kur gjermant u trhoqn nga Shqipria veriore n fund t vitit 1944, Kosova, e cila kishte qen ribashkuar me Shqiprin disa vjet m par, u mor nga partizant jugosllav. Atje u kryen masakra t fshehta kundr popullsis shqiptare, q akuzohej pr bashkpunim me gjermant. Problemi i Kosovs n fillim do t zgjidhej sipas parimit t vetvendosjes, d.m.th. me plebishit, por Titoja, duke e kuptuar se kurr nuk do t fitonte prkrahjen e nacionalistve serb, i bindi udhheqsit komunist shqiptar m 1943 q t mos kishin m shpres te zbatimi i 'nj zgjidhjeje marksiste'. Nj ide e propozuar si zgjidhje pr problemin shqetsues t Kosovs qe bashkimi i Jugosllavis dhe Shqipris n nj shtet t vetm.

    Udhheqja komuniste n Shqipri, pak koh pasi mori pushtetin, qe e ndar n dy kampe. Njra pal, e prfaqsuar nga poeti Sejfulla Malshova (1900-1971), i ngarkuar me punt e kulturs, mbronte tezn se Shqipria duhet t zhvillonte nj politik t jashtme t pavarur, duke mbajtur lidhje si me Lindjen edhe me Perndimin, dhe nj politik t brendshme m t moderuar pr t nxitur ripajtimin kombtar. Fraksioni projugosllav, i kryesuar nga ministri i brendshm Koi Xoxe, ishte pr lidhje m t ngushta me Jugosllavin dhe Bashkimin Sovjetik, dhe ngulte kmb pr nj politik ekonomike e sociale m radikale e t bashkrenduar me at politik q ndiqej n Beograd. Fituan Xoxe dhe kshilltart e tij jugosllav, dhe n shkurt 1946 Malshova u prjashtua nga Byroja Politik dhe u dnua si 'oportunist i djatht'. Vet Enver Hoxha duket se ka mbajtur nj qndrim taktikisht t vakt, duke mbetur n hije e duke pritur rastin pr t eliminuar kundrshtart e tij njher e mir. Marrdhniet me Britanin e Madhe e me Shtetet e Bashkuara u ndrpren n korrik 1946, dhe Enver Hoxha nnshkroi nj Traktat Miqsie, Bashkpunimi e Ndihme Reciproke gjat vizits n Beograd, si hap i par drejt bashkimit t t dy vendeve. Serbokroatishtja u prfshi n programin e t gjitha shkollave shqiptare si gjuh e huaj e detyrueshme, kurse kshilltart jugosllav zun pikat kye n qeveri e n shtjet ekonomike. Shqipria do t mbetej kshtu nj koloni e vrtet jugosllave deri m 1948. Gjat ksaj periudhe, ministri i brendshm Koi Xoxe shfrytzoi krejt pushtetin e vet mbi aparatin e policis e t sigurimit pr t eliminuar t gjith armiqt dhe rivalt e mundshm. Kto gjueti shtrigash, q n historin zyrtare t partis cilsohen si periudh e Koi-Xoxes, prfunduan me ekzekutim apo burgosje t figurave politike por edhe t shum shkrimtarve apo intelektualve t talentuar. Letrsia dhe kultura shqiptare u goditn rnd.

    Grindja midis Titos dhe Stalinit m 1948 i siguroi Enver Hoxhs aleatin sovjetik me mbshtetjen e t cilit tani do t ruante pozitn e vet e do t'ia dilte pas pak kohe t eliminonte rivalt. Shqipria u b i pari vend i Evrops Lindore q denoncoi Jugosllavin pas prjashtimit t saj nga Kominformi, d.m.th nga blloku sovjetik, m 17 qershor 1948, dhe t gjith kshilltart jugosllav u dbuan menjher nga vendi. Kshtu hyri Shqipria n vathn sovjetike. Seria e gjyqeve spektakolare dhe e spastrimeve q pasuan, qe e ngjashme me ato q ndodhn edhe n vendet e tjera t Evrops Lindore n fund t viteve dyzet e n fillim t viteve pesdhjet. N kongresin e saj t par m 8-22 nntor 1948, Partia Komuniste e Shqipris ndrroi emr e u quajt Partia e Puns e Shqipris. Sundimi me terror i Koi Xoxes mori fund, kur u dnua pr tradhti n maj 1949 e u ekzekutua m 10 qershor t atij viti. Aleanca e Shqipris me Bashkimin Sovjetik pati disa eprsi. Sovjett ofruan m shum ndihm ekonomike e ushqimore pr t zvendsuar humbjet e shkaktuara nga ndrprerja e ndihms jugosllave. Po ashtu erdhi edhe ndihma ushtarake pr t'u mbrojtur si nga Jugosllavia fqinje ashtu edhe nga Perndimi n nj koh kur Lufta e Ftoht arriti kulmin. Meq Shqipria nuk kishte kufi t prbashkt me Bashkimin Sovjetik, nuk kishte ndonj rrezik t afrt pr aneksim politik t drejtprdrejt, se udhheqja shqiptare u tregua n shum an e kujdesshme pr t ruajtur zyrtarisht pavarsin e vendit. E prfshir n sfern sovjetike, Shqipria hyri n nj periudh izolimi t thell nga pjesa tjetr e bots. 'Ndrtojm socializmin duke mbajtur n njrn dor kazmn dhe n tjetrn pushkn' ishte parulla e prhapur nga Partia pr t krijuar nj mendsi rrethimi, q do t mbyste do kundrshtim. Me vitin 1955 Shqipria ishte br shembull i nj shteti stalinist, me modele sovjetike t kopjuara e t prshtatura pr do fush t jets shqiptare. Mirpo kur Nikita Hrushovi (1894-1971) denoncoi krimet dhe kultin e individit t Stalinit n nj raport t fsheht para Kongresit t 20-t t Partis Komuniste Sovjetike n shkurt 1956, Enver Hoxha e dnoi revizionizmin.

    Pas disa manovrimeve politike dinake e t egra, ai ia doli mban t kaprcej kritikat kundr politiks s tij staliniste e t mbaj pushtetin. Kurse ngjarjet n Hungari dhe Poloni e bindn se Hrushovi prfaqsonte rrezikun m t madh pr sovranitetin e Shqipris e pr pushtetin e tij. Dallimet ideologjike midis dy partive dhe orvatjet e Hrushovit pr t'u marr vesh me renegatin Tito shpun n fillim n nj arje politike n marrdhniet me Bashkimin Sovjetik, arje q u thellua mjaft n vitet e ardhshme me gjith varsin e skajshme t Shqipris nga ndihmat dhe drgesat ushqimore sovjetike. N Konferencn e tetdhjet e nj partive komuniste t mbajtur n Mosk n nntor 1960, Enver Hoxha qe i patundur n mendimin pr t mos i dnuar komunistt kinez nn udhheqjen e Mao Ce Dunit (1893-1976) dhe, n nj fjalim t hapur e t pazakont, sulmoi Hrushovin pr shmangie nga marksizm-leninizmi. Marrdhniet midis dy partive u tejkeqsuan me shpejtsi deri n at pik sa n mars 1961 Hrushovi pezulloi drgesat ushqimore pr Shqiprin, aq t domosdoshme e t ngutshme pr popullsin at vit. N dhjetor 1961 Bashkimi Sovjetik prishi marrdhniet diplomatike me Shqiprin, kurse Enver Hoxha, n krkim t nj mbrojtsi t ri, ktheu syt nga Lindja e Largt. Aleanca kino-shqiptare, e cila do t zgjaste nga 1961 deri n korrik 1978, e radikalizoi jetn politike, ekonomike e sociale n Shqipri dhe e izoloi vendin edhe m shum nga Evropa dhe nga pjesa tjetr e bots. Kina e ndihmoi shum Shqiprin pr zhvillimin e saj, ve t tjerash me mallra dhe kredi me interes t ult, por kjo ndihm nuk doli e mjaftueshme pr t nxitur rritjen ekonomike. Pr t shuar valn e paknaqsis s popullit nga sundimi i tij, Enver Hoxha prdori taktikn e tij t zakonshme t kundrsulmit, duke filluar nj fushat t modelit kinez n fund t vitit 1965 pr 't revolucionarizuar t gjitha aspektet e jets s vendit', fushat q prkoi me Revolucionin Kulturor n Kin.

    Nj politik kulturore revolucionare e re, e paraqitur n publik n tetor 1965 nga kryeideologu pr shtjet kulturore, Ramiz Alia (l. 1925), krkonte me vendosmri shkputjen e kulturs shqiptare nga t gjitha ndikimet e huaja. Tani, roli i letrsis dhe arteve ishte q t imunizonte njerzit prball t gjitha prirjeve borgjeze e revizioniste, ngado q ato mund t vinin. Shkrimtart duhet t'i prqndronin energjit e tyre n tema kombtare si ajo e lvizjes partizane dhe e ndrtimit t socializmit. N praktik kjo politik shpuri n ndalimin e librave dhe filmave t huaj dhe n mbytjen edhe t asaj pak lirie intelektuale q ekzistonte ende n vend. N prgjigje t letrs s hapur t Enver Hoxhs m 4 mars 1966, mijra punonjs t mendjes, ndr ta shum shkrimtar e artist, 'doln vullnetar' pr t vajtur n fshat e pr t punuar tokn bashk me fshatart. Optimist pas fitores 99,99% t kandidatve t Partis n zgjedhjet e prgjithshme n korrik 1966, Kongresi i Pest i Partis, i mbajtur n nntor t atij viti, orientoi q t intensifikohej m tej 'lufta e klasave', duke e br t detyrueshme pr t gjith punn fizike n sektort prodhues t ekonomis. Parulla e dits ishte 'T mendojm, t punojm e t jetojm si revolucionar'.

    N nj fjalim m 6 shkurt 1967 Enver Hoxha nxiti hapjen e nj fushate kundr fes, q prbnte njrin nga elementet e fundit t mbetur nga tradita. Brenda pak muajsh u mbylln t gjitha xhamit, kishat dhe teqet bektashiane, shumica duke u shembur ose rikonstruktuar pr t'u prdorur si salla kinemaje, pallate sporti (Katedralja Katolike e Shkodrs) apo depo. Shqipria u shpall i pari shtet ateist n bot. Kjo, e ashtuquajtura dshir spontane e rinis, jo vetm e zhveshi Shqiprin nga shum tradita kulturore t saj, por edhe nga mjaft monumente t arkitekturs dhe t kulturs kombtare. Fushata pr rrnjosjen e fes, e zhvilluar me zellin

  9. #89
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    e entuziazmin fetar t nj kryqzate, prbnte nj akt t papar vetvrasjeje kulturore. Monumente kulture u fshin nga faqja e dheut, ikona e libra t rrall u dogjn, dorshkrime t vjetra u lan t kalben. Gjithka sadopak e lidhur me fen u b tabu pr dy dhjetvjeart q pasuan. N t njjtn koh sistemi arsimor u reformua rrnjsisht pr ta pastruar nga ndikimet sovjetike. Rradht e ushtris u spastruan dhe at e morn n dor komisart e partis. Periudha revolucionare, q nisi m 1965 dhe zgjati deri n mesin e vitit 1969, prfundoi me ftohjen e marrdhnieve me Kinn.

    Pas pushtimit sovjetik t ekosllovakis m 1968, q solli edhe trheqjen prfundimtare t Shqipris nga Traktati i Varshavs, udhheqja kineze u mundua t prmirsonte marrdhniet me Jugosllavin dhe Rumanin me qllim q t dobsonte Bashkimin Sovjetik n Ballkan. Enver Hoxha nga ana e tij e kuptoi se aleanca me Kinn qe e pamjaftueshme pr ta mbrojtur vendin nga krcnimi ushtarak sovjetik. N vitin 1971 ai po i lshonte sinjale t matura Perndimit, kurse vet normalizoi marrdhniet diplomatike me Jugosllavin dhe Greqin fqinje. N fillim t viteve shtatdhjet, politika kineze ndryshoi rrnjsisht kur e braktisi izolimin. Kontradiktat ideologjike me udhheqjen shqiptare arritn kulmin kur presidenti i SHBA Riard Nikson (1913-1994) vizitoi Pekinin n shkurt 1972. Enver Hoxha e dnoi prsri revizionizmin. Me gjith marrdhniet e jashtme t turbullta t Shqipris, pas revolucionit kulturor shqiptar brenda vendit mbizotroi nj periudh e shkurtr qetsie, ndonse jo e vrtet. Pas disa vjetsh vetmohimi e turbullire, populli ishte i mrzitur e i zemruar, kurse intelektualt m t shqetsuar se kurr.

    Megjithse Partia vazhdonte t'i binte avazit t rrezikut t ndikimeve borgjeze, n rrugt e Tirans po dukeshin modat perndimore t veshjes, si dhe nj pasqyrim i zbeht i ndryshimeve sociale q po ndodhnin n Perndim. Shihje t mbaheshin pantallona t tipit perndimor, flok t gjat e n ndonj rast funde t shkurtr, kurse programet me muzik perndimore t radiostacioneve italiane po dgjoheshin gjithnj e m shum. N Plenumin e katrt t Komitetit Qendror m 26-28 qershor 1973, Enver Hoxha ndrmori prsri ofensivn dhe paraqiti nj raport q sot mund t quhet si klasik n analet e obskurantizmit evropian: T thellojm luftn ideologjike kundr shfaqjeve t huaja e qndrimeve liberale ndaj tyre. (62) Si shkak n kt luft t re t Hoxhs pr t mbajtur pushtetin shrbeu Festivali i 11-t i Kngs m 25 dhjetor 1972, ndonse ishte krejt i padmshm. Protagonist t s ashtuquajturs lvizje liberale, nse vrtet ka pasur t till, qen dramaturgu Fadil Parami (l. 1922), sekretar i partis pr shtjet ideologjike t Komitetit t Partis s Tirans, dhe Todi Lubonja (63) (l. 1923), drejtor i Radiotelevizionit, t cilt shrbyen si 'koka turku' pr t trembur shkrimtart e artistt e pr t'i pasur ata pas vetes, dhe pr pasoj gjith vendin. Pr ta u tha se kishin nxitur q ide e ndikime dekadente perndimore t deprtonin n kulturn shqiptare. Lvizja liberale u shtyp menjher, kurse dy figurat kryesore t saj u dnuan pa mshir pr mkatet e tyre si deviator dhe armiq t popullit. Todi Lubonja, i akuzuar pr pikpamje dhe shije estetike liberal- oportuniste t theksuara, u dnua m 27 korrik 1974 me pesmbdhjet vjet burg. Pas trembdhjet vjetsh n burgun famkeq t Burrelit, ai u lirua n qershor 1987 dhe u internua n fshatin Malecaj (rrethi i Lezhs) para se kalvari i tij t merrte fund.

    Fadil Parami, nga ana e tij, u lirua m n fund nga burgu i Kosovs s Madhe afr Elbasanit m 17 mars 1991, dy jav prpara zgjedhjeve t para pluraliste. Ajo ka ndodhi nga viti 1973 deri t paktn m 1975 qe mbretrimi i terrorit kundr shkrimtarve dhe intelektualve shqiptar, q mund t krahasohet edhe me spastrimet staliniste t viteve 1930. Kto vite qen nj hap i madh prapa pr zhvillimin e letrsis dhe kulturs shqiptare. N pranver 1973 njqind e tridhjet shkrimtar e artist shpalln se po largoheshin

    __________________________________________________ _________________

    62 kr. E. Hoxha 1973 dhe 1975.

    63 kr. T. Lubonja 1993, 1994.
    __________________________________________________ _________________

    nga qytetet pr t punuar n ara e kantiere ndrtimi me qllim q t forconin lidhjet e tyre me masat punonjse. Poet e prozator hyn n gar mes tyre duke dshmuar nj zell revolucionar dhe duke hedhur posht ndikimet e huaja e liberale. Ata q qen m pak binds ose me botime t prekura nga liberalizmi u drguan n zona t largta ose u burgosn. M fatlumt humbn vetm t drejtn e botimit. Pothuaj t gjith shkrimtart kryesor e patn nga nj vepr t hequr nga qarkullimi e 't kthyer n karton'. Msimi i gjuhve t huaja n thelb qe ndaluar, kurse ata q kishin fatkeqsin t dinin frngjisht apo italisht u gjendn n pozit t palakmueshme. Edhe piktor t till si Maks Velo (l. 1935), Edison Gjergo (l. 1938) dhe Ali Oseku (l. 1944) u demaskuan n Plenumin e Katrt e u drguan n burgje e kampe prqndrimi, si n burgun famkeq t miniers s bakrit n Spa. Ata u dnuan pr krimin e agjitacionit e t propagands sepse kishin shprehur nj far interesimi pr Pablo Pikason, Salvador Dalin apo Maks Ernstin.

    N vitet m pas, vazhduan nj radh spastrimesh duk prfshir t gjith sektort e tjer t shoqris, tr popullsin, n nj atmosfer hutimi e pasigurie. N tetor 1974, Beqir Balluku (1917-1975), ministr i mbrojtjes q m 1953, u spastrua bashk me Petrit Dumen, shefin e shtabit, dhe Hito akon, drejtor i drejtoris politike t ushtris, kurse nj vit m von Abdyl Kllezi (1919-1977), kryetar i Komisionit t Planit t Shtetit, Koo Theodhosi (1913-1977), ministr i industris dhe i minierave, dhe Kio Ngjela (l. 1920), ministr i tregtis, u shkarkuan nga funksionet dhe u dnuan pa mshir. Kontradiktat ideologjike q kishin lindur me kinezt shpun n fundin e aleancs kino- shqiptare m 1978. Tani Shqipria qe e izoluar nga e gjith bota, nj ishull revolucioni n detin e revizionizmit.

    Vdekja misterioze m 17 dhjetor 1981 e rivalit t Hoxhs, Mehmet Shehu (1913-1981), i cili ishte n krye t aparatit ushtarak dhe aparatit t tmerrshm t Sigurimit, si dhe prgjegjs kryesor pr tmerrin, solli nj tjetr fshes spastrimi n qeveri e n parti. N nntor 1982, Hoxha i moshuar, n nj nga deklaratat publike m qesharake t lshuara ndonjher nga nj tiran i regjur, shpalli para bots s shtangur se aleati m i ngusht i dikurshm i tij, Mehmet Shehu, kishte pas punuar si agjent i huaj njkohsisht pr amerikant, anglezt, sovjetikt dhe jugosllavt dhe, prball akteve t poshtra t tij, kishte vendosur t vriste veten.

    sht e teprt t themi se, deri pas vdekjes s Hoxhs, nuk sht br asnj orvatje pr t devijuar nga kursi ideologjik i caktuar nga partia. Me vdekjen e Enver Hoxhs m 11 prill 1985, fuqia politike i takoi pasardhsit t tij Ramiz Alia (l. 1925) nga Shkodra, i cili e sundoi vendin me dor pak m t but, ndonse pa br ndonj ndryshim real n politik. N fund t viteve tetdhjet, me rnien e komunizmit evropiano-lindor, e sidomos me vdekjen e diktatorit rumun Nikolae aushesku, m 25 dhjetor 1989, udhheqja e partis e ndjeu se edhe n Shqipri prmbysja e komunizmit ishte shtje kohe. Themelet e sistemit qen tronditur n fillim t korrikut 1990, kur mijra shqiptar rrezikuan jetn duke krkuar strehim politik n ambasadat gjermane, italiane dhe franceze n Tiran. Brenda gjysm viti diktatura njpartiake, q kishte qen sunduese n t gjitha aspektet e jets shqiptare pr gati gjysm shekulli, mori fund. Pluralizmi politik u lejua n dhjetor 1990, kurse zgjedhjet e para shumpartiake n vend u zhvilluan m 31 mars 1991.

    Sado e pabesueshme duket tani q kthehemi prapa - madje edhe pr vet shqiptart - stalinizmi fanatik mbijetoi i pacenuar e i padobsuar pr plot tridhjet e shtat vjet pas vdekjes s Stalinit m 1953. Ndonse gjykimi prfundimtar pr periudhn 'socialiste' n Shqipri u duhet ln historianve dhe politologve t s ardhmes, periudha dyzetegjashtvjeare e 'izolimit t shklqyer' nn regjimin marksist-leninist duket sikur i ka ln vendit si trashgim mjerim t prgjithshm dhe nj ekonomi q krahasohet me vendet m t prapambetura t Afriks qendrore. Kur sistemi njpartiak u hoq prfundimisht, n t vrtet nuk kishte mbetur udhheqje intelektuale pr t mbushur zbrastsin. Kultura shqiptare ishte rrnuar. Kshtu, fillimi i viteve nntdhjet e gjeti shtetin shqiptar n nj gjendje politike e ekonomike katastrofike me rrjedhoja dramatike pr zhvillimin e letrsis dhe kulturs bashkkohore. Vrtet, sht e vshtir dalja nga izolimi, por nuk ka dyshim se s shpejti Shqipria do t zr vendin e vet n Evrop.

  10. #90
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    11.2 Vrshimi i realizmit socialist. Letrsia shqiptare e paslufts deri m
    1961




    Enver Hoxha dhe udhheqsit e rinj partizan q morn pushtetin n fund t vitit 1944, i shihnin me dyshim shkrimtart dhe intelektualt shqiptar t do ngjyre politike, duke i konsideruar shumicn e tyre si prfaqsues t 'regjimit t vjetr'. Nj numr tepr i vogl shkrimtarsh si Vangjel Koa (1900-1943) dhe Vasil Alarupi (1908-1977) kishin qen ithtar t vrtet t fashizmit, kurse nj grup tjetr intelektualsh, edhe pse nuk qen vet fashist, kishin bashkpunuar me pushtuesit italian e gjerman n nj mnyr a n nj tjetr. Shumica e tyre donin thjesht t shptonin t paktn kokn n ato koh trazirash.

    Mjaft figura t shquara t jets intelektuale shqiptare u arratisn nga vendi: Ernest Koliqi (1903-1975), Mehdi bej Frashri (1874-1963), Mid'hat bej Frashri (1880-1949) dhe Karl Gurakuqi (1895-1971) shkuan n Itali, Branko Merxhani (1894-1981) n Turqi, kurse shkrimtari i majt Tajar Zavalani (1903-1966) n Britani. T tjer ushqenin shpresa se, pasi kishin dal gjall nga lufta, do t mund t merreshin vesh njfarsoj me udhheqsit e rinj komunist e do t punonin gjallrisht me ta pr ndrtimin e nj Shqiprie t re, t nj shoqrie t re socialiste. Por, pa kaluar shum koh, demagogjia e Enver Hoxhs, gjyqet spektakolare staliniste nn gjeneral Mehmet Shehun (1913-1981) dhe gjuetia e shtrigave nn Koi Xoxen (1917-1949) e bn t qart se lirimi dhe idealet e mdha t socializmit ishin nj fasad pr t mbuluar terrorin dhe diktaturn e egr. Mjeti i par pr t'i bindur njerzit nuk u b arsimi e propaganda, por frika e hapur dhe e pakursyer. Pr shkrimtart dhe intelektualt shqiptar (64) periudha menjher pas lufts qe br nj apokalips.

    N mnyr t veant vuajtn shkrimtart e shkolls katolike shkodrane. Gjeneral Mehmet Shehu, n nj fjalim publik t mbajtur n Shkodr m 28 janar 1945, e pati quajtur fortesn katolike 'erdhe t reaksionit' dhe pati paralajmruar se udhheqsit kishtar do t merrnin shprblimin 'e merituar' para gjyqit t popullit. Dramaturgu Ndre Zadeja (1891-1945), poeti Lazr Shantoja (1892-1945), poeti Bernardin Palaj (1894-1947), romancieri Anton Harapi (1888-1946), dhe publicisti Gjon Shllaku (1907-1946) u ekzekutuan. Poeti Vinenc Prenushi (1885-1949) vdiq n burg pas torturash t rnda, ashtu si dhe prozatori e botuesi dom Ndoc Nikaj (1864-1951), babai i prozs gege t shekullit t njzet. Ndr intelektualt e tjer t shquar q u ekzekutuan jan botuesi arbresh Terenc Toi (Terenzio Tocci, 1880-1945), botuesi Nebil ika (vd. 1944), shkrimtari bektashi baba Ali Tomori (Ali Tyrabiu, vd. 1947), dhe poeti Manush Peshkpia (1910-1951). Ndr shum shkrimtar dhe intelektual t tjer q u arrestuan e u burgosn gjat gjuetis s shtrigave pas Lufts s Dyt Botrore qen dramaturgt e njohur Kristo Floqi (1873-1951) dhe Ethem Haxhiademi (1902-1965), shkrimtari dhe botuesi mysliman hafiz Ibrahim Dalliu (1878-1952), ministri i arsimit Mirash Ivanaj (1891-1953), t cilt vdiqn n burg, dhe poeti Dionis Gjergj Bubani (l. 1926); shkrimtari i prozs s shkurtr Mitrush Kuteli (1907-

    __________________________________________________ _________________

    64 Pr ndjekjen e shkrimtarve shqiptar pas Lufts s Dyt Botrore, kr. Pipa 1959a dhe Plasari 1991b.
    __________________________________________________ _________________

    1967), romancieri Petro Marko (1913-1991), poeti Sejfulla Malshova (1900-1971), shkrimtarja e prozs s shkurtr Musine Kokalari (1917-1983), poeti dhe studiuesi Arshi Pipa (l. 1921), poeti bektashian Ibrahim Hasnaj (1912-1995), poeti Nexhat Hakiu (1917-1978), poeti Andrea Varfi (1914-1992), prkthyesit Jusuf Vrioni (l. 1916) dhe Pashko Gjeci (l. 1918), romancieri Mustafa Greblleshi (1922-1986), publicisti Dionis Miao, poeti Kudret Kokoshi (1907-1991), romancieri dhe botuesi Anton S. Frashri (1892-1965), humoristi dhe prkthyesi i palodhur Mid'hat Araniti (1912-1992) q ka shkruar n t folmen tiranase, gjuhtari Selman Riza (1909-1988), kritiku Filip Fishta (l. 1901), folkloristt at Donat Kurti (1903-1969) dhe Stavro Frashri nga Kavaja, dhe shkrimtari Lazr Radi (l. 1916), i cili u lirua m 1991 pas nj kohe t pabesueshme prej dyzet e gjasht vjetsh burgu e internimi.

    Prndjekja e intelektualve, sidomos e atyre q kishin qen jasht vendit para vitit 1944, dhe shkputja faktike nga t gjitha traditat kulturore, krijuan n Shqipri nj zbrastsi letrare e kulturore e cila zgjati deri n vitet gjashtdhjet. Pasojat e saj mund t ndihen edhe sot. Nuk do t dihet kurr sakt sa intelektual dhe talente t reja letrare u drguan gjat viteve q pasuan, pr t punuar n deg t rnda t industris, ose u syrgjynosn prgjithmon n provinc, ose u internuan n ndonj fshat t thell malor pa shpres pr t'u kthyer m n vendbanimet e tyre.

    Martesa me prdhun e letrsis shqiptare me marksizm-leninizmin u prangua fort q n fillim me themelimin n tetor 1945 t Lidhjes s Shkrimtarve. Fillimisht politika kulturore n Shqiprin e paslufts iu ngarkua poetit Sejfulla Malshova (1900-1971). Me prejardhje nga krahina e Prmetit, Malshova kaloi nj pjes t mir t jets jasht vendit. Studioi pr mjeksi n Itali, kurse m 1924, n moshn njzet e tre vje, u b sekretari personal i Fan Nolit n qeverin e tij demokratike. Me rrzimin e Nolit, Malshova iku n Paris, dhe s andejmi, i frymzuar nga Revolucioni i Tetorit, vazhdoi n Mosk ku studioi dhe m von dha msim marksizmin. N Bashkimin Sovjetik hyri n Partin Komuniste (1930-1932), por m pas u prjashtua si buharinist. Rreth vitit 1938 Malshova emigroi n Evropn Perndimore dhe jetoi n Paris deri n pushtimin gjerman, m tej n Grenobl. N ver t vitit 1943 u kthye n Shqipri, prsri antar partie dhe ende plot ideale. Ktu u b antar i Komitetit Qendror t Partis Komuniste t sapoformuar t Shqipris. Si ministr i kulturs n qeverin e prkohshme t sunduar nga komunistt, Malshova organizoi kongresin e par t shkrimtarve shqiptar m 7 tetor 1945. N kt kongres u b edhe themelimi i Lidhjes s Shkrimtarve t Shqipris me shtatdhjet e katr antar, komunist e jokomunist.

    Malshova ndoqi nj kurs relativisht liberal e pajtues pr kohn, me qllim q t inkurajonte riintegrimin e forcave jokomuniste n strukturat e reja t pushtetit. Ai nuk qe nga ata q dnonin t gjith shkrimtart e paralufts si reaksionar, si Gjergj Fishtn, as nuk qe pr shkputje t plot nga Perndimi. Nuk do t kalonte shum dhe Malshova do t bhej zdhns i njrit nga dy fraksionet q rivalizonin pr pushtet brenda n parti. Por me prkrahjen e komunistve jugosllav, fraksioni i kundrshtarit t tij Koi Xoxe fitoi n fillim t vitit 1946 dhe Malshova ra. N nj mbledhje t Komitetit Qendror m 21 shkurt 1946, Malshovn e akuzuan pr oportunizm dhe devijim t djatht dhe e prjashtuan nga Byroja Politike e nga Komiteti Qendror. Pr udi, Malshova shptoi gjall. Ky idealist i majt, q dikur pati qen antar i Kominternit, u internua pr dy a tre vjet n Ballsh, kurse gjith jetn pastaj e kaloi n internim t brendshm si magazinier n Fier, ku, pr vite me radh, asnj banor i qytetit nuk guxonte t'i fliste. Pr t i vetmi shoqrim me t tjert ishte t luante futboll me fmijt. Sa her q dikush i afrohej, vinte dy gishtat n buz pr t'i thn se ishte betuar t mos hapte goj, gj q i siguroi mbijetesn. Malshova vdiq m 11 qershor 1971 nga apendiciti n nj vetmi t paprfytyrueshme. Edhe pse n qytet t gjith ia dinin prmendsh vjershat, askush nuk guxoi t marr pjes n funeral. U varros n prani t s motrs, varrmihsit dhe dy agjentve t Sigurimit.

    Pjesa m e madhe e poezis s ktij poeti t vetquajtur rebel sht shkruar n mrgim me pseudonimin Lame Kodra dhe sht botuar n vllimin Vjersha, Tiran 1945. Tipike pr frymn e ksaj prmbledhjeje me 21 vjersha sht Poeti rebel, e botuar pr her t par m 1941:

    "Pa dgjoni, gra e burra
    Anemban,
    Dolli urdhri pr mua
    N Tiran,
    Npr male, npr fusha
    N luadhe
    Po m ndjekin kmba-kmbs
    Me koshalle.
    Po s'kam frik nga zagari
    Me dyfek;
    Kudo shkoj e hidhem un
    Shtek m shtek
    Kudo vete e futem un
    Prak m prak Shqiprin anemban
    Kam jatak.
    Jam rebel e jam hajdut
    Edhe mburrem;
    Kundr beut edhe fronit
    Un turrem.
    I kam dal pr zot un
    Vegjlis,
    Edhe luft i kam shpallur
    Skllavris."

    Ndr vjershat e tjera t ksaj prmbledhjeje jan Si e dua Shqiprin, Klithma e Dragobis, Internacionala, prkthimi shqip i himnit komunist, dhe Lasgush Poradecit, nj vjersh satirike, ku poeti komunist akuzon Poradecin se ia ka shitur shpirtin kapitalit t huaj: "T blen me para, o zok liqeri." Malshova gjithashtu prktheu shqip veprat e Marksit, Engelsit dhe Leninit si dhe hartoi nj fjalor rusisht-shqip q m pas u botua me emrin e tjetrkujt.

    Gjuetia e shtrigave q pasoi spastrimin e Malshovs i mpiu krejt shkrimet dhe mendimin krijues n Shqipri. Mjaft intelektual, q deri tani i kishin shptuar ekzekutimit, gjendeshin n burg ose qen detyruar t mbyllnin gojn mir. N tetor 1949, pes muaj pas eliminimit t Koi Xoxes, u mblodh Konferenca e tret e Lidhjs s Shkrimtarve. Kjo konferenc prcaktoi drejtimin e letrsis shqiptare, at t realizmit socialist, drejtim q do t mbetej i pandryshuar pr gjith periudhn e viteve pesdhjet. Liria intelektuale, q pr ironi kishte ekzistuar nn diktaturn zogiste t paralufts dhe gjat pushtimit italian, tani kishte marr fund plotsisht. Partia nuk krkonte gj tjetr prve bindjes absolute, dhe t gjith shkrimtart iu nnshtruan vzhgimit dhe udhzimeve kritike. Gjat viteve t para t aleancs sovjeto- shqiptare, politika kulturore n Shqipri u ndikua mjaft nga zhdanovizmi, doktrin letrare e formuluar nga Andrej Aleksandrovi Zhdanov (1896-1948), q bri krdin n letrsin dhe kulturn sovjetike. Shkrimtart shqiptar u nxitn t prqndronin gjith energjit krijuese n trajtimin e disa temave t veanta, si lufta partizane e ashtuquajtur 'luft nacional-lirimtare' dhe ndrtimi i socializmit, si dhe t'u shmangeshin ndikimeve kozmopolite t Perndimit. Ideja politike ishte elementi kryesor pr ata q donin t shptonin. Subjekte q ishin pa ndonj vler

  11. #91
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    edukative n kuptimin marksist quheshin t huaja e tabu. Letrsia shqiptare, e cila pati evoluar aq vrullshm n mesin e viteve tridhjet, tani n t vrtet u zhduk. Vendi ishte kthyer n nj djerrin letrare. Bashk me integrimin e Shqipris n bllokun sovjetik, hyn edhe modelet letrare sovjetike, t cilat u imituan me servilizm dhe n mnyr q t hidheshin themelet e nj letrsie t re. Me koh, nj brez i ri shkrimtarsh proletar doln n sken, shumica e t cilve pa shkollimin e duhur t rregullt. T frymzuar nga nj przierje surrealiste frike e patosi revolucionar, ata e treguan veten t gatshm pr t marr pjes n shndrrimet rrnjsore politike e shoqrore, procese n t cilat po kalonte ky vend i vogl ballkanik. Poezia, tregimet dhe romanet e krijuara nga ky brez i ri i shkrimtarve shqiptar, veprat e t cilve, t ribotuara m von n prmbledhje veprash t plota a t zgjedhura, u ngritn lart e u lvduan si vepra klasike bashkkohore t realizmit socialist, shumica nuk qen aspak vepra letrare. Ato ishin trakte me synime politike, edukative pr nga natyra, shpesh tepr didaktike. Rndsi m t madhe se niveli artistik kishin patriotizmi dhe bindjet 'e drejta' politike t autorve.

    Ishte Dhimitr Shuteriqi (l. 1915) nga Elbasani, m pas historian letrsie me rndsi, ai q do t'i jepte disi ngadal tonin prozs me tregimet e tij si dhe me romanin e tij, t parin roman shqiptar t paslufts. Kjo vepr n dy vllime, lirimtart, Tiran 1952, 1955, jepte nj tablo jo vetm t vuajtjeve dhe t mjerimit t fshatarsis para lirimit, por edhe t lindjes s ndrgjegjes klasore n gjirin e saj. Dobsia kryesore e romanit, dobsi q do t mbizotronte n shumicn e romaneve shqiptar nga vitet pesdhjet e kndej, qndron n pasqyrimin pa dallim bardh e zi t personazheve, domethn pozitivt kundr negativve. Shuteriqi, i cili qe kryetar i Lidhjes s Shkrimtarve dhe Artistve nga 1946 deri m 1973 dhe ka shkruar edhe poezi, shquhet tani m shum pr studime n fushat e letrsis, historis dhe folklorit, sidomos pr historit dhe antologjit standarde t letrsis shqiptare.

    Nj shkrimtar tjetr kryesor i ksaj periudhe ishte Shevqet Musaraj (1914-1986) nga fshati Matogjin afr Vlors. Para agimit, Tiran 1965-1966, sht nj kronik e viteve t fundit t diktaturs s Zogut dhe e rritjes s lvizjes s rezistencs gjat lufts, ashtu si e jeton veanrisht personazhi Emira Velo. Me pushtimin italian n Pashkt 1939, Emira hyn n lvizjen e rezistencs, por paragjykimet ndaj njerzve t thjesht t klass puntore e largojn m pas nga lvizja pr lirim kombtar. Po n t njjtn koh shtjellohet edhe subjekti i nj romani tjetr t tij m pas - Belxhiku q kndon vne, Tiran 1979. Ndonse veprat e Musarajt u prhapn e u lexuan gjersisht, asnjra prej tyre nuk mund t'i qndroj provs s kohs.

    Sterjo Spasse (65) (1912-1989) qe nga t paktt shkrimtar shqiptar q shptuan nga tranzicioni i pushtetit. N romanet e paslufts si Ata nuk ishin vetm, Tiran 1952, i cili sht prkthyer n frngjisht (Tiran 1958) dhe gjermanisht (Tiran 1960), dhe Afrdita prsri n fshat, Tiran 1955, ai zbatoi msimet e realizmit socialist dhe ndikoi direkt n zhvillimin e etapave t para t tij n Shqipri. Ndr romanet e tjera t mvonshme qen Buz liqenit, Tiran 1961, dhe Zjarret, Tiran 1972, q trajtonin konflikte psikologjike dhe probleme ideologjike t kolektivizimit, si dhe Zgjimi, Tiran 1974, subjekti i t cilit shtjellohet n nj qytet shqiptar n ditt e fundit t sundimit osman. N pikpamje t origjinalitetit e t nivelit artistik asnjri nga kto krijime nuk mund t krahasohet me krijimtarin para lirimit. Frymzimi rinor i Spasses kishte marr fund, kurse letargjia kulturore e kohs nuk lejonte aspak zhvillimin e individualitetit. Ai vdiq n Tiran m 12 shtator 1989.

    Fatmir Gjata(1922-1989) nga Kora trajtoi temn e lufts nacionallirimtare n Prmbysja, Tiran 1954, q kishte n qendr rritjen e vetdijes politike t nj djali fshatar. Romani m i njohur i Gjats sht Kneta, Tiran 1959, i frymzuar nga letrsia ruse, prshkrim

    __________________________________________________ _________________

    65 kr. I. Spasse 1995.
    __________________________________________________ _________________

    i tharjes s knets s Maliqit n fushn e Kors dhe i komploteve t ulta t armiqve t jashtm e t brendshm pr t sabotuar punn. N Kneta, sekretari i partis Stavri Lara, i plagosur gjat lufts, ngarkohet me detyrn e drejtimit t punimeve pr tharjen e knets. Ish e dashura e tij Rina, t ciln ai ende e dashuron, sht martuar pr fat t keq me dik tjetr. Kneta sht nj vepr propagande t cekt pa ndonj nivel artistik pr t qen.

    Jakov Xoxa (66) (1922-1979) nga Fieri n fushn dikur me kneta e mushkonja t Myzeqes, dnoi shfrytzimin e fshatarsis s varfr nga bejlert mizor n veprn Lumi i vdekur, Tiran 1965. Ky roman sht nj nga veprat e rralla t kohs me merit artistike. sht prkthyer italisht (Tiran, rreth v. 1972). Romani i tij i dyt Juga e bardh, Tiran 1971, q ka pr model Podnjataja celina, Mosk 1932 (Tokat e ara), t shkrimtarit Mihail Aleksandrovi Shollohov (1905-1984), merret me kolektivizimin e bujqsis n fushn e Myzeqes pas lufts. Ndeshemi n kt roman me Kiu Koroziun, kryetarin prepotent t nj kooperative bujqsore, i cili pa t drejt kundrshton shkrirjen e kooperativs 's tij' me t tjerat pr t formuar nj njsi m t madhe. Kemi edhe nj prkthim frngjisht t ktij romani (Tiran 1974).

    Prozatori Ali Abdihoxha (l. 1923) nga Elbasani mban n krijimet e tij vuln e prvojs vetjake n lvizjen e rezistencs. Romani i tij Nj vjesht me stuhi, Tiran 1959, imitim n t gjitha aspektet i Malladaja gvardija, Mosk 1946 (Garda e re), t Aleksandr Aleksandrovi Fadejevit (1901-1956), tregon pr nj grup t rinjsh q ngarkohen me detyrn e ngritjes s nj shtypshkronje ilegale n Shqiprin e pushtuar. Tri ngjyra t kohs, Tiran 1965-1972, sht nj roman katrvllimsh disi i lodhshm, prsri pr lindjen e zhvillimin e vetdijes klasore t fshatarsis gjat lufts pr lirim kombtar. Pas gati pes shekujsh ekzistence, poezia shqiptare tani kishte rn n nj hon artificialiteti. Nga poett e rndomt n kt periudh mund t prmendim shkarazi Aleks ain (1916-1989), Mark Gurakuqin (1922-1970), Luan Qafzezin (1922-1995) dhe Llazar Siliqin (l. 1924), t cilt solln n poezin lirike tema politike e didaktike. Asnjri prej ktyre poetve nuk dshmoi ndonj talent t veant, ose se ky u mungonte, ose nga 'kritika konstruktive' e vazhdueshme e dogmatikve partiak. ai, i lindur n Palas t bregdetit t Himars, prmendet kryesisht pr poemn Ashtu Myzeqe, Tiran 1947, pr shndrrimet n krahinn e prapambetur t Myzeqes, nj tem q do ta ritrajtonte m pas n Ti je, Myzeqe?. Llazar Siliqi, i lindur n Shkodr, bir i shkrimtarit Risto Siliqi (1882-1936), i dha tonin poezis revolucionare deri diku si miniatur e Vladimir Majakovskit (1893-1930) n Rusin pas Revolucionit, por n nj mnyr shum m artificiale. Mjaft nga poezia e tij ka pasur pr model at t poetit sovjetik Nikollaj Asejev (1889-1963). Poema e zjarrt Prishtina, Tiran 1949, risjell n vargje kalvarin e tij e t t tjerve n kampin e prqendrimit t Prishtins m 1944. Vllime t mvonshme si Msuesi,Tiran 1955, dhe Ringjallje, Tiran 1960, dshmuan patosin revolucionar t vazhdueshm t tij. Shevqet Musaraj, t cilin e prmendm m par, q hert iu kushtua poezis satirike n poemn Epopeja e Ballit Kombtar, Tiran 1944, e cila u ngrit lart zyrtarisht pr vet iden e qart politike. Me humorin e temperamentin e Labris, kjo vepr me 200 strofa katrvargshe v n loj lvizjen konservatore t rezistencs, q rivalizoi me komunistt gjat kohs s lufts.

    Pjesa m e madhe e shkrimeve t nxjerra me shumic n vitet pesdhjet e n fillim t viteve gjashtdhjet dshmuan shterpsi dhe mjaft konformizm n do kuptim. Tematika e krijimeve t ksaj periudhe prsritej rreth nj qarku t caktuar, kurse lexuesi ushqehej vazhdimisht me tekste t thjeshtzuara e pa ndonj kujdes t veant pr elementet themelore t stilit. Nuk sht pr t'u habitur q shum vepra 'letrare' mbetn npr raftet e librarive duke zn shtresa pluhuri. Edukimi politik i masave dhe ushqimi i tyre me ndjenjn kombtare quheshin m t rndsishme se vlerat estetike. Madje edhe kritere t kritiks pr formn, si

    __________________________________________________ _________________

    66 kr. R. Ismaili 1991.
    __________________________________________________ _________________

    larmia e pasuria e leksikut dhe e strukturs tekstuale u nnvleftsuan pr t'i dhn prparsi patriotizmit dhe ides politike. Ky qndrim synonte t thellonte frymn revolucionare e t forconte bindjet socialiste t 'njeriut t ri'. Por zor se ky objektiv u arrit n ndonj far mase. I rndsishm sht fakti q edhe ky qndrim nuk mjaftoi pr t inkurajuar talentet e pr t siguruar nj nivel t lart artistik, e kshtu, n analiz t fundit, pr t knaqur nevojat estetike t lexuesit shqiptar.

    Ishte brezi i dyt i shkrimtarve t Shqipris s paslufts ai q erdhi prher e m tepr duke kuptuar se bindjet politike, edhe pse t rndsishme n kontekstin e shoqris shqiptare t periudhs, nuk mjaftonin pr t qen kriter i meritave artistike, dhe se letrsia shqiptare kishte nevoj pr prtritje. Rruga drejt prtritjes u lehtsua deri diku nga qndrueshmria politike e vendit dhe nga siguria brenda Partis s Puns s Shqipris me gjith keqsimin e marrdhnieve midis Enver Hoxhs dhe udhheqsit sovjetik Nikita Hrushov (1894-1971). Edhe pse iu desh t zhvillohej n kushte jashtzakonisht t pafavorshme, nga mesi i viteve gjashtdhjet letrsia shqiptare ia doli ta marr veten disi dhe, ndonse vazhdoi t bj prpara me hapa mjaft t ngadalt, nuk kishte m rrezik t zhdukej si pati ndodhur, pr shembull, me letrsin e shkolls katolike shkodrane para Lufts s Dyt Botrore. Si nj organizm i gjall, ajo tani ishte aq e fuqishme sa t'u bnte ball trazirave politike npr t cilat do t kalonte vendi.

    Kthesa e par n rrugn e zhvillimit t prozs dhe poezis shqiptare, pas nj erek shekulli ngecje n vend, erdhi n vitin e stuhishm 1961 i cili, nga njra an, shnoi shkputjen politike prfundimtare me Bashkimin Sovjetik, pra edhe me modelet letrare sovjetike dhe, nga ana tjetr, dshmoi botimin e nj numri vllimesh q krijuan rrym, sidomos n poezi: Shekulli im nga Ismail Kadare, Hapat e mija n asfalt nga Dritro Agolli, dhe n vitin tjetr Shtigje poetike nga Fatos Arapi. U vu re se, si pr ironi, ndrsa Shqipria ishte shkputur nga Bashkimi Sovjetik duke thn se donte t mbronte socializmin, shkrimtart kryesor shqiptar, t shkolluar n vendet e bllokut lindor, prfituan nga prishja e marrdhnieve jo vetm pr t'u ndar nga modelet sovjetike, por edhe nga vet realizmi socialist. Orvatjet pr t zgjeruar gamn e letrsis 'n krkim t s res' shpun vetvetiu n nj polemik letrare e natyrisht politike deri n mbledhjen e Lidhjes s Shkrimtarve dhe Artistve t Shqipris m 11 korrik 1961. Debati, ku morn pjes jo vetm shkrimtar, por edhe personalitete udhheqs partiak e shtetror u botua n gazetn letrare Drita dhe u prit me interes nga publiku i gjer pas Kongresit t Katrt t Partis at vit. Ai vuri prball njri-tjetrit shkrimtar t brezit t vjetr si Andrea Varfi (1914-1992), Luan Qafzezi (1922-1995) dhe Mark Gurakuqi (1922-1970), q u shprehn n mbshtetje t standardeve poetike t palvizshme e t traditave t rrnjosura n letrsin shqiptare e q doln kundr elementeve t reja poetike duke thn, pr shembull, se vargu i lir nuk ishte shqiptar, dhe nj brez t ri t kryesuar nga Ismail Kadare (l. 1936), Dritro Agolli (l. 1931) dhe Fatos Arapi (l. 1930), t cilt ishin pr nj prtritje t letrsis e pr zgjerimin e gams tematike e stilistike. Ksaj rruge prtritjeje iu hap drita e gjelbr nga vet Enver Hoxha, i cili e kuptoi se gjendja e deriathershme nuk mund t vazhdonte m dhe deklaroi se shkrimtart e rinj, q krkonin novatorizm, kishin argumente m t forta.

    Edhe pse nuk qe ndryshim rrnjsor i kursit, nuk qe liberalizim apo 'shkrirje' politike 'e akujve' n kuptimin sovjetik, viti 1961 krijoi mundsin pr nj periudh qetsie dhe, po t shohim m larg n koh, edhe pr nj erek shekulli endjesh e provash letrare, q solln m n fund nj nivel m t lart artistik n letrsin shqiptare. Pati m tepr larmi temash e stilesh dhe iu kushtua nj vmendje disi m e madhe kriterit letrar t forms dhe shtjes s individualitetit artistik. Edhe pse kjo periudh e letrsis shqiptare natyrisht nuk mund t cilsohet si nj periudh ku glojn jokonformistt e ekscentrikt, ajo u zhvillua deri aty sa q, brenda kuadrit t realizmit socialist, krijoi hapsirn e nevojshme pr origjinalitet e individualitet krijues. Por arritjet n fushn e letrsis n fillim t viteve gjashtdhjet do t viheshin n rrezik nga turbullira politike e krijuar prej aleancs s Shqipris me Kinn maoiste. N Kongresin e Pest t Partis n nntor 1966, u b e qart se Shqipria jo vetm qe lidhur n mnyr t pakthyeshme me Kinn e kuqe, por edhe ekonomikisht varej prej saj, dhe se ishte izoluar plotsisht nga pjesa tjetr e Evrops. Revolucioni Kulturor kinez kishte nisur n nntor 1965 si reagim ndaj 'revizionizmit sovjetik' dhe kishte sjell nj shkatrrim t papar n fushn e kulturs. Revolucionarizimi n Shqipri, po t prjashtojm fushatn pr heqjen e fes m 1967, qe shum m pak i skajshm. Nuk pati gardist t kuq, nuk pati kult individi t fryr si ai n Kin dhe as ndrhyrje nga ushtria. N janar 1966 nntdhjet e nj shkrimtar dhe intelektual shqiptar u zotuan t shkojn n fshat pr t jetuar atje, pr t njohur drejtprdrejt jetn e fshatarve e pr t'u frymzuar prej tyre. Disa nga kta shkrimtar kaluan dy a tre vjet duke jetuar n kooperativa bujqsore e pastaj u kthyen n Tiran. N Kongresin e Pest t Partis n vjesht 1966, Enver Hoxha lshoi thirrjen q letrsia dhe artet t bhen "arm e fuqishme n duart e partis pr edukimin e punonjsve me frymn e socializmit dhe komunizmit" dhe t udhhiqen nga "krkesat ideologjike e politike t partis". Fushata pr 'revolucionarizimin' e letrsis dhe kulturs shqiptare prfundoi n prill 1969 afrsisht n t njjtn koh me rnien e vals s Revolucionit Kulturor n Kin. Me synimin q t'i vinte intelektualt nn kontroll, kjo fushat 'e revolucionarizoi' letrsin n kt periudh, por nuk mundi t pengoj sadopak zhvillimin e saj afatgjat. Megjithat, ajo e zgjeroi m tej izolimin e Shqipris nga t ashtuquajturat 'ndikime t huaja'. Shkmbimet kulturore me vende t tjera dhe botimi i letrsis s huaj u paksuan e ran n nivelin m t ult.

    Tre dhjetvjeart e diktaturs staliniste, q do t vinin pas prishjes s marrdhnieve me Bashkimin Sovjetik m 1961, prcaktuan nj rrug t qart pr zhvillimin e letrave bashkkohse shqiptare. Por sundimi stalinist bri edhe dika tjetr - pengoi shkrimet shqipe t zhvilloheshin n nj letrsi t krahasueshme me at t vendeve m t prparuara t Evrops. Pr shkak t trysnis s skajshme t ushtruar mbi shkrimtart dhe intelektualt nn regjimin e Enver Hoxhs vazhdoi t ekzistoj nj shkall e lart konformizmi. Shkrimtart m t mbar msuan si t maskojn synimet e tyre duke e mbshtjell at q donin t shprehnin me nj rrob t trash politike, n mnyr q vetm syri i strvitur dhe lexuesi me prvoj mund ta kuptonte analogjin. Ksisoj, letrsia shqiptare mbeti politike, por n nj kuptim krejt t ndryshm nga ai q synonin dogmatikt partiak. N momente t rralla, kur presioni i partis dobsohej pak, ather krijohej dhe botohej ndonj vepr interesante. Prandaj, pr shkak t rrethanave politike t veanta n vend, e kemi t pamundur t flasim pr shkrimtar t mir n letrsin bashkkohore shqiptare, por mund t flasim vetm pr vepra t mira, q ia doln t'u rrshqasin censorve n momentin e prshtatshm. Me fjal t tjera, niveli artistik i nj romani apo nj vllimi poetik varej po aq nga viti i botimit sa edhe nga talenti i autorit.

  12. #92
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    11.3 Ismail Kadare, vullneti pr t ecur prpara





    Me gjith kufizimet e realizmit socialist dhe t diktaturs staliniste, letrsia shqiptare bri prparime t mdha n vitet shtatdhjet dhe tetdhjet. Shembulli m kuptimplot i forcs krijuese dhe origjinalitetit t letrave t sotme shqiptare sht Ismail Kadare (67) (l. 1936), ende i vetmi shkrimtar shqiptar i dgjuar e me emr n shkall t gjer ndrkombtare. Talenti i

    __________________________________________________ _________________

    67 kr. J. Byron 1979a, 1984, Pipa 1983-1984, 1987, 1991, f. 49-123, Mitchell 1990, Beqiri 1991, Faye 1991a, 1991b, Klosi 1991, Resuli 1992, Terpan 1992, aushi 1993, 1995, Druon 1993, Nauni 1993, dhe Zamputi 1993a.
    __________________________________________________ _________________

    Kadares si poet e prozator nuk e ka humbur aspak forcn e vet novatore gjat ktyre tre dhjetvjearve t fundit. Guximi i tij pr t luftuar mediokritetin letrar brenda sistemit solli nj frym t re n kulturn shqiptare. Lindur m 28 janar 1936 n qytetin-muze t Gjirokastrs, Kadareja kreu Fakultetin e Historis e t Filologjis t Universitetit t Tirans n vitin 1958 e m pas Institutin Gorki t Letrsis Botrore n Mosk para vitit 1960, vit kur marrdhniet midis Shqipris dhe Bashkimit Sovjetik u bn t ndera. Q n vitet e para Kadareja u prkrah nga Enver Hoxha, edhe ky nga Gjirokastra, i cili i dha mundsi t arrij synimet letrare e vetjake, pr ka shkrimtar t tjer do t ishin drguar n internim ose n burg.

    Ndonse Kadareja sht i vlersuar n Shqipri edhe si poet, deri tani ai ka br emr n bot krejtsisht fal prozs s tij, sidomos romaneve t ashtuquajtura historike dhe tregimeve. Vepra e par madhore n proz, edhe tani ndoshta nj nga m t mirat e tij e me siguri m e mirnjohura, sht romani Gjenerali i ushtris s vdekur, Tiran 1963. "Si nj shpend krenar e i vetmuar ti do t fluturosh mbi ato male t nmura e tragjike, q t'u shkputsh nga grykat dhe kthetrat e tyre djemt tan t mjer." Ky qe prfytyrimi i gjeneralit italian t shoqruar nga nj prift fjalpak n misionin n Shqipri pr t marr eshtrat e ushtarve t tij t rn njzet vjet m par. Misionin ai e nisi me nj ndjenj madhshtie si i takonte rangut t tij: "N punn e tij kishte dika nga madhshtia e grekve dhe trojanve, dika nga funeralet homerike." Kur nisi detyrn fisnike t zhvarrosjes s eshtrave t nj ushtrie t shprndar gjithandej npr tokn plot balt t Shqipris, gjenerali e pa se ndodhej n nj vend me mot t vrentur e me shi, mes njerzish t ngrysur e t zemruar. Dalngadal, e n mnyr t natyrshme, gjenerali vihet prball realitetit t ashpr t s kaluars dhe e mposht ideja e mundimshme e kotsis s misionit t tij. Synimet e tij t mdha me koh qen kthyer n nj ankth vetjak t vrtet, kur eshtrat e Kolonelit famkeq Z ia hedh mu prpara kmbve nj plak e marrosur.

    Shiu q rrjedh teposht xhamit t dritares s makins ushtarake n dispozicion t gjeneralit, sht nj metafor e zakonshme n prozn e Ismail Kadares. N kohn e botimit t par, kto reshje t vazhdueshme dhe shum detaje t tjera t romanit e bnin at nj hap t dukshm prpara n letrat shqiptare. Ret gri t ngarkuara me shi, balta dhe realiteti i mrzitshm e i njtrajtshm i jets s prditshme ishin n kundrshtim t dukshm me diellin e art dhe fitoret e ndritura t realizmit socialist. Kt e bn edhe gjenerali. Edhe ktu gjejm nj mjet fort t plqyer nga shkrimtari, i cili, m shum se kushdo tjetr, do ta nxirrte letrsin e vendit t vet nga letargjia tematike e stilistike: kshtu Shqipria e vetmuar dhe e prhir shihet me syrin e nj t huaji t pa t keq dhe q nuk e njeh gjendjen. Ky kndvshtrim jo vetm i dha trajt nj vendi evropian, q n at koh ishte m i izoluar nga bota Perndimore se Tibeti, por edhe u ndihmoi vet shqiptarve t shihnin atdheun e tyre si mund ta shihnin t tjert.

    Pas nj botimi t ripunuar m 1967, botimi frngjisht Le gnral de l'arme morte, Paris 1970, n prkthimin mjeshtror t Jusuf Vrionit (l. 1916), hodhi themelet pr popullaritetin e merituar t Kadares jasht vendit. Ky roman sht prkthyer edhe bullgarisht (Sofje 1966), serbokroatisht (Krushevac 1968, Rijeka 1978), turqisht (Stamboll 1970), anglisht (Londr 1971, Nju Jork 1991), greqisht (Athin 1972), hungarisht (Budapest 1972), vietnamisht (Hanoi 1972), gjermanisht (Dyseldorf 1973, Berlini Lindor 1977), rumanisht (Bukuresht 1973), suedisht (Stokholm 1973), maqedonisht (Shkup 1975), portugalisht (Lisbon 1976), sllovenisht (Maribor 1976), spanjisht (Havan 1976, Madrid 1987), italisht (Milano 1982), sllovakisht (Bratislav 1983), polonisht (Varshav 1984), danisht (rhus 1985), holandisht (Amsterdam 1987) dhe rusisht (Mosk 1990).

    Pak koh pas suksesit t 'Gjeneralit', Kadareja botoi nj roman t shkurtr me titullin Prbindshi n numrin 12 (1965) t revists Nntori. Por 'Prbindshi' shum shpejt ra viktim e censurs staliniste. Shkrimtari m von ka shpjeguar se kishte mjaftuar nj artikull shpifs pr ta prjashtuar veprn nga letrsia shqiptare. "U godit aq barbarisht, u ndalua e u rropos aq thell, saq pr njzt e pes vjet nuk arrita dot ta varros (68)." Prbindshi n fjal nuk ishte vese kali i Trojs para portave t Ilionit t shenjt, vese ktu, prbindsh n prthyerjen e kohs. Rnia e Trojs ndodh si n t ardhmen edhe n t kaluarn e personazheve. Her-her ata mbeten t pandryshuar ndrsa Troja shndrrohet para syve t tyre, duke ndrruar form e duke u br qytet modern me kafene, aeroport etj. Her t tjera mbetet po ai qytet, ndrsa ata q ndryshojn jan personazhet, duke kaluar faza t ndryshme shndrrimi pr t'u br figura t kohs son. Ky shfytyrim i kohs, pa prruan xhojsian t ndrgjegjes, mjaftoi pr t'ua ngritur nervat censorve stalinist, t cilt ngrin vetm nga ideja se mos po bheshin aludime politike, dhe romani u pa e udhs t lihej n harres. Kush mund t'i fajsonte autoritetet pr dyshimin se rrfimi pr pushtimin tinzar t Trojs mund t ishte, n analiz t fundit, m fort pr Shqiprin se pr dika tjetr? Libri u ribotua pr her t par pas nj erek shekulli (Prizren 1990 dhe Tiran 1991), dhe gjendet i prkthyer n frngjishte (Paris 1991) dhe n suedishte (Stokholm 1994). Veprat e Kadares gjithmon kan qen pasqyrim i prpikt i peripecive t jets politike shqiptare. Romani i tij i dyt, Dasma, Tiran 1968, trajtonte temn e emancipimit t gruas n Shqipri n kulmin e dy fushatave t mdha sociale t Enver Hoxhs: heqja e fes dhe emancipimi i gruas n nj popullsi me prejardhje kryesisht myslimane. Dasma, krijim i Revolucionit Kulturor shqiptar t viteve 1966-1969, sht vepr me vlera artistike t kufizuara, ndonse sht me interes si dokument i kohs. Pr qllim propagandistik sht prkthyer anglisht (Tiran 1968, Nju Jork 1972), norvegjisht (Oslo 1976), suedisht (Stokholm 1976), holandisht (Roterdam 1979) dhe spanjisht (1985).

    N vitet shtatdhjet Kadareja iu kthye prher e m tepr prozs historike, liman ky m i sigurt pas Revolucionit Kulturor, dhe u b mjeshtr i pashoq i ktij zhanri. Kshtjella, Tiran 1970, roman q t kujton Il deserto dei Tatari, Milano 1940 (Shkrettira e Tartarve), t Dino Buxatit, na kthen prapa n shekullin e pesmbdhjet, epoka e heroit kombtar t Shqipris, Sknderbeut (1405-1468). Ajo, me imtsi dhe me nj kompozicion t goditur, pasqyron rrethimin nga turqit t nj kshtjelle mesjetare shqiptare, q simbolizon vet Shqiprin nn fushatat e shumta t ndrmarra nga Perandoria Osmane pr ta nnshtruar kt vend. Sikundr n Gjenerali i ushtris s vdekur, Shqipria shihet me syt e nj t huaji, pashait turk. Sknderbeu vet nuk del fare gjat romanit. Shum kritik vn n dukje se aludimi pr ngjarjet politike t viteve gjashtdhjet nuk ishte i paqllimshm. M 1961 ishin prer lidhjet me Bashkimin e fuqishm Sovjetik, kurse pas pushtimit t ekosllovakis m 1968, udhheqsit shqiptar e ndien n palc mundsin e prdorimit t forcs ushtarake sovjetike kundr tyre, pr ta kthyer kt vend n vath. Nuk pati lexues shqiptar q nuk e ndjeu analogjin midis Ports s Lart dhe Kremlinit. Edhe Kshtjella sht prkthyer n shum gjuh: frngjisht (Paris 1972), katalanisht (Barcelon 1974), holandisht (Amsterdam 1974), anglisht (Tiran 1974, Nju Jork 1980), portugalisht (1977), serbokroatisht (Beograd 1977), greqisht (Athin 1980), italisht (Milano 1981), hungarisht (Budapest 1982), arabisht (Damask 1984), rumanisht (Bukuresht 1987), spanjisht (Barcelon 1988) dhe gjermanisht (Kiel 1988).

    N periudhn e qetsis relative midis fundit t Revolucionit Kulturor m 1969 dhe spastrimit Parami dhe Lubonja m 1973, Ismail Kadare botoi nj nga veprat e tij m me pesh Kronik n gur, Tiran 1971. Kjo vepr me tetmbdhjet kapituj dhe nj epilog sht kronika e qytetit piktoresk t Gjirokastrs gjat Lufts s Dyt Botrore. I njohur nga grekt me emrin Argyrokastron, ky qytet prrallor me muret e larta t kalas s gurt q shfaqet si n mjegull n shpat t malit prmbi kalldrmet e ngushta, u pushtua me radh, sikundr nj pjes e mir e Shqipris asokohe, nga grekt, italiant dhe m von nga gjermant. Kronik n gur, shkruar mbi bazn e nj varianti t titulluar Qyteti i jugut, Tiran 1967, dhe prkthyer deri tani

    __________________________________________________ _________________

    68 Pesha e kryqit, Paris 1991, f. 27.
    __________________________________________________ _________________

    frngjisht (Paris 1973), bullgarisht (Sofje 1975), suedisht (Stokholm 1975), finlandisht (1977), serbokroatisht (Sarajev 1979), turqisht (Stamboll 1981), rumanisht (Bukuresht 1983), greqisht (Athin 1985), anglisht (Londr & Nju Jork 1987), gjermanisht (Zalcburg 1988), holandisht (Amsterdam 1990), italisht (Milano 1990), spanjisht (Barcelon 1992), dhe suedisht (Stokholm 1993), sht roman me gjuh t prpunuar e me aludime politike t holla. Nuk na jep aq pasqyrimin e ngjarjeve t ashpra historike n nj qytet t pushtuar, sesa nj bashkrendim emocional t fuqishm vzhgimesh, mbresash e fantazish fminore t nj djali shqiptar. Kadareja vet, sikundr e kemi thn, kishte lindur n Gjirokastr m 1936, ashtu si Enver Hoxha nj brez para tij. Duke qen njfarsoj me frymzim autobiografik, romani e ndjek kt djal npr rrugt e qytetit t tij t pushtuar dhe npr dyert e fantazis s tij, ashtu si i sheh ai ngjarjet me syrin e vet dhe ashtu si ia kap veshi nga ato ika thashethemesh, bisedash e paragjykimesh npr lagje. Nj fqinj i duket si Ledi Makbeth, kurse nj kok lakr n pazar si nj kok njeriu e prer. Ushtart kalimtar i bhen si ata t kryqzatave deri sa ai vet me t tjer hyjn n nj et partizane dhe bota e fantazis fminore i lshon udh pjekuris s ashpr.

    Spastrimi i liberalve nga Plenumi i Katrt i Komitetit Qendror m 26-28 qershor 1973 shkaktoi nj val tronditjesh n qarqet intelektuale. Ismail Kadares, si disident letrar kryesor, iu desh t hidhte hapa t kujdesshm pr t mos e psuar. N Nntori i nj kryeqyteti, Tiran 1975, ai iu kthye n kohn e duhur nj teme politike m t pranueshme, lufts partizane kundr pushtimit gjerman n Tiran m 1944. sht prkthyer n gjuhn daneze (rhus 1981), n frngjishte (Paris 1985), n rumanishte (Bukuresht 1989) dhe n gjermanishte (Kiel 1991). Dimri i madh, Tiran 1977, sht nj meditim letrar i prishjes traumatike me Bashkimin Sovjetik. I botuar n fillim n nj variant m t shkurtr me titull Dimri i vetmis s madhe, Tiran 1973, Dimri i madh sht roman me prmasa monumentale historike e politike. Dimri i ashpr i viteve 1960-1961 ishte me t vrtet i rndsishm n historin shqiptare t paslufts. Ai qe viti q shnoi prishjen midis Nikita Hrushovit dhe Enver Hoxhs dhe dshmoi trheqjen prfundimtare t Shqipris nga sfera sovjetike. Kur Hrushovi i ndrpreu furnizimet me drith m 1961 pr t treguar paknaqsin ndaj aleancs kino-shqiptare, Enver Hoxha iu prgjigj kryelart: "M mir ham bar sesa gjunjzohemi!" Poshtrimi pr shqiptart krenar por t varfr qe edhe m i rnd po t shihet lidhur me nj thnie t famshme t Hrushovit, t br m par gjat nj vizite n Shqipri, se minjt n siloset e drithit t Bashkimit Sovjetik hanin m shum grur sesa mund t prodhonte e gjith Shqipria. Shqiptarve u duhej prsri t kujdeseshin pr veten, ksaj radhe plotsisht t vetdijshm se nuk kishin aleat t drejtprdrejt prve Kins s largt. Tensioni arriti kulmin kur Hoxha haptazi akuzoi Bashkimin Sovjetik pr politik kolonialiste. Dimri i madh i pasqyron kto ngjarje emocionuese n dy rrafshe: n at politik e n at personal, nga tryeza e bisedimeve n Kremlin deri n shtpit e njerzve t thjesht n Tiran. Personazhi kryesor i romanit sht Besnik Struga, gazetar n Tiran, t cilin e caktojn n delegacionin shqiptar si prkthyes dhe niset pr n Mosk ndrkoh q Evropn Lindore e ka mbuluar bora e par e dimrit t madh. Atje ai merr pjes n bisedime, pritje e biseda sekrete n nivel t lart, duke provuar drejtprdrejt intriga politike dhe politik fuqish. Pa kthimit nga Moska Besnik Strugs ia shton tronditjen edhe fakti se fejesa me Zann n Tiran prishet. Besniku prfaqson nj nga t shumtt e prekur nga rrjedhat e politiks. Kadareja gjithashtu sjell n vepr edhe nj tuf personazhesh dytsor, q nga fshesart e deri te borgjezt e moshuar, t zn n befasi nga ngjarjet e dimrit t madh. Studentt shqiptar t universiteteve t Mosks dhe Leningradit detyrohen t ndrpresin studimet e tyre n mes e t kthehen n shtpi. Bashkimi Sovjetik thrret t gjith kshilltart e vet dhe, pas bisedimesh t ndera, trhiqet dhe braktis bazn strategjike t nndetseve n Pashaliman, afr Vlors. Marrdhniet politike dhe ekonomike u pren prfundimisht. Por Shqipria mbijetoi:

  13. #93
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    "N fillim t marsit, pas nj ere t stuhishme, furia e s cils ua kalonte gjith sqotave dimrore, mijra njerz hipn mbi atira dhe tarraca pr t rregulluar prve t tjerash, antenat e TV-ve, t shtrembruara ose t rrzuara prej saj... Mirpo, antenat, vet atit, ashtu sikurse gjith peizazhi i gjer prreth, kishin mbetur po ato. Ndoshta pr kt arsye, ndrsa bheshin gati pr t zbritur, njerzit tundnin kokat sikur t thoshin:
    'megjithat 'dimr q ishte'." (69)

    Nj pjes t mir t dialogut n kt roman Kadareja e rindrtoi nga procesverbalet faktike t bisedimeve dhe nga kujtimet e Enver Hoxhs, q na japin mundsin t shohim me nj sy t shpejt e t veant mekanizmin e bots komuniste t ksaj periudhe. Portreti q i bn Enver Hoxhs, si edhe pritej, sht disi lajkatues dhe ia forcoi pozitn si 'shkrimtar i brendshm' i partis. Kadareja m pas ka thn se ishte Dimri i madh ai q e shptoi fizikisht: Enver Hoxha "e mon mjaft portretin e tij n at libr dhe kurrsesi nuk do q ta humbas. Mirpo bashk me ty do t zhdukej edhe romani." (70) Vepra sht botuar frngjisht (Paris 1978), suedisht (Stokholm 1980), gjermanisht (Kiel 1987), spanjisht (Madrid 1991) dhe serbokroatisht.

    Muzgu i perndive t steps, 1978, sht nj roman dhe autobiografik si Kronik n gur. Flet pr vitet e Kadares si student n Institutin Gorki t Letrsis Botrore pak koh para prishjes s aleancs sovjeto-shqiptare. Ky roman, q sht prkthyer edhe frngjisht (Paris 1981), italisht (Torino 1982), holandisht (Bussum 1983), suedisht (Stokholm 1983) dhe greqisht (Athin 1990), prfshin nj histori dashurie t Kadares me nj vajz ruse dhe nj kapitull pr shkrimtarin disident Boris Pasternak (1890-1960), t cilit iu dha mimi Nobel m 1958 pr romanin Doktor Zhivago, ka ngjalli paknaqsin e autoriteteve sovjetike. Muzgu i perndive te steps paraqet disa ngjashmri kureshtare me romanin e njohur rus Mjeshtri dhe Margarita t Mihail Afanasjevi Bullgakovit (1891-1940), t botuar nj dhjetvjear m hert.

    N Ura me tri harqe, Tiran 1978, Kadareja u kthehet fillesave mitike t historis s mugt t Shqipris pr t'i dhn jet njrit prej motiveve m t mahnitshme t legjendave ballkanike, murimit. Legjenda e murimit t nj qenieje njerzore n themelet e nj ure apo kshtjelle sht gjersisht e prhapur n letrsin gojore shqiptare (kr. legjendn e kshtjells s Rozafs). N fillim t shekullit t njzet, ende bheshin kurban kafsh si dashi, cjapi, gjeli n t tilla raste ndrtimesh n Shqipri pr t'i br 'm t forta' themelet e urave apo mureve. Kjo praktik e ashpr merr jet nga pena e Kadares me t gjith tmerrin e saj n Ura me tri harqe, e cila gjendet gjithashtu e prkthyer frngjisht (Paris 1981), holandisht (Amsterdam 1986), greqisht (Athin 1989), spanjisht (Madrid 1989), baskisht (San Sebastian 1994) dhe anglisht (Nju Jork 1997). Ky roman sht konsideruar si nj reagim shqiptar ndaj fituesit serb t mimit Nobel Na Drini ƒuprija, Sarajev 1948 (Ura mbi Drin), t Ivo Andriqit. Kadareja e ndien veten shklqyeshm n temat ballkanike.

    Nj histori tjetr ballkanike sht Komisioni i fests, 1977, i prkthyer frngjisht (Paris 1985), gjermanisht (Berlini Lindor 1987), turqisht (Stamboll 1976) dhe italisht (Lee 1996), q na kthen e na shpie n Shqiprin e shekullit t nntmbdhjet t mbrthyer n darn e Perandoris Osmane. Kadareja prshkruan ethet e prgatitjeve t nj feste n kremtim t riprfshirjes s Shqipris brenda Perandoris pas shtypjes s nj kryengritjeje, dhe masakrn e pabes pas fests mbi pesqind krer e lufttar shqiptar. Vepra mbshtetet n njrin prej episodeve m tragjike n historin shqiptare. M 1830, pas lufts ruso-turke, Porta e Lart vendosi t hiqte qafe nj her e mir krert shqiptar, t cilt vazhdimisht ngrinin krye kundr Perandoris dhe kishin shfrytzuar do rast pr t mos u bindur. N gusht t atij viti, Mehmed

    __________________________________________________ _________________

    69 Dimri i madh, Tiran 1981, f. 614-615.

    70 Pesha e kryqit, Paris 1991, f. 140.
    __________________________________________________ _________________

    Reshid pasha mbrriti n Manastir pr t shpallur nj amnisti t prgjithshme pr fiset kryengritse. Gjat fests s kremtimit t ksaj amnistie, trupat e tij rrethuan dhe masakruan pesqind krer me familjet e tyre, duke zhdukur ksisoj me nj goditje praktikisht t gjith krert e Shqipris s jugut. N kt vepr Kadareja rikrijoi me plot gjallri mjedisin cinik t politiks mashtruese t organizuar nga nj sistem autokratik i zhytur n amulli. Natyrisht, i mbetej lexuesit shqiptar t hiqte paralelet q dshironte n koh dhe n hapsir. Po ajo periudh e historis shqiptare e trajtuar n Komisionin e fests prbn sfondin alegorik pr veprn Pashallqet e mdha, 1978. Pashallku n fjal sht ai i Ali pash Tepelens (1741-1822), Luani i Janins, i prmendur pr egrsin dhe mizorin e tij. Pasi u ngjit n nj rang t lart t administrats s Perandoris Osmane, Ali pasha krijoi shtetin e tij autonom n Shqiprin e jugut e Greqin e veriut dhe mbajti marrdhnie diplomatike t pavarura me Napoleonin dhe Perndimin. Kt e arriti me diplomaci mjaft t holl, manovrime taktike dhe intriga me Portn e Lart, ka na kujton prsri, jo rastsisht, luftn e Enver Hoxhs me Kremlinin. Kryengritja e Ali pashs u mbyt nga Porta kur pashai rebel m n fund u kap dhe u ekzekutua duke i prer kokn n janar 1822 n nj ishull n liqenin e Janins, ku dhe ishte ngujuar. Koka e Ali pashs, sikundr ato t t gjith krerve t tjer rebel, u soll n Stamboll nga korrieri mbretror, Tunxh Hatai, dhe u ekspozua pr publikun n 'kamaren e turpit'. N botimet n gjuh t huaja, ky roman njihet shpesh me titullin Kamarja e turpit. Ndr to prmenden prkthimet frngjisht (Paris 1984), greqisht (Athin 1985), suedisht (Stokholm 1986), danisht (rhus 1989, 1990), spanjisht (Barcelon 1989), gjermanisht (Zalcburg 1990), dhe holandisht (Amsterdam 1991).

    Shum nga tregimet dhe romanet e shkurtra t Kadares jan botuar, n kt periudh pjekurie artistike prher e m t lart, n tri prmbledhje: Emblema e dikurshme, Tiran 1977, Gjakftohtsia, Tiran 1980 dhe Koha e shkrimeve, Tiran 1986. Kto dy vllimet e fundit qen thellsisht jokonformiste po t kemi parasysh standardet shqiptare, dhe pasuruan tregimin shqiptar me prmasa t reja si n prmbajtje edhe n form. Romanet e shkurtra u botuan n form tregimi t shkurtr, duke qen se romanet n prgjithsi kontrolloheshin n mnyr m rigoroze dhe pr arsyen e thjesht se redaktori i tregimit t shkurtr n shtpin botuese shtetrore asokohe ishte m pak i rrept n vigjilenc politike se redaktori i romanit.

    Breznia e Hankonatve, 1977, sht nj roman i shkurtr me 78 episode, i prkthyer frngjisht (Paris 1985) e gjermanisht (Berlini Lindor 1987), q ndjek rrugn e familjes Hankoni, nj emrtim i sugjeruar nga familja Angoni n z e Gjirokastrs. Kadareja v n dukje zellin, paragjykimet, konfliktet dhe rivalitetet e vogla, arritjet dhe dshtimet e ksaj familjeje, duke e ndjekur nga brezi n brez gjat nj periudhe prej dy shekujsh. Edhe ktu autori tregon mjeshtri jo vetm n prvijimin e nj historie familjare, por edhe n teknikat origjinale pr pasqyrimin e nj epoke t mbrujtur me ironit e historis dhe trillet e fatit. N Kush e solli Doruntinn?, 1979, Kadareja zhytet prsri n t kaluarn legjendare t Shqipris, n nj legjend me kuptimin e pastr t fjals. Historia e Kostandinit dhe e s motrs Doruntin, q nganjher del me emrin Garentin, sht nj nga m t njohurat e folklorit shqiptar.

    Nj grua plak ka nnt djem e nj vajz. Kur vjen koha t martoj vajzn me nj dhndr t largt, tet nga djemt tashm i kan vdekur. Pr shkak se nna plak ngurron ta jap plqimin pr kt martes se mos humbet edhe t bijn, ndoshta pr jet, i vetmi djal q i kishte mbetur, Kostandini i vogl, bri nj betim solemn (besn), duke i dhn fjaln se do t'ia sjell t motrn sa her q t dshiroj e ma. Koha kalon, por nga pjestart e familjes t mbetur gjall, sht Kostandini ai q vdes i pari. Plaka, tani e vetmuar, pendohet q e ka dhn vajzn larg, digjet pr t par t bijn dhe mallkon Kostandinin e vdekur q nuk e mbajti fjaln, besn. Prandaj Kostandini, ndonse i vdekur, i mbetet besnik fjals s dhn dhe ngrihet nga varri, i hipn kalit, dhe niset npr nat pr t gjetur t motrn. E gjen dhe e sjell te kraht e s ms q ishte duke dhn shpirt.

    Kjo sht legjenda ballkanase t ciln Kadareja e ka shndrruar me mjeshtri n nj 'thriller' t kohs. Kush e solli Doruntinn? sht prkthyer anglisht me titullin Doruntine (Nju Jork 1988), si dhe frngjisht (Paris 1986), greqisht (Athin 1987), suedisht (Stokholm 1988), bullgarisht (Sofje 1989), italisht (Milano 1989), danisht (rhus 1990), gjermanisht (Zalcburg 1992), polonisht dhe spanjisht. Veprimi shtjellohet rreth kapiten Stresit, npuns i ult n Shqiprin mesjetare, i ngarkuar me przgjedhjen e fakteve t shtjes dhe me prgatitjen e nj raporti: mbrritja e beft e bijs nga Bohemia e largt n nj nat tetori me mjegull, vdekja e papritur e nns me t bijn, fjalt e parreshtura pr nj lidhje incesti - nj dshir kaq e zjarrt saq vetm vdekja e mposht - varri i hapur, marifetet pr t mbuluar skandalin n interes t kishs e t shtetit dhe, m n fund, personi i dyshuar. Kjo atmosfer intrigash mesjetare, q na jep Kadareja, na kujton at t romanit mjaft me sukses t Umberto Ekos Il nome della rosa (Emri i trndafilit).

    Prilli i thyer, 1978, i botuar n vllimin Gjakftohtsia, nuk sht pa ngjasim me Kush e solli Doruntinn? e mesjets; ndonse subjekti i saj fillon me nj vrasje, e pr m tepr shtjellohet n vitet 1930. Gjorg Berisha ka kryer at q familja dhe gjith t afrmit kishin ngulur kmb: t vr nderin n vend duke vrar vrassin e t vllait nga fisi rival i Kryeqyqes. Rrug tjetr nuk kishte, ve asaj t gjakmarrjes t parashikuar n kanunin e lasht t Lek Dukagjinit. Familje t tra qen fshir nga faqja e dheut me gjakmarrje, kurse tani edhe ai ishte i detyruar t ndiqte ligjin, duke u br vet viktima e radhs. Gjithka ishte prcaktuar nga kodi fisnor prfshir besn tridhjetditshe gjat s cils vrassit i lejohej t kalonte ditt e fundit t jets jasht shtpis e gjat s cils duhet t kaptonte disa male pr t shkuar te qehajai i gjakut, mbajtsi i llogarive, e pr t'i dorzuar taksn e gjakut. Kur shkrimtari Besian Vorpsi u shpall miqve e t njohurve n nj dark n Tiran se muajin e mjaltit do ta kalonte me nj udhtim npr malsin patriarkale, ata shtangn t gjith. Edhe nusja Diana befasohet dhe habitet nga mendimi q do t kaloj muajin e mjaltit n rrafshin e shkret t Alpeve t veriut. Disa nga miqt arrijn t kuptojn se Besianin, si shkrimtar, e ka magjepsur ideja e nj udhtimi n t kaluarn, mes fiseve malsore patriarkale e feudale t veriut, shoqri kjo primitive, ende e paprekur nga qytetrimi modern. Po e shkreta nuse Diana? Ata m t hedhurit, amatort e aventurave, e kan zili: "Ti do t shkosh nga bota reale drejt e n botn e legjendave, midis eposit t mirfillt, q rrall e gjen akoma t gjall mbi fytyr t rruzullit toksor." Kurse Gjorgu, gjat udhtimit pr n kulln e zymt t Oroshit, shtanget kur sheh karrocn me nj zonj t re e t bukur nga qyteti. Edhe Dians ia ka kapur syri kt malsor t ri gjat rrugs pr n kulln e Oroshit. E doemos, joshja e smur e Besianit pr zakonin e gjakmarrjes dhe joshja erotike e Dians pr Gjorg Berishn, nj obsesion q e trheq dhe e drgon n nj bot tjetr, shpien n ftohjen e tyre. Ky roman sht prkthyer anglisht me titullin Broken April (Nju Jork 1990), frngjisht (Paris 1982), greqisht (Athin 1988), polonisht (Varshav 1988), gjermanisht (Zalcburg 1989), bullgarisht (Sofje 1989), spanjisht (Barcelon 1990), italisht (Parma 1993), dhe norvegjisht (Oslo 1993).

    Npunsi i pallatit t ndrrave, Tiran 1981, sht quajtur si nj nga kryeveprat e Kadares. Ktu kemi botn e Franc Kafks (Franz Kafka) dhe t veprs '1984' t Xhorxh Oruellit (George Orwell), t vendosur n atmosfern disi t fjetur t Perandoris Osmane. Mark Alemi, pinjoll i nj familjeje t njohur npunsish shtetror, caktohet me pun n Tabir Saraj, zyra e tmerrshme shtetrore, q merret me studimin e gjumit dhe t ndrrave. Detyra e tij sht t marr n shqyrtim e t grupoj ndrrat dhe ankthet e shtetasve t Sulltanit e t'i interpretoj pr t'u dhn mundsi autoriteteve t mbysin q n embrion do rebelim e t parandalojn aktet

  14. #94
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    kriminale. Npunsi i pallatit t ndrrave, q sht prkthyer bullgarisht (Sofje 1989), frngjisht (Paris 1990), greqisht (Athin 1990), italisht (Milano 1991), serbokroatisht (Sarajev 1991), spanjisht (Barcelon 1991), portugalisht (Lisbon 1992), suedisht (Stokholm 1992), anglisht, (The palace of dreams, Nju Jork/Londr 1993), danisht (rhus 1994), dhe holandisht (Amsterdam 1995), sht n thelb nj roman me humor, por ndoshta jo krejtsisht pr ata q kan jetuar n nj shtet totalitar. Pr shqiptart, analogjia sht m se e dukshme.

    Krushqit jan t ngrir, botuar n Koha e shkrimeve m 1986, u bn jehon ngjarjeve shprthyese t kryengritjes shqiptare n krahinn, ather autonome, t Kosovs n mars-prill 1981. Krkesa e shqiptarve pr statusin e republiks brenda Federats Jugosllave u ndesh me prndjekje t ashpra dhe vendosjen e shtetrrethimit nga autoritetet serbe t Beogradit. Tensioni midis shqiptarve dhe serbve, q kan qen bashk n fushat e Kosovs pr shekuj me radh, arriti nj kulm tjetr tragjik at vit. N vend q t bashkjetonin n harmoni, ata u hodhn kundr njri-tjetrit. Titulli i romanit e hedh fjaln pikrisht te kjo pamundsi, e krijuar nga rrethanat pr t jetuar s bashku. Sipas legjends, 'ora', e mitologjis shqiptare, i ngrin krushqit para se t arrijn n shtpi, n mnyr q t parandalohet ajo q nuk duhet t ndodh. Alegoria e Kadares prek nj realitet t pakndshm. Jan dy dit nga jeta e Teuta Shkrelit, mjeke kirurge n nj spital t Prishtins gjat atyre ngjarjeve t prgjakshme, e cila e sheh veten t kapur n nj grack intrigash e inkriminimi. Kush ishte prgjegjs pr ata shtretr t tjer t vendosur n pavjon nj nat para kryengritjes? Kush e hoqi listn me emrat e pacientve nga dosjet e spitalit? Kush u dha ndihm mjeksore armiqve t shtetit? A qen sterilizuar serbt nga mjek shqiptar, apo anasjelltas? Teuta, e vetdijshme pr shtypjen q e priste, e ndjeu se besnikria ndaj popullit t vet e ndaj profesionit peshon m shum se besnikria pasive ndaj shtetit. Kadareja nuk e kursen penn n pasqyrimin e realitetit politik n Kosov, sidomos n prshkrimin e maskarenjve t dehur serb, q ndrrojn kohn e lumtur t Aleksandr Rankoviqit (1909-1983), kreu i policis sekrete jugosllave, prgjegjs pr prndjekjen sistematike t popullsis shqiptare, derisa u shkarkua n korrik 1966. Ky roman, i palejuar n Jugosllavi pr nj koh t gjat, gjendet edhe i prkthyer n frngjisht (Paris 1987), dhe sot sht m aktual se kurr.

    Viti i mbrapsht, edhe ky i botuar n librin Koha e shkrimeve dhe i prkthyer frngjisht (Paris 1987), na shpie prapa n vitin 1914, nj faqe e errt jo vetm n analet e historis s Evrops, por edhe nj vit i rrmujshm e vendimtar n luftn e shtetit t sapolindur shqiptar pr t mbetur gjall. far ligsish paralajmroi kometa q kaloi n qiellin shqiptar? N vend mbretroi rrmuja e jo princi gjerman Vilhelm Vid (Wilhelm zu Wied, 1876-1945), i zgjedhur nga fuqit evropiane, q pas nj vonese t madhe, zbarkoi n portin e Durrsit n mars 1914 pr t pranuar kurorn e ksaj principate t vogl e t panjohur. Por qeveria e tij e kryesuar nga Turhan Pasha, e prbr kryesisht nga ifligar feudal rival, kontrollonte vetm nj pjes t vogl t vendit, kurse Komisioni Ndrkombtar i Kontrollit nuk qe n gjendje t'u bnte ball nj numri t madh interesash t kundrt, jo vetm midis vet shqiptarve, por edhe midis 'kshilltarve ushtarak' francez, britanik dhe holandez e midis shteteve fqinje prher n ekspansion. N valn e ksaj rrmuje fjalt prhapeshin si zjarri n pyll. A duhet br Vilhelm Vidi synet pr t treguar nj gjest t vullnetit t mir kundrejt bashksis myslimane n shumic apo tashm sht br synet fshehurazi? Kush e di prve s shoqes, e ndoshta s mbls Sara Stringa, mbrmjet dhe pritjet e s cils jan n qendr t jets shoqrore pr at ajk mjaft t pakt t kryeqytetit t saposajuar shqiptar? Ndrsa kapedant npr male vazhdojn luftn pr pushtet dhe forcat malazeze, greke dhe serbe shkelin vendin, korpusi diplomatik i akredituar ktu merret me interpretimin e domethnies q mund t ket ajo tepsia e bakllavas drguar misionit britanik nga konsulli turk. Pas gjasht muajsh sundimi pa lavdi princi i pa t keq gjerman ikn nga Durrsi e merr detin, duke ln nj kshill regjence pr punt e vendit, ndrkoh q kometa misterioze dalngadal zbret posht horizontit.

    Viti i mbrapsht prmban mjaft aludime t matura pr Shqiprin komuniste. "Jam i lumtur t lajmroj sot sulltanin sovran, mkmbsin e profetit mbi dh, se gjith grat dhe vajzat e perandoris m t madhe t bots jan nn ferexhe." Kjo sht pika kulminore e tregimit me titull Sjellsi i fatkeqsis - Islamo nox, 1984, q gjendet edhe i prkthyer frngjisht (Paris 1985) dhe gjermanisht (Berlini Lindor 1987). Qe vullneti i Sulltanit q t gjitha femrat e Perandoris Osmane, n lindje e n perndim t Bosforit, t mbuloheshin me pere. Grat e Ballkanit, e sidomos vashat syzeza t malsis s thell shqiptare, myslimane vetm nga emri, nuk e quanin ende t turpshme sjelljen e tyre, prandaj edhe Porta e Lart qe e shtrnguar t merrte masa. Gjat gjith nj vere, me nj pun t nder, rrobaqepse nga dhjet qytete turke prgatitn gjysm milioni pere pr motrat kokforta evropiane. Sapo u dorzuan n magazinn qendrore n Stamboll, peret u bn deng me kujdes e u ngarkuan n mushkat e Haxhi Miletit. N kt pik nis rrfimi i Kadares. Ndjekim pastaj karvanin e Haxhi Miletit gjat rrugs s tij m se politike drejt Shqipris pr t'ua shprndar peret orientale grave evropiane t Perandoris. Haxhiu, shrbtor besnik i Sulltanit, arrin t mposht dyshimet q i lindn pr karakterin e moralshm ose jo t udhtimit t tij dhe e zbaton urdhrin perandorak nj pr nj. Po a e zbaton vrtet? Me t'u kthyer n Orman iflig, e arrestojn dhe e hedhin n burg pr t kaluar pjesn tjetr t jets. far e vulosi fatin e tij, ndonj intrig politike apo 'mallkimi i grave t Ballkanit'? Edhe ktu, lexuesi shqiptar ishte i lir t bnte analogjin si t donte.

    N kontrast me tregimet dhe romanet e shkurtra t siprprmendura, romani i Kadares Koncert n fund t dimrit, Tiran 1988, u kthehet prmasave epike t Dimrit t madh, me t cilin ka mjaft paralele. Kjo kronik 700 faqesh, e prkthyer frngjisht (Paris 1989), gjermanisht (Zalcburg 1991), greqisht (Athin 1992), spanjisht (Madrid 1992), anglisht (Nju Jork/Londr 1994) dhe portugalisht, ka nj titull t hapur simbolik q na bn ta nnkuptojm si nj vazhdim t Dimrit t madh. Ktu Kadare i jep lexuesit nj tablo tjetr t historis m t re shqiptare, nj vshtrim grotesk mbi shkputjen dramatike t Shqipris nga Kina postmaoiste m 1978. Autori n fakt e kishte filluar ta shkruante at n kohn e prishjes s aleancs kino-shqiptare, por e prfundoi vetm m 1988. Marrdhniet midis Kins dhe Shqipris patn filluar t acaroheshin me hapjen pak e nga pak t Kins ndaj Perndimit n vitet shtatdhjet, kurse pika e fundit q mbushi gotn qe pak a shum ftesa historike presidentit Nikson pr t vizituar republikn e pes yjeve. Pr Enver Hoxhn dhe Partin e Puns t Shqipris aleati i tyre i vetm nuk qe m kshtjell e marksizm-leninizmit. Skenari politik ishte n fakt po ai i prishjes me Bashkimin Sovjetik: dallime ideologjike n pikpamje, politik e forcs, nj Enver Hoxh i vendosur dhe largim prfundimtar i specialistve t huaj nga e vetmja kala e tyre n Mesdhe. Materiali kryesor i Koncert n fund t dimrit dhe teknikat narrative t prdorura ngjasojn dhe nuk ngjasojn me ato t Dimrit t madh. Varianti epik i Kadares pr ngjarjet e viteve shtatdhjet u jep jet prsri disa karaktereve q i kemi njohur n Dimrin e madh: Besnik Struga, Sknder Bermema dhe Marku, t gjith shtatmbdhjet vjet m t mdhej dhe m me prvoj. Por romanit nuk i mungon polemika, dhe, pr fat t keq, as tonet antikineze. Njkohsisht, ai prmban mjaft kritik pr shpersonalizimin e individit n kushtet e socializmit. Ashtu si gjetiu, edhe n kt roman Kadareja plqen simbolet dhe i prdor gjersisht.

    N romanin Dosja H. dy studiues fiktiv irlandezo-amerikan, Maks Roth dhe Vili Norton, nisen pr n malet e humbura t Shqipris veriore t paralufts, me magnetofon n dor, n krkim t atdheut t eposit. T dy folkloristt kan pr synim t hetojn mundsin e ekzistencs s nj lidhjeje t drejtprdrejt midis poezis homerike dhe kngve heroike t knduara nga malsort shqiptar me lahutat e tyre. A mos sht kjo poezi epike e historike, q akoma kndohet nga shqiptart dhe sllavt e jugut, avanpost i fundit i eposit homerik? Kjo sht nj hipotez q Ismail Kadaren e ka trhequr n mnyr t veant. Por ky ekskursion i t dy t huajve i v disi n mdyshje autoritetet shqiptare, sidomos nnprefektin e zons ku kalojn, i cili, pr do rast, u qep prapa agjentin e ngatht sekret Dull Baxhaja pr t'i vzhguar e pr t'i raportuar lvizjet dhe veprimtarin e tyre. Edhe e shoqja e nnprefektit, Dezi, e cila na kujton figurn e Diana Vorpsit n Prilli i thyer, trhiqet po aq nga prania e dy studiuesve meshkuj. N popullatn vendse lind dyshimi se mos t ardhurit nga jasht jan vrtet spiun. Selin e tyre n Hanin e Rrashtbuallit e bastisin, kurse pajisjen e inizimit, me zrin e fshatarve e shkatrrojn. Misioni i tyre n Shqipri merr fund. Dosja H., e cila gjendet n frngjishte n prkthimin e bukur t Jusuf Vrionit me titullin Le Dossier H (Paris 1989), si dhe n suedishte (Stokholm 1990), n portugalishte (So Paolo 1990), n greqishte (Athin 1992), n norvegjishte (Oslo 1992), dhe n spanjishte (Madrid 1993), sht nj satir po dhe aq e kndshme pr dy t huaj t pafajshm, t cilt mundohen t'i hyjn e ta kuptojn tokn shqiptare dhe, n veanti, pr huqet e jets shqiptare, q shpesh i bjn vizitort e huaj t uditen: dashuria ballkanike pr fjal e thashetheme, paaftsia administrative, si dhe frika prej fmije apo dyshimi nga ana e autoriteteve pr do gj t huaj. Duke i vendosur ngjarjet n vitet 1930, Kadareja edhe nj her mundi pa rrezikuar t'u jap nj goditje ansore prirjeve izolacioniste t vendit t tij dhe ndrhyrjes s pavend t aparatit t Sigurimit n t gjitha sferat e jets bashkkohore.

    Veprimtaria e Ismail Kadares n fushn letrare kurrsesi nuk sht mjaftuar me romane, tregime e poezi. Ai sht edhe autor sprovash, studimesh letrare, kritikash, prkthimesh dhe prshtypjesh udhtimi. Studimet letrare, prgjithsisht, nuk kan qen po aq t fuqishme sa edhe romanet e tregimet. Autobiografi e popullit n vargje, Tiran 1971 (Prkth. angl. Autobiography of the people in verse, Tiran 1987), pr shembull, krkon t zbuloj rrnjt dhe strukturn e legjendave e t poezis popullore, q aq shum e kan trhequr Kadaren n prozn e vet, por kurrsesi nuk sht e mjaftueshme si studim pr letrsin gojore shqiptare. N nj studim m t shkurtr me titull Mbi eposin e kreshnikve Kadareja heton, me nj mas t konsiderueshme subjektivizmi, prejardhjen e ciklit kryesor t eposit heroik shqiptar t njohur me emrin Kng kreshniksh apo cikli i Mujit dhe Halilit. Kngt e kreshnikve, t cilat ende kndohen me lahutn me nj tel n malsin e Shqipris s veriut, jan t lidhura ngusht n prmbajtje e n form me poezin epike t sllavve t jugut (sidomos boshnjake), duke qen t dyja me prejardhje t prbashkt. Megjithat, zanafilla e sakt e tyre sht br tem debati t tipit jo t rrall n Ballkan 'Un isha i pari!'. Studimi i Kadares i prkthyer n Tiran n frngjishte, serbokroatishte, gjermanishte, turqishte dhe anglishte, ky i fundit me titullin disi orientues On the lay of the knights, Tiran 1979, sht tejet polemik dhe nuk i bn nder emrit t tij si shkrimtar i rangut botror.

    M e thell dhe e studiuar sht monografia e gjat e Kadares pr dramaturgun grek t lashtsis Eskili (rreth v. 525-456 para ers son) me titullin Eskili, ky humbs i madh, Tiran 1990. far ka par Kadareja te babai i tragjedis, t cilin e quan "dydimensional: n drit dhe n hije t prjetshme," e 'e ka trhequr at? Nga t tetdhjet pjest e shkruara prej Eskilit, pr kt apo at arsye vetm shtat kan shptuar n shekuj. Mjafton vetm ky fakt pr t'u lshuar n kraht e imagjinats e n hamendje. Si mund t vshtrohet e t trajtohet Eskili, q s'sht tjetr vese hija e vetvetes? Si do t dukej bota letrare me t gjitha pjest e tij dhe a mund t merret me mend bota pa t? N kt studim, q gjendet edhe n frngjishte n prkthimin e Aleksandr Zotos Eschyle ou l'ternel perdant (Paris 1988) dhe n greqishte (Athin 1988), Kadare i jep jet s kaluars dhe, duke u mbshtetur n at pak material q gjendet, prvijon nj personalitet binds pr themeluesin e tragjedis klasike. Dika nga patosi i Greqis s lasht bhet madje m i kuptueshm, m i dukshm, i par me syt e fqinjve shqiptar. Begatia ekzotike e oborrit mbretror t Kserksit, ashtu si sht pasqyruar n 'Perst', na kujton at t prvojs s gjat t Shqipris n duart e sulltanve t Ports s Lart nj mijvjear m pas, e madje at t nomenklaturs s Shqipris komuniste. Tragjedia e shtpis s Atreut n Orestia, vuajtjet e mundimet e pjestarve t veant t familjes nga nj brez n tjetrin, gjejn nj pasqyrim t shnuar n besn shqiptare, besnikria absolute ndaj fjals s dhn, detyrs dhe

  15. #95
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    fatit, zakon ky q ka mbrthyer breza t tr n alpet e Shqipris veriore e i ka uar n gjakmarrje e zhdukje brezash. Dhe a nuk gjen eposi homerik pasqyrimin e vet t fundit n poezin epike e heroike t prmendur m sipr t shqiptarve e t sllavve t jugut? T shumta jan paralelet midis ktyre vendeve e epokave kaq t ndryshme n dukje, por edhe m fort kureshtje t ngjallin paralelet n kt piktakim t mendsis midis tragjedianit grek dhe rapsodit ilir. Jo rastsisht Kadareja nnvizon:

    "Si do shkrimtar i madh Eskili ishte i ndrgjegjshm se, n krahasim me at zyrtar t mesm apo t lart q prfaqsonte shtetin, ai ishte nj princ, dhe jo vetm i artit, por i gjith kombit t vet. Si i till, ai qndronte m lart se do burr shteti dhe se fati i Greqis i rndonte atij mbi supe m shum se 'i rndonte ndoshta krejt mekanizmit t shtetit grek." (71)

    Ardhja e Migjenit n letrsin shqipe, Tiran 1991, sht nj sprov pr poetin djalosh shqiptar Migjeni (1911-1938) i cili, me ato pak skica n proz dhe prmbledhjen e vogl me vjersha, i dha fund nj her e mir zgjatjes s tradits s romantizmit kombtar n letrat shqiptare. Kjo monografi e vitit 1991 sht variant i zgjeruar i nj hyrjeje q Kadareja kishte shkruar vite m par pr nj botim t veprave t plota t Migjenit n Tiran: Vepra, Tiran 1988. Kjo sprov u botua n Franc me titullin Migjeni, Chroniques d'une ville du nord, prcd de: L'irruption de Migjeni dans la littrature albanaise, Paris 1990 (Migjeni, Kronik e nj qyteti t veriut, ardhja e Migjenit n letrsin shqiptare). T dy variantet japin nj tablo subjektive e disi t siprfaqshme t letrsis n vitet tridhjet, q pasqyron thell qndrimet dhe paragjykimet e Partis s Puns t Shqipris; por fatkeqsisht, as prpjekja e Kadares pr t prcaktuar rolin e Migjenit nuk ka dal plotsisht e knaqshme. E shkruar n fillim para emigrimit t Kadares n Franc, kjo monografi m fort se do gj tjetr zbulon shprthimet autobiografike t autorit t saj t padeshifrueshm. Kadareja vren, pr shembull, se "ka diktatura t tmerrshme e djallzisht t prsosura ku profesioni i shkrimtarit sht nj mallkim i vrtet." (72) Ky qe nj problem me t cilin Migjeni i ri e mesianik, q i dha udh aq t lir shprthimit t revolts dhe pasioneve t tij, nuk u ballafaqua po n at mas sa Kadareja. Po, sado i paknaqshm mund t jet si studim prfaqsues pr letrsin shqiptare t paralufts, vet fakti se Kadareja e botoi kt sprov n Tiran n at koh dhe se prfshiu n t nj trajtim t gjer t 'autorve reaksionar' kryesor, normalisht t ln n heshtje, ishte n vetvete nj hap prpara pr shtigje t reja.

    Po, ashtu drejt shtigjeve t reja ishte Ftes n studio, Tiran 1990, botimi i fundit i Kadares n Tiran para largimit pr n Franc n vjesht 1990. Ky libr prmban nj tuf me tridhjet e dy vjersha nga nj autor q prndryshe e kishte braktisur kt gjini prej vitesh; prkthime poezish nga greqishtja, kinezishtja, frngjishtja, rumanishtja dhe rusishtja; dhe pjesa m e rndsishme, nj radh refleksionesh pr letrsin e artet e pr ngjarjet aktuale. Pr letrsin q botohej n Tiran, Ftes n studio qe mjaft e hapur pr kohn e botimit dhe theu jo pak tabu. sht n thelb nj tablo subjektive e shfrytzuar nga autori edhe si mundsi pr t lar ca hesape t vjetra me shkrimtar rival. N fund t vitit 1990, vetm dy muaj para rnies prfundimtare t diktaturs, Ismail Kadareja iku nga Tirana me t shoqen e fmijt dhe krkoi strehim politik n Franc. Largimi i tij zgjoi nj val interesimi n shtypin shqiptar e t huaj n nj ast politikisht shprthyes t historis s vendit. Disa komentator e shikonin largimin e tij si braktisje t nj anijeje n

    __________________________________________________ _________________

    71 Eskili, ky humbs i madh, Tiran 1990, f. 58.

    72 Ardhja e Migjenit n letrsin shqipe, Tiran 1991, f. 34.
    __________________________________________________ _________________

    mbytje e sipr, t ciln ai lehtsisht mund dhe duhet ta kishte ln shum vjet m par. T tjer u tronditn nga ky vendim i tij pr ta braktisur popullin n nj dit nevoje. Kadareja i shpjegoi motivet e largimit n t prditshmen pariziane Le Monde pak koh pas mbrritjes. Pa do gjykim ose paragjykim pr largimin e tij nga Shqipria, e vrteta sht se pr her t par Kadareja fitoi mundsin pr t ushtruar profesionin n liri t plot. Prandaj nuk sht pr t'u habitur q shkrimtari do t'i kthehej m haptazi politiks n botimet e tij t mvonshme.

    Gjat muajve t par t mrgimit n Paris, 'princi i kombit' n letrsi prfundoi nj kronik vetjake t ngjarjeve, e cila mbulon periudhn kalimtare nga dhjetori 1989 deri n dhjetor 1990, kronik e botuar n shkurt 1991 me titullin Nga nj dhjetor n tjetrin, Paris 1991. Kjo vepr sht vazhdim i librit Ftes n studio, aty ku e kishte ndrprer. E botuar n nj koh me prkthimin frngjisht me titull Printemps albanais, Paris 1991, ajo ofron pr t parn her nj prjetim letrar t fazs s fundit t nj gjysm shekulli diktature. Kadareja e nis kshtu: "Kto jan shnime t nj shkrimtari dhe, ndonse ngjarjet pr t cilat flitet ktu s'kan t bjn me letrsin, ato duhet t lexohen vetm si t tilla. T prftuara ndryshe kto shnime nuk do t jepnin nj pamje t sakt, n po at mnyr q nj pal syze t gjetura rastsisht rrall her mund t'i prshtaten syrit t gjetsit." (73) T dymbdhjet muajt n fjal natyrisht qen shum t rndsishm pr historin e Shqipris. Ata u karakterizuan sidomos nga paniku i fillimit q shkaktoi n 'aristokracin e kuqe' ekzekutimi i Nikolae ausheskut n dhjetor 1989 dhe vala e par e emigrimit nprmjet ambasadave gjermane, italiane dhe franceze n Tiran n korrik 1990. Si ndihmes pr 'pranvern shqiptare', q pasoi 'dimrin e madh' t ri, Kadare botoi edhe letrkmbimin me presidentin Ramiz Alia n maj 1990. Pjesa e dyt e librit prmban refleksione mbi regjimin kokfort stalinist n Shqipri dhe mbi natyrn e diktaturs n prgjithsi. Libri Nga nj dhjetor n tjetrin, i cili edhe sht prkthyer gjermanisht (Kiel 1991), holandisht (Amsterdam 1991), norvegjisht (Oslo 1991), anglisht (Londr 1994), dhe spanjisht, sht her me tone ankuese e her me tone sarkastike. Edhe ktu nuk mungojn polemikat dhe hakmarrjet e vockla t vna re m par te Ftes n studio, dhe n analiz t fundit duket se edhe ky libr m shum ngre shtje se sa na jep prgjigje.

    Pesha e kryqit, Paris 1991, qe vepra e dyt e Kadares e botuar n mrgim n Paris. Ajo mendohet si vazhdim i librit Ftes n studio dhe pa dyshim kjo ka qen arsyeja q t dyja veprat u botuan n nj vllim t vetm prej 558 faqesh n frngjishte Invitation l'atelier de l'crivain suivi de Le poids de la croix, Paris 1991. S bashku me Ftes n studio dhe Nga nj dhjetor n tjetrin formohet kshtu nj lloj trilogjie politiko-letrare. Ndonse nuk sht m pak inatore se dy veprat e mparshme, Pesha e kryqit n t njjtn koh zbulon an t tjera t personalitetit t Kadares, sidomos ankthin dhe vuajtjet vetjake gjat viteve t tmerrshme t skterrs pr intelektualt shqiptar. Ajo sht autobiografia e nj romancieri nn regjimin stalinist, q ia del t botoj veprat e tij, por q asnjher nuk sht i sigurt pr reagimin e gjysmperndive t Byros Politike, e sidomos t t Plotfuqishmit vet. Kadareja arrin t hedh pak drit mbi realitetin jashtzakonisht t zymt t 'pushtetit popullor', ndonse n nj mnyr tepr personale e subjektive. ka i mungon Peshs s kryqit dhe ka e ndan at nga veprat klasike t letrsis s lirimit n Evropn Lindore postkomuniste sht nj vizion m i gjer mbi sendet. Bota e Kadares mbetet e prqendruar trsisht n ndarjen personale q krijon midis 'miqve' dhe 'armiqve t prjetshm' t tij. Asgjkundi nuk prmend shpirtin e plagosur t kombit, peshn e kryqit t mbajtur mbi kurriz nga populli i vet gjat dyzet e gjasht vjetsh tmerri t pashprehur apo t paktn agonin m konkrete t shum kolegve t tij shkrimtar e artist. N do moment at e ka kaprthyer ankthi - dhe pr kt zor se mund ta fajsojm - pr t shptuar e mbetur gjall vet. Vetm koha ka pr ta treguar nse Kadareja do t mund t dal nga kjo traum personale dhe zrin e talentin ta prdor pr t'i dhn shprehje n libra asaj traums m t

    __________________________________________________ _________________

    73 Nga nj dhjetor n tjetrin, Paris 1991, f. 7.
    __________________________________________________ _________________

    madhe q hoqi populli shqiptar gjat gati nj gjysm shekulli, vula e s cils nuk do t'i hiqet pr shum koh n vitet q vijn. Ndr botimet e kohve t fundit t Kadares sht edhe romani Piramida, nj alegori politike e historike, i cili n fillim u botua pjes-pjes si tregim n numrat e par t gazets s opozits n Tiran Rilindja demokratike n janar 1991. N mrgim n Paris Kadareja e zgjeroi deri n nj roman shtatmbdhjet kapitujsh, i cili s pari doli i prkthyer frngjisht nga Jusuf Vrioni La Pyramide, Paris 1992. sht prkthyer gjithashtu greqisht (Athin 1992), portugalisht (Lisbon 1994), spanjisht (Madrid 1994), dhe anglisht (Nju Jork/Londr 1996). Duket se sht e vrtet q monarkt absolut kan prirje pr monumente n form piramide me qllim q t paraqesin n mnyr simbolike strukturn hierarkike t pushtetit t tyre. Prandaj nuk vjen si befasi q monumenti i fundit prfaqsues i ngritur n kujtim t Enver Hoxhs para shembjes s sistemit qe 'Muzeu Enver Hoxha', n form piramide, i ngritur ans bulevardit kryesor n Tiran. Ai sht nj ndrtim prestigjoz prej mermeri t bardh t lmuar, me nj yll t kuq gjigant prej materiali plastik sipr si kuror, simbol q u hoq pa buj me t gjitha reliket e tjera pas rnies s regjimit. Ndrtesa vet, edhe tani pas disa vjetsh demokracie, ka mbetur nj nga m madhshtoret e vendit dhe ruan dika prjetsisht krcnuese. N kohn kur po ngrihej piramida gjigante prej mermeri e Tirans, nga shum student e shkrimtar quhej fshehtazi si simbol i marrzis njerzore. Nj nga parullat blasfemike entuziaste n ditt e para t lvizjes studentore shqiptare, forca q m n fund i detyroi stalinistt e moshuar t'i lshonin udh nj forme m pak surrealiste qeverisjeje, ishte "piramida diskotek!", d.m.th. q Muzeu Enver Hoxha, i njohur nga t gjith me emrin 'piramida', t shndrrohej n nj diskotek vallzimi pr studentt dhe t rinjt e kryeqytetit shqiptar, t cilit i mungonin argtimet.

    Nj pasqyrim t drejtprdrejt dhe imagjinar t joshjes s Ismail Kadares nga ky muze fort i mburrur dhe fshehtazi i shar e gjejm n kt roman historik q t ndjell kureshtje. Sikundr shum vepra t tjera t ktij shkrimtari shqiptar, ajo mund t kuptohet si duhet vetm po t lexohet si alegori politike. Piramida sht rrfim marramends e i habitshm i ides dhe ndrtimit t piramids s Keopsit n Egjiptin e lasht, por edhe i pushtetit politik absolut e madje i marrzis njerzore. Keopsi, faraoni egjiptian, e ndjeu se i kishte trembur e tmerruar oborrtart e vet kur ishte betuar nj mngjes vjeshte t dilte jasht tradits duke mos ndrtuar piramid si kishin br paraardhsit. Por sistemi faraonik dhe forca e zakonit dhe e konformizmit doli se qen shum m t fuqishme. Nuk vonoi dhe Keopsi u bind nga prifti i lart Hemiunu se piramida nuk ishte thjesht varr, por dika m shum. "Ajo sht n radh t par pushtet, madhri. Ajo sht shtypje, burg, para, po aq sa 'sht trullosje e turmave, ngushtim i mendjes, vyshkje e vullnetit, mrzi dhe humbje. Ajo sht roja jote m e mir, faraoni im. Policia e fsheht. Ushtri, flot dhe harem i erandshm. Sa m e lart t jet ajo, aq m i mpakt ngjan shtetasi nn hijen e saj. Dhe sa m i vogl t jet shtetasi aq m i lart je ti, madhri." E ksisoj, masat egjiptiane iu vun puns pr nj ndrtim absurd n shkrettir, ashtu si katr mijvjear e gjysm pas tyre, shqiptart iu vun puns pr t ngritur qindra mijra bunker betoni anemban vendit si mbrojtje nga nj pushtim i mundshm imperialist i hamendsuar, e pr t ndrtuar nj mauzole mermeri pr faraonin e tyre.

    Ismail Kadareja bri mos pr emancipimin e letrsis shqiptare, mbi t ciln n saje t talentit t vet dhe prkrahjes nga regjimi, mbretroi si monark absolut n vitet shtatdhjet e tetdhjet. N mjaft raste gjat viteve t gjata t diktaturs s rnd, ai shprehu kritika t hapura pr nivelin n fushn e letrsis e t arteve, ndrkoh q njherazi i dha mbshtetjen e vet pa kushte sistemit politik nga i cili ai vet pa dyshim ka vuajtur. Kjo ka br q nj numr i mir kundrshtarsh m von ta prmendin si 'shkrimtar oborri' apo si 'eksponent t regjimit', kundrshtar q kan vn n dyshim edhe nse ka qen vrtet disident i fsheht, si sht munduar, n mnyr disi t trash, t provoj q nga mrgimi n Paris. Sidoq t jet, nuk ka kurrfar dyshimi se Ismail Kadareja e shfrytzoi lirin relative dhe talentin e vet nn diktatur pr t br sulme t holla kundr regjimit n formn e alegorive q i ndeshim, sikundr e pam, kudo npr veprat e tij. Gjithsesi, e mira e t mirave ndoshta sht q Ismail Kadareja t vlersohet nga nj pikpamje trsisht letrare, si autor veprash q shkojn nga nj nivel mesatar deri n t shklqyer. Analizat politike pr konformizmin apo disidencn n prozn e tij duhet t'i lihen s ardhmes.

  16. #96
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    11.4 Prozator t tjer nga 1961 deri m sot



    Vendi m i lart q Ismail Kadareja ka zn n letrsin e sotme shqiptare, shoqruar me emrin q ka fituar n bot, ka ln disi n hije t gjith shkrimtart e tjer shqiptar t sotm. Nj shkrimtar q ka ar rrugn drejt bashkkohsis para Kadares sht Petro Marko (1913-1991). Lindur m 25 nntor 1913 n fshatin Dhrmi t bregdetit t Himars, Petro Marko ndoqi shkolln tregtare t Vlors. Filloi t shkruante kur ishte njzet vje. Tregimet e para iu botuan n revistat e kohs me ndihmn e Ernest Koliqit (1903-1975) q qe edhe msues i tij. Nga 1 marsi 1936 Marko botoi n Tiran revistn jetshkurtr ABC, nj e prdyjavshme letrare q shpejt do t mbyllej nga autoritetet zogiste. Gjithmon tip revolucionar e anarkist n shpirt, Petro Marko vajti m 1936 n Luftn Civile t Spanjs me nj grup prej dyzet shqiptarsh dhe hyri n repartin Garibaldi t Brigadave Internacionale. Migjeni (1911-1938), poeti i smur nga tuberkulozi, q pas pak kohe do t vdiste n nj sanatorium n Italin e veriut, do ta prcillte me kto fjal: "Nisja pr n Spanj sht poema jote m e bukur." N Madrid Petro Marko njzetetrevjear, s bashku me t talentuarin Sknder Luarasi (1900-1982), filluan botimin e nj reviste njzet-faqshe n gjuhn shqipe me emrin Vullnetari i liris, e cila doli vetm n dy numra. Petro Marko ka takuar edhe Ernest Heminguein (1899-1961) n nj kongres shkrimtarsh t mbajtur n Valencia m 1937, ku morn pjes edhe Aleksei Tolstoi (1882-1945), Ludvig Ren (Ludwig Renn, 1889-1979), Ana Zegers (Anna Seghers, 1900-1983), Andre Malro (Andr Malraux, 1901-1976) dhe Pablo Neruda (1904-1973). Ishte prvoja nga koha e Lufts Civile t Spanjs q shrbeu si baz pr romanin e tij t mirnjohur Hasta la vista, Tiran 1958.

    M 1940 Petro Marko u shtrngua t kthehej n atdhe nga mrgimi n Franc. Nj vit m von u arrestua nga pushtuesit italian dhe u internua bashk me gjashtqind t burgosur t tjer nga vendet ballkanike n ishullin e veuar Ustika t detit Tirren n veri t Sicilis. Romani 380 faqesh Nata e Ustiks, Tiran 1989, sht fryt i ksaj periudhe internimi. N tetor 1944 Marko u kthye n Shqipri si partizan. Pas disa vjetsh si kryeredaktor i gazets Bashkimi u arrestua m 1947, ksaj radhe nga komunistt, dhe u burgos n Tiran. Pas rnies s Koi Xoxes (1917-1949), u lirua dhe u lejua t punoj si msues n Tiran. N fund t viteve pesdhjet e n fillim t viteve gjashtdhjet doln pr her t par disa vllime n proz e prmbledhje me poezi t Petro Markos. Romani surrealist Qyteti i fundit, Tiran 1960, pasqyron fundin e hidhur t ushtris pushtuese italiane n Shqipri. Pr disa ky sht romani i par modern n letrsin shqiptare. Qyteti i fundit sht i prkthyer japonisht (Tokyo 1969). Rrug pa rrug, Tiran 1964, me 204 faqe, sht nj prmbledhje me gjashtdhjet rrfenja e skica t shkruara n vitet e rinis, nga 1933 deri m 1937. N romanin Nj emr n katr rrug, Tiran 1973, ngjarjet shtjellohen n periudhn e Zogut. I botuar n vitin politikisht t turbullt t spastrimeve Parami dhe Lubonja, ai u ndalua e u dogj, si u b edhe me nj vllim poetik t Markos. Petro Marko humbi t drejtn e botimit pr nj periudh prej tet vjetsh, kurse i biri u dnua me gjasht vjet burg me akuzn se kishte fyer Enver Hoxhn. Petro Marko, autor i tet romaneve, filloi t botoj prsri m 1982 dhe nga mjaft kritik konsiderohet si nj nga etrit themelues t prozs moderne shqiptare. Edhe pse disa shkrimtar e kan kritikuar pr stilin telegrafik, kmbngulja e zjarrt pr teknika t reja prshkrimi, dhe trajtimi i subjekteve origjinale jan pritur me miradije t gjer. Vdiq n Tiran m 27 dhjetor 1991.

    Ndr figurat m pak t njohura t letrsis shqiptare t viteve t para t paslufts sht Kasm Trebeshina (l. 1926). Trebeshina ka lindur n Berat m 8 gusht 1926 dhe ka studiuar n Shkolln Normale t Elbasanit derisa hyri n lvizjen e rezistencs komuniste m 1942. Pas lufts ndoqi studimet n Institutin e Teatrit Ostrovski n Leningrad. Komunist i angazhuar, por kurrsesi konformist, Trebeshina doli nga partia dhe m von nga Lidhja e Shkrimtarve n Tiran. Pjesn m t madhe t veprave i shkroi n fund t viteve dyzet e n fillim t viteve pesdhjet, por pa u botuar kurr. Me nj akt jashtzakonisht t rrall disidence t hapur n jetn intelektuale shqiptare, Trebeshina i drgoi nj 'pro memoria' Enver Hoxhs m 5 tetor 1953, duke e paralajmruar se politika e tij kulturore po e shpinte vendin n rrugn e shkatrrimit. Ai theksonte:

    "... Le t shikojm konkretisht 'prmbajn veprat letrare t realizmit socialist, qoft edhe ato m t mirat. Nj inxhinjer i mir, nj inxhinjer i keq dhe nj i gabuar q ndreqet. Nj fshatar i mir, nj i keq dhe nj q ndreqet, e kshtu me radh. Nj i mir, nj i keq dhe nj q ndreqet. Komunistt jan gjithnj heronj t situatave, ata vijn n faqet e librave ose n skenat e teatrove vetm pr t na recituar monologje me prmbajtje heroike...
    Lidhja e Shkrimtarve sht e organizuar si nj urdhr murgjsh mesjetar. N krye t Lidhjes sht nj Mjeshtr i Madh dhe t gjith jan t detyruar t dgjojn, prgjersa vazhdon funksionin e Mjeshtrit t Madh. A nuk e kuptoni se sht nj koncept dhe veprim mesjetar t ndash n kt mnyr 'funksione' dhe 'privilegje'? Le ta shikojmsi keni vepruar ju gjat ktyre vjetve. Ju vendosni n Komitetin Qndror q Kol Jakova t jet nj shkrimtar i madh dhe t gjith prposh aprovojn vendimin tuaj. Kritika thrret e irret q 'Halili dhe Hajrija' e Kol Jakovs sht nj vepr e madhe. Pastaj vmendjen tuaj s bashku me favoret e fiton Dhimitr S. Shutriqi si kryetar i Lidhjes. M mir le ta lm kt pik.
    Shkrimtart jan qytetar me t drejta t barabarta me gjith t tjert dhe nuk sht e drejt q n mnyrn m t paligjshme t'i prgjigjen nj cenzure nga m t uditshmet. N qoft se pr nj arsye ose pr nj tjetr ju ngulni kmb q t ket cenzur, ather ajo le t krijohet si nj institucion dhe le t'i ushtroj hapur funksionet e saj. Kshtu do t dinim kujt t'i prgjigjeshim dhe nuk do t na ngatrroheshin npr kmb funksionart e Partis q, megjithse nuk jan kompetent, vijn e japin mendime aty ku nuk ua krkojn... Ju nuk duhet ta trajtoni Lidhjen e Shkrimtarve t Shqipris si nj zgjatje organizative t hallkave t ndryshme q ka organizuar PPSH. Lidhja e Shkrimtarve sht nj organizat njerzish t lir, por jo nj hallk n nj shoqri feudale ku ushtrohen n mnyrn m t uditshme t drejta dhe detyra feudale.

    Lidhur me kto t drejta dhe detyra do t'ju jap m posht nj shembull q nuk duhej t kishte vend n shoqrin ton. Dihet se romani im 'Rinia e koh son' sht shkruar q m 1948-n, kurse romani tjetr 'Mbarimi i nj mbretrie' sht shkruar m 1951. Por nuk duhet harruar se romani 'Harbutt' i Sterjo Spasses sht shkruar q m 1946-n. Ather pse Partia v kmbn dhe i ndal kto shkrime m t hershme dhe i jep koh Dhimitr S. Shuteriqit q t shkruaj n 1952 romanin e tij pa asnj vler 'lirimtart'? Pse Partia ia boton me nj zhurm shurdhuese kt roman? Pse mobilizon gjith kalorsit feudal t kritiks pr ta trumbetuar si romanin e par n gjuhn shqipe? Dhe jo vetm si romanin e par, por si nj roman t madh t letrsis shqipe. Dhe dihet se n Shqipri jan shkruar edhe m par, edhe shum m par romane. Edhe n gjuhn shqipe. A sht e denj q t merret nj parti e tr nprmjet funksionarve t saj kryesor me gjra t tilla? Historia ka ligjet e saj t pashkruara dhe nuk i ka dhn ndonj njeriu t drejtn q t sillet si t doj me artin. Edhe Luigji i Katrmbdhjet nuk e gzoi ndonj t drejt t till. Prandaj veprimet e bazuara n nj struktur feudale nuk mund t ken vend n shoqrin ton dhe ju duhet t'i braktisni. Duhet t'i varrosni koht e errta dhe t ktheheni n Shekullin e Njzet pr idealet e t cilit u b nj luft e madhe dhe u sakrifikuan gjrat m t shtrenjta...

    Un mendoj se shkatrrimi m i madh do t ndodh n botn shpirtrore shqiptare. Njerzit do t humbasin besimin te shteti dhe te udhheqja, do t mbyllen n veten e tyre dhe, q t bhet i mundshm sundimi mbi ta, do t lind nevoja pr t krijuar nj shtet t ashpr policor. Dhe ky nuk do t jet vese fillimi. Prandaj duhet hequr dor, dhe sa m par, nga rruga e Luigjit t Katrmbdhjet, nga Versaja dhe nga shtypja e mendimit edhe brenda radhve t partis. Nuk sht shtja pr fmijt e varfr q ne i shohim npr rrug, por pr at shtypje t mendimit q po bhet sistem dhe q do t sjell si prfundim lindjen e nj monarkie t re. Kur t arrij puna aty, varfria do t bhet e tmerrshme dhe vetm regjimi i nj terrori t pashembullt mund t bj q t qndroni n pushtet. Por ai regjim do t jet shum m i rrezikshm pr at vet. Ftohja dhe largimi i popullit do t sjell nj lkundje edhe brenda radhve t udhheqjes q do t transformohet dalngadal n nj kast t mbyllur n kornizn e nj monarkie pa kuptim n realitetin historik t Shekullit t Njzet. N prfundim t ktij procesi historik ju do t detyroheni t vrisni njri tjetrin dhe populli do t mbytet n gjak. Mendoj se jemi plotsisht n koh q ta shmangim nj t keqe kaq t madhe dhe kjo sht arsyeja q po jua drejtoj kt 'Pro memoria' t shkruar n mnyr t ngutshme."

    Nnkuptohet se diktatorit nuk i erdhi mir. Kasm Trebeshina, autor i pabotuar i tetmbdhjet vllimeve me vjersha, dyzet e dy pjessh teatrale, njzet e dy romanesh dhe tregimesh etj., u zhduk nga skena letrare gati pa ln gjurm me kt akt vullnetar vetasgjsimi. Pas shtatmbdhjet vjetsh burgu me ndrprerje, dnim ky relativisht i leht si do t shnonte m von, dhe njzet vjet heshtjeje, Trebeshina ka dal tani n breg me nj tuf shkrimtarsh, artistsh dhe intelektualsh t tjer. Ndr ta prmendim Lazr Radi (l. 1916), Kapllan Resuli (l.1935), Frederik Rreshpja (l. 1941), Fatos Lubonja (l. 1951), Visar Zhiti (l. 1952) dhe Bashkim Shehu (l. 1955), duke pohuar kshtu parashikimin e Trebeshins. Nga krijimet e vllimshme t Trebeshins, vetm nj prmbledhje poetike, Artani dhe Min'ja ose hijet e fundit t maleve, Tiran 1961, si dhe nj prkthim pa emr i pjesve t Garsia Lorks u botuan n kohn q u shkruan. Ndrkaq, tri nga prozat e tij jan botuar nga Ardian Klosi (l. 1957) n vllimin Stina e stinve, Prishtin 1991, duke i hapur pr her t par lexuesit nj dritare pr t hyr n nj bot fantazie q ngjason me at t rrfenjave t Mitrush Kutelit (1907-1967). Stili surrealist i asaj ka autori e quan 'realizmi poetik' i tij sht rezultat i revolts s vetdijshme kundr rryms sunduese t realizmit socialist.

    Sabri Godo (l. 1929) nga qyteti jugor i Shqipris Delvin, sht prozator i shquar pr romanet e tij historike. Vepra e par, Plaku i Butks, Tiran 1964, qe nj biografi e Sali Butks (1852-1938), figur kombtare dhe poet minor folklorik, q udhhoqi lufttart shqiptar kundr grekve e kundr xhonturqve. Ali Pash Tepelena, Tiran 1970, pasqyron dhe ngre lart jetn e 'Luanit t Janins', i cili me sundimin dinak e t rrept tronditi Sulltan e Napoleon, por dhe magjepsi djaloshin Lord Bajron. Vepra m e mirnjohur e tij sht Sknderbeu, Tiran 1975, pasqyrim epik i jets dhe lufts s heroit kombtar shqiptar nga lindja deri n vdekje. Kjo

  17. #97
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    tablo e epoks s Sknderbeut, q sht prkthyer rumanisht (Bukuresht 1981) dhe gjermanisht (Tiran 1983), sht br shembull i romanit historik t viteve t fundit dhe, me mnyrn e vet t shkrirjes s faktit real me trillimin, bn kontrast interesant me romanin e Ismail Kadares me t njjtn tem, Kshtjella, botuar pes vjet m par. Ndr veprat e tjera n proz t Godos jan: prmbledhja me tregime Zra nga burime t nxehta, Tiran 1971, nj roman disi i mrzitshm me tem partizane Prova e zjarrit, Tiran 1977, dhe nj prmbledhje me skica e shnime udhtimi Koht q shkojn, koht q vijn, Tiran 1985. Kjo e fundit prbn nj far preludi pr romanin e par t Godos me tem aktuale Ujrat e qeta, Tiran 1988, me 500 faqe. Koha e njeriut, Tiran 1990, ringjall kulturn e shuar t bashksis bektashiane shqiptare. Heroi, Dervish Merxhani, sht klerik bektashi q ka pr model figurn e baba Faja Martaneshit (vd. 1947), udhheqs i rezistencs n Luftn e Dyt Botrore. Duke botuar Koha e njeriut nn petkun e nj romani pr jetn partizane, Godo, vet bektashi me prejardhje, pati dor t lir n trajtimin e ksaj teme fetare, q n at periudh ishte nj nga tabut e mdha shqiptare. Nj muaj pas rnies s diktaturs n dhjetor 1990, Sabri Godo u zgjodh kryetar i nj partie n Shqipri, Partis Republikane, dhe q ather ka qen aktiv n jetn politike.

    Nj shkrimtar i bindur, e si pasoj q i eci m mbar, sht Dritro Agolli (l. 1931), q u vu n krye t Lidhjes s Shkrimtarve dhe Artistve menjher pas eliminimit t Fadil Paramit dhe Todi Lubonjs n Plenumin e Katrt m 1973, detyr q e mbajti deri n janar 1992. Ky shkrimtar, detyrimisht duhet pasur parasysh pr ndikimin e tij n rrugn e zhvillimit t letrsis s sotme shqiptare.
    Agolli ka lindur n nj familje fshatare n Menkulas t Devollit dhe kreu shkolln e mesme n Gjirokastr m 1952. M pas vazhdoi studimet n Fakultetin e Arteve t Universitetit t Leningradit dhe me t'u kthyer n Shqipri ushtroi gazetarin, duke punuar pr pesmbdhjet vjet n gazetn e prditshme Zri i popullit. N vitet shtatdhjet, pasi kishte pasur sukses si poet i toks, Dritro Agolli, sikundr dhe Kadareja, iu kthye prher e m shum lvrimit t prozs, ku u shfaq m i fort n tregimin e shkurtr se n roman. Nj prmbledhje me tregimet e fillimit, ajo me 213 faqe Zhurma e errave t dikurshme, Tiran 1964, ka t veantn se sht ndaluar. Autorin e patn akuzuar ather pr revizionizm sovjetik. Partia pati br thirrje pr m shum koncepte revolucionare (maoiste) n letrsi e pr t'iu prkushtuar m shum masave punonjse. Si prozator Agolli bri emr zyrtar me romanin Komisari Memo, Tiran 1970, n fillim i ngjizur si tregim. Ky roman edukativ me nj ide t kthjellt shoqrore e politike sht prkthyer anglisht (Tiran 1975), si dhe gjermanisht (Tiran 1976), turqisht (Ankara 1977), norvegjisht (Oslo 1977), portugalisht (1977), greqisht (1977), suedisht (1978), rumanisht (Bukuresht 1983) dhe frngjisht. Memo Kovai sht prototipi i heroit partizan t ndrgjegjshm me nj rol t dyfisht: t bj luft n male kundr pushtuesve gjerman dhe t bj pun edukative mes popullit si komisar politik. I plagosur n nj betej, Memon e trajton pr ta shruar nj mjek q orvatet t'ia dobsoj bindjet politike duke i mbushur mendjen se asnjansia sht zgjidhja m e qlluar n koh trazirash politike. Memoja ka prball edhe Rrapo Tabanin, komandant batalioni, i cili ndrhyrjen e komisarve politik e sheh si n dm t aftsive luftarake t forcave t tij. Busti prej bronzi, i ngritur n kujtim t Memo Kovait n fshatin e lindjes pas vdekjes, sht simbol i rndsis q partia i jepte edukimit politik e ideologjik.

    Edhe romani i dyt i Agollit, Njeriu me top, Tiran 1975, trajton temn e lufts partizane, por nga nj kndvshtrim tjetr e me nj mjeshtri m t holl. Mato Gruda sht nj fshatar i thjesht 'n gjak' me fisin e Fizve, i cili ka rn n qerthullin e gjakmarrjes q sillet nga njri brez n tjetrin. Nj dit n pyll ai zbulon nj top t braktisur nga ushtria e trhequr italiane, t cilin e fsheh n plevic, me iden e hakmarrjes ngulur n kok. Konflikti personal me Fizt dhe me patriarkun e tyre, plakun Mere, e bn t mos shoh dasin politike t thell n fshat, t shkaktuar nga prania e lvizjeve rivale t rezistencs, dhe nevojn e ngutshme t partizanve n luftn e tyre kundr pushtuesve gjerman. I zhgnjyer nga padija e vet dhe nga dshtimi n goditjen me top t shtpis s Fizve, si dhe helm e vrer nga vrasja e shokut t tij Murat Shtaga, Mato Gruda arrin t kuptoj se interesa m t lart jan vn n rrezik, prandaj dhe e trheq topin e tij t vetm zvarr pr t'u ardhur n ndihm aleatve t tij partizan, q u kishin zn prit gjermanve. Njeriu me top sht prkthyer anglisht (Tiran 1983), bullgarisht (Sofje 1981, 1987), danisht (rhus 1987) dhe frngjisht (Paris 1994).

    Pas ktyre dy romaneve disi konformist pr heroizmin partizan, tem standart e nxitur nga partia, Agolli shkroi nj vepr shum interesante, veprn satirike Shklqimi dhe rnja e shokut Zylo, Tiran 1973, e cila edhe ia afirmoi emrin m tej. Shoku Zylo sht nj model i nj aparatiku shpirtmir por jokompetent, drejtor i nj sektori shtetror shtjesh kulturore t pacilsuar qart. Kotsia e tij patetike, entusiazmi donkishotesk, qndrimi grotesk n publik, pra gjith shklqimi dhe rnia e tij, regjistrohen t gjitha deri me imtsi ironike nga vartsi dhe shoku i tij i zellshm e m fort finok, q shrben si vzhgues asnjans. Kthesa n karriern e shokut Zylo m n fund vjen kur i krkohet t shpreh pikpamjet pr nj pjes teatrale:

    "Drama sht e gabuar ideologjikisht. E para, heroi negativ del i fort. Nse vut re, heroi negativ ngjitet n kodr. 'sht kjo, shok? Kjo do t thot se ai ngjitet n piedestal, domethn n kodr. Ai duhet t zbres nga kodra bile t futet n pus. N kodr duhet t ngjitet heroi pozitiv."

    Kto fjal q, sipas Agollit, ishin thn vrtet n Tiran nga nj ithtar i zellshm i realizmit socialist, vijn prpara rnies s Zylos, kur ajo pjes m von gjykohet si sukses nga t tjert q qndrojn m lart se ai n shkalln hierarkike. Shoku Zylo sht figur universale, karakter q mund t ndeshet n do shoqri e n do epok, kurse kritikt kan nxituar t heqin paralele nga Daniel Defo dhe Revizori i Nikollai Gogolit deri te Franc Kafka dhe Zert i Milan Kunders. Por pa dyshim m fort se kushdo tjetr, t gjitha imtsit e ktij romani i shijon lexuesi evropianolindor. Vepra gjendet e prkthyer bullgarisht (Sofje 1975,1987), rusisht (Mosk 1990?), frngjisht (Paris 1990), gjermanisht (Kiel 1991), italisht (Lee 1993) dhe greqisht (Athin 1994). Shklqimi dhe rnja e shokut Zylo u botua s pari m 1972 n revistn satirike Hosteni n Tiran dhe si libr me vete doli nj vit m von. Fakti q ky roman arriti t botohej n Shqiprin staliniste, nj vend aspak i njohur n at koh pr toleranc ndaj gjithkaje q sadopak i dukej si kritik ndaj sistemit, sht pa dyshim i lidhur me rrethann se si prototip pr personazhin e Zylos shrbeu nj gazetar e shkrimtar i njohur i kohs, dhe shrbeu pikrisht pr t diskredituar t ashtuquajturn lvizje liberale n prgjithsi.

    Naum Prifti (l. 1932) ka lindur n fshatin Rehov afr Kolonjs n nj familje muratorsh. N fillim studioi pr mjeksi n Tiran ku dhe punoi pr nj far kohe si ndihms mjek. M von e ushtroi kt profesion n Kor, por pasioni pr letrsin e bri ta braktis at e t'i kthehet studimit t gjuhs e t letrsis n Universitetin e Tirans. Fillimisht ka punuar n revistn satirike Hosteni dhe n revistn Ylli, kurse m von ishte shkrimtar n profesion t lir. Ndr vllimet e shumta t tij jan: Tregimet e fshatit, Tiran 1956, Lkura e ujkut, Tiran 1958 (prkth. angl. The wolf's hide, Tiran 1988), prkthyer tri dekada m pas nga i vllai Peter Prifti (l. 1924) i Universitetit t Kalifornis (San Diego); ezma e floririt, Tiran 1960; Nj pushk m shum, Tiran 1966; Litar i zjarrt, Tiran 1970; Tre vet kaprcejn malin, Prishtin 1972; Njerz t ksaj toke, Tiran 1975; dhe Njqind vjet, Tiran 1983. Naum Prifti ka shkruar edhe pjes teatrale e sht shquar sidomos pr vllimet e shumta pr fmij. Jo t gjith prozn e ka emocionuese, megjithat nj numr i madh tregimesh nga dora e tij lexohen me ndje.

    Romancieri, tregimtari, dramaturgu dhe shkrimtari Dhimitr Xhuvani (l. 1934), lindur n Pogradec, ka studiuar pr mjeksi n Tiran dhe punoi disa vjet si ndihms mjek, koh kur bri edhe sprovat e para letrare si tregimtar, por pasion pr letrsin e oi t studioj n degn e gjuhs e t letrsis shqipe n Universitetin e Tirans. Studioi edhe n Mosk n Institutin Gorki. Romani tij i par 190 faqesh, Tuneli, Tiran 1966, mbi ndrtimin e hidroentralit t Bistrics, u zgjodh nga partia n nj fushat gjat viteve t 'revolucionit kulturor' pr t trembur t gjith shkrimtart dhe intelektualt, dhe pas pak kohe u hoq nga qarkullimi. Xhuvani e pa veten t akuzuar pr krijimin e nj vepre me gabime politike e ideologjike t rnda, me ide t huaja borgjezo-revizioniste, me frym dekadente, dhe nxirje t realitetit socialist dhe t punonjsve. U dnua dhe u drgua pr t punuar si puntor krahu n kooperativa bujqsore, n hidroentralin e Bistrics e n industrin kimike n Fier.

    Reagimi i ashpr i partis ndaj Tunelit bri m pas q autori t'i shmanget do eksperimentimi letrar e sidomos pasi u lejua t'i kthehet pun s msuesit, gazetarit dhe shkrimtarit. Pr kt arsye romani i ri i Xhuvanit Prsri n kmb, Tiran 1970, sht nj imitim i plot i modelit t parrezikshm stalinist Si u kalit eliku, Mosk 1937, i romancierit sovjetik Nikollai Aleksejevi Ostrovski (1904-1936). Nuk sht pr t'u habitur q ky roman u prit shum m mir n qarqet zyrtare. Prsri n kmb, pr t cilin iu dha mimi i Republiks, sht saga e Din Hyks, model i 'heroit pozitiv', nj djalosh mekanik q i humbet t dyja kmbt n nj aksident dhe lufton me vendosmri pr t fituar vendin e vet n shoqri si qenie njerzore normale e jo si objekt mshire e keqardhjeje. Ka edhe mundsi q Xhuvani ta ket shfrytzuar historin e Din Hyks si simbol t karriers s vet, t prer e shkurtuar n t gjitha prmasat nga lokomotiva e partis (74). Romani sht botuar edhe n Kin e n Japoni. Fan Smajli, Tiran 1971, sht nj roman pr ndrtimin socialist, q nnvizon forcimin e vetdijes politike t puntorve n vitet pesdhjet. Romanet q vijn m pas, disa t arritur, e disa jo, e kan afirmuar emrin e Xhuvanit si prozator t rndsishm t kohs s sotme: Zgjimi i Nebi Surrelit, Tiran 1974; Shtegu i Bardh, Tiran 1976; Do t jetojm ndryshe, Tiran 1979; Vdekja e zotit Kaloti, Tiran 1981; Shpirtin nuk e shes, Tiran 1988; dhe Dhimbja e drits, Tiran 1990.

    Nj prozator tjetr q ka ridal pas vitesh internimi sht Kapllan Resuli (l. 1935), i njohur edhe me emrin Kapllan Kallushi. Resuli ka lindur n Ulqin dhe ka ndjekur studimet n Shkup, t cilat i prfundoi m 1957. Tregimet e para iu botuan n revistn letrare t Kosovs Jeta e re. Resuli spikati n brezin e par t prozatorve serioz t Kosovs, brez q doli n letrsi n fund t viteve pesdhjet e q autoritetet serbe e detyruan politikisht t hesht. Nga t tjert e ktij brezi, Adem Demai (l. 1936) u burgos m 1959, Martin Camaj (l. 1925) emigroi n Itali, Ramadan Rexhepi (l. 1940) iku n Suedi, kurse Anton Pashku (1937-1995) dhe Azem Shkreli (l. 1938) ran n heshtje. Vet Resuli u arrestua m 1959, n nj vit me Demain, kurse pas nj viti n burg bri gabimin fatal se besoi q do t gjente liri n Shqipri. Duke u arratisur nga Jugosllavia me not npr lumin Buna, ai u kap nga autoritetet shqiptare dhe u drgua n nj kamp internimi n Lushnj, ku e mbajtn dy vjet. Pas ksaj, n vitet gjashtdhjet fitoi t drejtat si shkrimtar dhe arriti t botoj proza n organet letrare Nntori dhe Drita. Ndr librat e tij t ksaj periudhe jan romani 392 faqesh Tradhtia, Tiran 1965, pr t cilin prmendet m shum; nj prmbledhje me tregime pr Kosovn me titull Ushtima e Korabit, Tiran 1968, dhe tregimi Gjarpni, Tiran 1969. M 1966, Resuli erdhi n konflikt pr her t par me pushtetart pr shkak se u shpreh hapur me kritika pr Ismail Kadaren. I akuzuar m pas pr tradhti, u dnua m 1970 me pesmbdhjet vjet pun t rnd, nj afat q iu zgjat deri n dyzet e pes vjet. U lirua m n fund m 1991 nga fshati Plug n fushn e Myzeqes. Tani jeton si refugjat n Gjenev, Zvicr, ku edhe ka botuar koht e fundit nj vllim me vjersha.

    Nj roman i viteve shtatdhjet me mjaft ngjyra lokale pavarsisht nga meritat letrare t kufizuara sht Shembja e idhujve, Tiran 1975, nga Sknder Drini (l. 1935). Me subjektin q

    __________________________________________________ _________________

    74 Pr analizn prkatse, kr. Pipa 1991, f. 45 - 48.
    __________________________________________________ _________________

  18. #98
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    shtjellohet mes fiseve t prapambetura malsore t Shqipris s veriut, ky roman jep nj tablo t gjall t zakoneve vendore, duke krijuar nj kuadr ideologjik n udhkryqin midis tradits dhe progresit. Kjo dikotomi e jets fshatare n vitet tridhjet personifikohet nga nj prift fshati me emrin dom Engjll Shtjefni, i cili mishron planet djallzore t kishs katolike, dhe nga nj msues i ri (komunist) q prpiqet t'i sjell arsim dhe prparim social nj shoqrie patriarkale tradicionale. N romanin 679-faqesh Midis dy kohve, Tiran 1978, i cili stilistikisht sht m i prpunuar, ndeshemi prsri me dom Engjllin, ksaj radhe si kryepeshkop n Shkodr. Errat e lufts i sjellin ksaj qendre urbane t Shqipris veriore nn pushtimin italian fitime e intriga, me tregtart q prpiqen t sigurojn sa m shum fitime nga pushtimi e me konfliktet sociale q bhen prher e m t mprehta. Ndr veprat e tjera t Drinit jan romanet Kirurgt, Tiran 1984; Njerzit dhe deti, Tiran 1987; dhe Tanush Martini, Tiran 1990; si dhe prmbledhjet me tregime Kumbimet e reja t pyjeve,Tiran 1972; Tregimet e veriut, Tiran 1977; dhe libri me 380 faqe Rruga e njeriut, Tiran 1990. N vitet tetdhjet Ismail Kadare e ngriti mjaft lart figurn e Sknder Drinit si shkrimtar. N stilin e prozs s Drinit ndjehet shum edhe ndikimi i Kadares.

    Vath Koreshi (l.1936) nga Lushnja sht nj prozator prodhimtar, edhe pse pa shfaqur ndonj evoluim t veant. Koreshi ndoqi politeknikumin 7 Nntori t Tirans, punoi si mekanik n Durrs dhe n ekspeditat gjeologjike n Tropoj e Kuks para se t kryente studimet e larta n Fakultetin e Historis dhe Filologjis n Tiran. M pas punoi si gazetar n Zri i rinis, si skenarist n Kinostudion Shqipria e Re, dhe m von si drejtor drejtorie n Komitetin e Kulturs e t Arteve n Tiran. Pr vllimin m t suksesshm t tij me tregime, Dasma e Sakos, Tiran 1980, q trajtonte konflikte t brendshme dhe natyra psikologjike t individve, ambiciet dhe reagimet e tyre, i sht dhn mimi i Republiks. Subjekti i tregimit Haxhiu i Frakulls shtjellohet dy shekuj m par n Berat, nj qytet me tradita t pasura kulturore islame, t shprehura mbi t gjitha n poezin prej kohsh t braktisur t bejtexhinjve. Ai na jep nj tablo t rrall, duke ringjallur atmosfern dhe aromn e madhshtis s harruar t Shqipris myslimane. Marrdhniet shoqrore e individuale prbjn bazn e ktyre romaneve t Koreshit: romanit t disishm Dy t shtunat e Suzans, Tiran 1971, q pasqyron dasmn e nj ifti t ri; Mars, Tiran 1975, roman me temn e puns; Mali mbi knet, Tiran 1977, me subjekt q shtjellohet n vitet tridhjet e q sht botuar edhe n frngjisht me titullin Le mont sur le marais, Tiran 1986; dhe Rrug pr larg, Tiran 1985. Pes nga tregimet e tij jan botuar n prmbledhjen Balada e Kurbinit, Tiran 1987. Koreshi sht shkrimtar koherent e i qndrueshm, q n prgjithsi ndihet m mir n tregime se n romane.

    Teodor Lao (l. 1936) nga fshati Dardh i Kors u b i njohur si prozator serioz me romanin Tok e ashpr, Tiran 1971, q merrej me kolektivizimin e bujqsis n zonat malore. Lao, i cili ka qen drejtor i Kinostudios 'Shqipria e Re', kurse m von u zgjodh kryetar i grupit parlamentar t Partis Social-Demokrate, dshmon nj njohje t mir t karakterit kontradiktor t protagonistit t vet, nj bujk i pavarur n mendim, q 'gabimisht' kujton se kolektivizimi do t prish gjith ka ngritur me duart e veta. Mosbesimi i bujkut, q rrjedh nga nj jet e tr prpjekjesh e mundimesh pr t mbijetuar, nuk mund t kaprcehet menjher. Teodor Lao ka botuar deri tani nnt prmbledhje me tregime, katr romane dhe nj numr pjessh teatrore. Romani i tij i dyt, Prballimi, Tiran 1975, sht nj tjetr vepr me propagand politike, ksaj radhe me nj subjekt q shtjellohet n vitet e vshtira 1948-1949. Pr t siguruar furnizimin me buk t qyteteve dhe pr t shmangur ndonj konflikt ideologjik midis puntorve dhe fshatarve, Komiteti Qendror qe i gatshm t dekretoj nj sistem t ri radikal pr furnizimin me ushqime n dimr t vitit 1949, i cili prcaktonte masn e prodhimeve bujqsore q fshatart duhet t'i dorzonin shtetit. Rreptsia me t ciln u zbatua ky sistem i ri shkaktoi rezistenc dhe shqetsime sociale, t cilat, n nj form politikisht t zbutur, prbjn sfondin e romanit. Lndina e lotve, Tiran 1978, e botuar edhe n frngjisht me titullin Le pr des larmes, Tiran 1985, si dhe Korbat mbi mermer, Tiran 1981, jan dy romane njri pas tjetrit me subjekte q shtjellohen n vitet 1930. I pari trajton fatin e hidhur t mrgimtarve q halli i detyron t largohen nga Shqipria, nj tem tjetr kjo e plqyer nga partia. T gjith lumenjt rrjedhin, Tiran 1987, ka n qendr ndrtimin e digs s nj ujmbledhsi t nevojshm pr t ujitur 7,000 ha tok n nj zon t quajtur Sobar. Arsen Morina, inxhinier hidroteknik, sht ngarkuar me projektimin, i cili krkon zgjidhje teknike t guximshme, mendim novator dhe mjaft kuraj pr t prballuar konformizmin e druajtur t zyrtarve vendor. Antagonisti kryesor i tij n roman sht Bani Bashari, kryetar i Komitetit Ekzekutiv t Rrethit q, pas disa dallimeve t vogla n mendim me t, nis ta luftoj me t gjitha mjetet, me qllim q t ruaj pozitn e vet. Konflikti i tyre sht shembull e simbol i konfliktit midis veprimtaris krijuese dhe pengesave q ngre burokracia me mendimin tradicional. Megjith nj numr t metash e dshtimesh n fazat e ndryshme t ndrtimit si dhe t krcnimeve pr vet ekzistencn e projektit nga ana e Basharit intrigant dhe inxhinierve t tjer, Morina arrin pak e nga pak t fitoj besimin e Besim Golemit, sekretarit t par t partis, e t kolegve t tij, dhe diga me ujmbledhsin prfundojn me sukses. Ky roman, ashtu si mjaft t tjera t prmendura m par, sht prototip i letrsis pr ndrtimin socialist, q ndjek traditn e letrsis sovjetike t industrializimit n vitet tridhjet (Ehrenburg, Gladkov, Leonov). Ky krahasim nuk vjen si befasi, po t kihet parasysh se Shqipria e viteve tetdhjet po kalonte nj minimum ndihme dhe teknologjie t huaj, npr po at proces t mundimshm industrializimi q Rusia Sovjetike pati filluar n vitet njzet. Linjat baz t romanit dhe portretizimi i personazheve kryesore ndjekin me besnikri kt tradit: Arsen Morina, nj hero thellsisht pozitiv q prfaqson t gjitha virtytet e 'njeriut t ri', personazhi negativ i pafuqishm, Bani Bashari, dhe udhheqja e pagabueshme e partis. Megjithat, n prvijimin e dy protagonistve kryesor, Lao dshmon mjeshtri pr t analizuar dhe karakterizuar tiparet e personazhit e pr t mbajtur gjall tensionin dramatik. Edhe pse konformist n ide politike e n subjekt, T gjith lumenjt rrjedhin arrin t deprtoj n proceset e marrjes s vendimeve dhe t zgjidhjes s konflikteve n shoqrin shqiptare t viteve tetdhjet. Nga veprat e mvonshme t autorit, mund t prmendet romani Pushimet e kolonelit, Tiran 1990, nj satir me subjekt q shtjellohet n kohn e Zogut. Tregimet e Laos, q n prgjithsi jan m t mira se romanet, jan botuar n librat: Portat e dashuris, Tiran 1980; Nj dit dhe nj jet, Tiran 1983, Zemrimi i nj njeriu t urt, Tiran 1990, dhe anglisht A lyrical tale in winter, Tiran 1988.

    Nj prozator tjetr nga Kora sht Nasi Lera (l. 1944), vllimet e shumta me tregime t t cilit, ndonse mjaft me tem t njjt, e kan dshmuar si figur t shquar n fushn e letrsis. Lera sht nj nga stilistt m t mir ndr prozatort e sotm n Tiran. Ndr prmbledhjet e tij jan Era e pishave,Tiran 1976, Nisemi, djema,Tiran 1977, dhe Dit nga ky shekull, Tiran 1979. I sht botuar edhe nj prmbledhje tregimesh n anglisht: Selected stories, Tiran 1986. Romani i par i Lers Gjaku i prillit, Tiran 1980, sht nj prkshkrim i dhn me nj kompozicion t qart i pushtimit t Shqipris nga Italia n prill 1939. Pas tij vijn T jetosh kohn, Tiran 1984, Ort e qytetit t vogl, Tiran 1986, dhe Nata e premiers, Tiran 1990. Sikundr ndodh me mjaft prozator t tjer shqiptar, edhe Lera romanet i ka m pak binds se tregimet.

    Prozatori Koo Kosta (l. 1944) nga krahina e Lunxhris shkaktoi nj far skandali kur botoi pjesn e par t tregimit alegorik Ata t dy e t tjer n revistn letrare t prmuajshme Nntori n prill 1986 (75). Bmat e Peshkut t Kuq dhe Djaloshit t Pashm n Bulevardin e Verbr u interpretuan tamam si nxirje dhe diskreditim i 'realitetit ton t sotm'. Pjesa e dyt e tregimit, e caktuar pr t'u botuar n numrin e majit 1986, u hoq nga revista Nntori n minutn e fundit dhe u zvendsua me dika politikisht t pranueshme. Edhe Koo Kosta u zhduk, i

    __________________________________________________ _________________
    75 ribotim kr. Kosta 1994.
    __________________________________________________ _________________

    syrgjynosur n fshatin Greshic t Mallakastrs, e iu hoq e drejta e botimit pr tre vjet, 'pour encourager les autres'. N nj artikull, q tani duket humoristik, me titull Mbi noveln thellsisht t gabuar 'Ata t dy e t tjer' (76), redaksia e Nntorit u krkonte falje lexuesve gjoja t indinjuar pr botimin e nj vepre kaq t degjeneruar e t dobt artistikisht me frymzim mikroborgjez e homoseksual. Vet Koo Kosta mundi t kthehet n Tiran vetm n janar 1991 dhe ka rinisur karriern. Ndr prmbledhjet e tjera me tregime jan ato modeste Dademadhja, Tiran 1976; Era e udhve, Tiran 1982; Tregime t zgjedhura, Tiran 1985; dhe Paradite me shi, Tiran 1991. Ndalimi i novels Ata t dy e t tjer qe orvatja e fundit e ndjeshme e hapur e partis pr t'i detyruar intelektualt shqiptar q t nnshtroheshin e pr t ndrydhur krijimtarin letrare dhe mendimin e pavarur. Q ather e deri n dhjetor 1990, n qarqet letrare sundoi nj armpushim i nder.

    Ndr shkrimtart e tjer, q kan dhn ndihmes t veant pr zhvillimin e prozs s sotme n Shqipri, jan: Kio Blushi (l. 1943) nga Kora; Neshat Tozaj (l. 1943) nga Vlora, romani i t cilit Thikat, Tiran 1989, u prit me interesim t gjer pr kritikn e hapt ndaj shprdorimit 'teorik' t pushtetit nga ana e Sigurimit; Fatos Kongoli (l. 1944) nga Elbasani; Zija ela (l. 1946), gazetar dhe botues nga Shkodra; Betim Muo (l. 1947) nga Tirana, i ndikuar mjaft nga Kadare; Roland Gjoza (l. 1950) nga Tirana; Valter File (l. 1954) nga Erseka, libri i t cilit Nata e kuajve t bardh, Tiran 1988, u prit mir; gazetari dhe prkthyesi Hysen Sinani; Bashkim Shehu (l. 1955), bir i udhheqsit komunist Mehmet Shehu dhe autor i nj autobiografie t botuar frngjisht me titullin L'automne de la peur, Paris 1993 (Vjeshta e friks) dhe shqip Vjeshta e ankthit, Tiran 1994; tregimtari dhe poeti Pre Zogaj (l. 1957), i cili n qershor 1991 u b i pari ministr jokomunist i kulturs; Teodor Keko (l. 1958), autor i romanit Loja, Tiran 1990, si dhe i disa tregimeve e vjershave; Besnik Mustafaj (l. 1958) nga Bajram Curri, tani ambasador i Shqipris n Franc, romani i shkurtr i t cilit Vera pa kthim, Tiran 1989, sht prkthyer frngjisht me titullin Un t sans retour, Arles 1992; Ridvan Dibra (l. 1959) nga Shkodra; dhe Lazr Stani (l. 1959). Ndr prozatore femra jan Elena Kadare (l. 1943), e para grua n Shqipri q botoi nj roman t plot, Nj lindje e vshtir, Tiran 1970; shkrimtarja prodhimtare Diana uli (l. 1951), ndr romanet e fundit t s cils kemi Zri i largt, Tiran 1983, Rrethi i kujtess, Tiran 1986, Dreri i trotuareve, Tiran 1990 dhe Rekuiem, Tiran 1991; Mira Meksi (l. 1960) e njohur m fort si prkthyese; si dhe Mimoza Ahmeti (l. 1963).

    N kt kuadr duhen prmendur edhe nj numr autorsh jasht shtratit kryesor t letrave t sotme shqiptare. Prpos Kasem Trebeshins (l. 1926) q u prmend m lart, jan edhe disa prozator t tjer, me besim politik t dyshimt pr regjimin, q patn pak ose aspak mundsi botimi gjat periudhs s diktaturs. Bilal Xhaferri (77) (1935-1986) nga krahina e amris botoi nj vllim me dhjet tregime me titullin Njerz t rinj, tok e lasht, Tiran 1966, vepr me mendim e me nivel artistik, por ndoshta tepr realiste pr kohn. Xhaferri ka lindur m 10 maj 1935 n fshatin Ninat afr Konispolit dhe u rrit bashk me t motrat n internim, ku dhe u lejua t kryente shkolln e mesme. M 1968, ai u shpreh n Lidhjen e Shkrimtarve kundr romanit t Kadares Dasma, Tiran 1968, dhe u qortua rnd nga i plotfuqishmi i athershm Fadil Parami (l. 1922). U dbua nga Durrsi dhe u drgua t punoj n fermn e Sukthit. Si pr mrekulli mundi t arratiset nga Shqipria n Greqi m 30 gusht 1969. M tej, emigroi n Shtetet e Bashkuara, ku punoi n gazetn Dielli t Bostonit dhe organizoi nj shoqat amerikano-ame. Vdiq n ikago n gusht

    __________________________________________________ _________________

    76 n: Nntori, Tiran, 1986, nr. 5, f. 20-28.

    77 kr. Hamiti 1994b, 1996.
    __________________________________________________ _________________

    1986. Nj vllim me vjersha, Lirishta e kuqe, Tiran 1967, qe shtypur para se t binte n fatkeqsi, por nuk u vu kurr n qarkullim. Edhe romani i tij Krastakraus, Tiran 1993, u botua vetm pas ardhjes s demokracis.

    Shkrimtari Lazr Radi (l. 1916) ka lindur n Prizren. Kur familja u shtrngua nga serbt t largohet m 1938, u shprngul n Shkodr ku dhe kreu shkolln e mesme. Radi studioi pr drejtsi n Rom m 1942 dhe e kreu studime m 1944. Disa nga shkrimet e tij t para u botuan nga Ministria e Jashtme e Italis, pr t keqen e tij m von, n nj vllim tani t rrall me titullin Fashizmi dhe fryma shqiptare, Tiran 1940, me nj hyrje nga neoshqiptari Vangjel Koa (1900-1943). Radi u arrestua m 23 nntor 1944 pr mkatet e tij, pak dit pasi forcat komuniste kishin hyr n Tiran, dhe u dnua me tridhjet vjet burg. Ka qen n nj qeli me Petro Markon (1913-1991), Jusuf Vrionin (l. 1916) dhe Andrea Varfin (1914-1992). Meq mjaft intelektual, q kishin shptuar gjall n kohn e kalimit t pushtetit, tani ishin n burg, autoritetet komuniste, duke u treguar si rrallher pragmatist, krijuan nj grup prkthimi nn regjimin e ri. Lazr Radi e drejtoi kt sektor t par prkthimi t qeveris s Republiks Popullore t Shqipris, me zyrat n burgun e Tirans. T gjitha dorshkrimet e hershme t Radit n shtpi, t fshehura n nj sirtar, u dogjn nga t afrmit m 1951 kur n Tiran u bn bastisje shtpi m shtpi dhe ekzekutime masive pas shprthimit t nj bombe n ambasadn sovjetike. I liruar nga burgu n prill 1954, Radi menjher u dnua me njzet vjet internim dhe u drgua me radh n fshatrat famkeqe t internimit n jug: Shtyll afr Fierit, Ku t krahins s Kurveleshit, dhe Gradisht, erm e Savr, t gjitha n fushn malarike t Myzeqes, afr Lushnjs. U lirua m 1991 pas gjithsej dyzetegjasht vitsh burgimi e internimi. Megjithse nn vzhgim t pandrprer gjat internimit, Lazr Radi vazhdoi t shkruaj, duke i fshehur dorshkrimet nn tok. Ndr veprat q shptuan jan kujtimet mjaft t gjera, proza dhe poezi, nga t cilat pak gj sht botuar deri m tani.

    Nj figur po aq trheqse nga intelektualt e ln n hije sht Petro Zheji (l. 1929). Lindur m 16 tetor 1929, bir i nj oficeri pjesmarrs n lvizjen e rezistencs, Petro Zheji qe student i shklqyer n matematik e m pas punoi si msues n Gjirokastr. U internua n fund t viteve dyzet, sikundr pothuajse cilido me merita intelektuale n Shqipri, por i shptoi pr gjith kohn tjetr burgut. Ai sht autor romanesh t pabotuara plot simbolizm, njri prej t cilve sht me temn e t burgosurve n spitalet psikiatrike n Shqipri; autor kujtimesh autobiografike; i nj monografie mbi gjuhn shqipe n formn dialoguese t Platonit. Nuk sht botuar as edhe nj vepr e tij. Ato q ia doln t botohen jan prkthimet mjeshtrore nga letrsia, ndr to Foma Gordeyevi, Tiran 1960, e Maksim Gorkit; Kmbanat e Bazelit, Tiran 1964, nga Lui Aragon; romani n dy vllime Obllomov, Tiran 1966 i Ivan Aleksandrovi Gonarovit; pjesa e dyt e Sojliu mndjempreht, Tiran 1977, t Migel Servantesit; dhe Papa jeshil, Tiran 1980 t Migel Angel Asturiasit. N nntor 1990 emigroi n Rom bashk me t birin, dramaturgun Artur Zheji (l. 1961), dhe aktualisht banon n Detroit, Miigan.

    Nuk do t lm pa prmendur shkrimtarin Pjetr Arbnori (l. 1935) nga Shkodra, i cili sht autori i shtat romaneve dhe mbi njqind tregimeve t shkruara n burgun e Burrelit. Arbnori kaloi mbi njzet e tet vjet n burg dhe mundi t botoj pr her t par n qershor 1991. N mars 1992 u zgjodh Kryetar i Parlamentit shqiptar. Ndr shum prozator t tjer t prndjekur nn regjimin komunist, dhe q prandaj talenti i tyre nuk i ra n sy publikut, jan Kin Dushi (1922-1994), autor i romanit 326-faqesh Nj emr n mes t yjve, Tiran 1964, si dhe i veprave t tjera. Dushi u burgos rreth vitit 1966 pse gjoja kishte thirrur 'Rroft Hrushovi' dhe sepse kishte guxuar t deklaronte se shkrimtart duhet t shkruajn far ndiejn e jo far u thon t tjert. Punoi si skllav n ndrtimin e Hotel Tirans derisa u lirua rreth vitit 1989; Astrit Delvina (78) (1920-1990) i cili vdiq n internim;

    __________________________________________________ _________________

    78 kr. P. Zheji 1996.
    __________________________________________________ _________________

    romancieri Osman Bishqemi, q vdiq n burg; romancieri sentimental Mustafa Greblleshi (1922-1986); dhe Mehmet H. Myftiu (l. 1931) nga Tirana, t cilin nuk e lejuan t botonte pas qarkullimit n dorshkrim m 1964 t romanit t tij Shkrimtari, Tiran 1992.

  19. #99
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    11.5 Poezia e sotme n Shqipri



    Ai prpunim dita-dits i forms dhe nj larmi e temave, q u pan n prozn shqiptare t viteve shtatdhjet e tetdhjet, bie n sy edhe n poezin e sotme. Veshi prej natyre pr harmoni gjuhsore nuk ka qen kurrsesi thesar vetm i rapsodit malsor pa shkollim t rregullt. Ndjenja estetike e gjuhs poetike, liria relative e shprehjes q ofron poezia, si dhe mundsia pr t'i dhn flatra imagjinats n nj shoqri t kapluar nga ideja e prodhimit industrial, nga statistikat e prodhimit dhe nga ndrtimi i digave, vazhduan t trheqin nj numr t mir shkrimtarsh m fort nga poezia se nga proza. Kt prirje e dshmojn edhe statistikat e botimeve: n Tiran rreth 40% e botimeve letrare gjat disa viteve t kaluar kan qen poezi, kurse n Prishtin deri n 70%, dika krejt e paprfytyrueshme n Perndim.

    Megjithat, ideja politike e sociale, e veshur her-her n mnyr m t holl, ka qen aq e pranishme n botimet poetike t Tirans. Deri n rnien e diktaturs baz pr t gjitha botimet n vend ishte doemos kuadri i prcaktuar nga realizmi socialist. Por, vetvetiu nga natyra, poezia mbetet individuale dhe shpesh sht vshtir t prputhet me shoqrin e planifikuar. N nj shoqri t till, jo m pak se prozatorit, poetit i duhej n fakt t prshtatej me at detyr q i kishin caktuar. Kritiku Dalan Shapllo (l. 1928) e prcaktonte misionin e poezis n Shqiprin komuniste si nj mjet q t'u shrbente masave, t'u jepte ushqim shpirtror dhe knaqsi emocionale (79). Ky mision ishte i gjith poezis s sotme shqiptare, ndonse, pr fat t mir, nga mesi i viteve gjashtdhjet e kndej, ai u bashkrendua m fort me individualitetin e poetve dhe e shptoi vjershrimin e sotm shqiptar nga ai panegjirizmi shterp i viteve t para, q dogmatikt partiak vazhdonin ta kishin pr zemr. (80) M i mirnjohuri ndr poett e sotm shqiptar, q e kan zgjidhur dilemn e poetit me mision t paracaktuar sht Fatos Arapi (81) (l. 1930) nga Zvrneci t Vlors, autor poezie filozofike, lirikash dashurie dhe elegjish prekse pr vdekjen. Arapi ndoqi studimet pr ekonomi n Sofje dhe m tej punoi n Tiran si gazetar e deri von si pedagog i letrsis s sotme shqiptare. N dy prmbledhjet e para, Shtigje poetike, Tiran 1962, dhe Poema dhe vjersha, Tiran 1966, prdori forma poetike m bashkkohore se kolegt dhe i dha tonin rinovimit t poezis shqiptare pas vitesh qndrimi n vend. I kritikuar me spastrimet e vitit 1973 pr vllimin M jepni nj emr, Tiran 1973, i cili 'u kthye n karton' krahas shum veprave t tjera letrare, ra n heshtje pr nj far kohe si poet dhe nuk botoi gj me pesh deri m 1989. Ndr prmbledhjet e tij poetike sht vllimi modest Ritme t hekurta, Tiran 1968, refleks i Revolucionit Kulturor; Kaltrsira, Prishtin 1971; Drejt qindra shekujsh shkojm, Tiran 1977, Fatet, Prishtin 1979; Duke dal prej ndrrs, Tiran 1989; Ku shkoni ju, statuja, Tiran 1990; dhe Dafina nn shi, Prishtin 1991.

    Fmij i bregdetit, Arapi nuk e ka humbur kurr magjepsjen nga ujrat vezullues t detit,

    __________________________________________________ _________________

    79 Parathnie pr Anthologie de la posie albanaise, Tiran 1983, f. 7.

    80 Pr nj shembull klasik vjershash 'me partishmri', kr. Shapllo (red.) 1983.

    81 kr. Galica 1990.
    __________________________________________________ _________________

    nga shija e ajrit t njelmt dhe nga dielli i fort i Mesdheut, t cilat vrshojn dhe njomin vargun e tij. Madje, prapa kmbimit plot patos t temave t prodhimit e t ndrtimeve industriale apo atyre politike n vllimet e mvonshme, vokacioni i vrtet poetik i tij mund t hetohet n krijimin e nj baraspeshe midis harmonis s valve t detit dhe rrahjeve ritmike t qenies s tij.

    "U krodha n ujrat e Jonit,
    N ngjyrat dhe dritat e tij.
    Notoj mes prflakje mirazhesh.
    Kthjelltsia e tyre m prek
    E m rrnqeth trupin... Dhe ndiej:
    Npr shpirtin tim,
    Si rryma t kaltra gzimi
    Shkojn dritat e ngjyrat e Jonit.
    Si rryma t kaltra gzimi."

    Ndonse kryesisht poet, Arapi nuk i ka nnmuar prozn dhe kritikn letrare, edhe pse n nj pjes t tyre nuk ka qen fort binds. Pas novels Patat e egra, Tiran 1970, vijn romanet Dhjetori i shqetsuar, Tiran 1970, dhe Dikush m buzqeshte, Tiran 1972. Romani Shokt, Tiran 1978, rrfen pr brengat e Azem Bungs, fshatar nga bregu i Labris, dy bijt e t cilit jan vrar njhersh n luftn e rezistencs, kurse ai vet e ndjeu detyrim t paktn t'i varros n mnyr t duhur. Kritikt e interpretuan romanin si nj kundrprgjigje ndaj romanit Nntori i nj kryeqyteti t Kadares, t cilin Arapi e kritikonte ashpr. Deti n mes, Tiran 1986, ka vn n qendr vuajtjet dhe fundin tragjik t nj njsie ushtarsh italian n vjeshtn e vitit 1943. Duke u munduar t'i shptojn nj kasaphane tjetr pas kapitullimit t trupave italiane n Shqipri, ky grup djemsh ushtar, t braktisur n rrug t madhe diku buz bregdetit jugor t Shqipris, gjen streh n kishn e Trinis s Shenjt me shpresn e kot se mos gjejn ndonj vark q t'i shpjer shndosh e mir n Itali. Fatos Arapi ka dhn ndihmes edhe me dy prmbledhje studimesh mbi poezin shqiptare: Kng t mome shqiptare, Tiran 1986, dhe Fjal pr poezin, Tiran 1987.

    Dritro Agolli (l. 1931) n fillim bri emr si poet para se t shkruante n proz m pas. Ndrkaq, ai plqehet nga lexuesit n t dy gjinit. Prmbledhjet e para me vjersha N rrug dolla, Tiran 1958, Hapat e mija n asfalt, Tiran 1961, dhe Shtigje malesh dhe trotuare, Tiran 1965, e paraqitn te lexuesi si poet lirik t iltr e t talentuar t toks, si mjeshtr t vargut me teknik t prpunuar. N krijimet e para ndihet ndikimi i shkollimit n Bashkimin Sovjetik, sidomos fryma e Eduard Bagrickit (1895-1934) dhe Dmitri Kedrinit (1907-1945). Lidhja e fort me prejardhjen e shpuri n formimin e kredos s tij poetike, sidomos n Devoll, Devoll, Tiran 1964, e cila nis me kto vargje:

    "Po, Devoll,
    I till qenkam un,
    Paskam marr baltn tnde arave,
    N nj trast leshi
    ndn gun, Pr t'ia sjell
    Lidhjes s Shkrimtarve."

    Me gjith karriern politike dhe funksionet si kryetar i Lidhjes s Shkrimtarve dhe Artistve t Shqipris, Agolli, i cili gjen knaqsi te rima dhe figurat e ligjrimit, ia ka dal mban t'i mbes besnik prejardhjes dhe tradits fshatare. Poezia e tij e freskt, e njom, e kthjellt dhe konkrete, me ngjyrn e shkums s qumshtit t lopve murra t kooperativs bujqsore, me kallzat e grurit t lugins s Devollit e me brazdat e toks s zez t lruar, nuk ka humbur asgj nga boshti bukolik, i cili mbetet fuqia e poetit, e t cilin e mban n mnyr t vetdijshme, si fjala vjen n vjershn Lopa:

    "Lopa prtypet n grazhdin e mbushur me bar,
    Un mbshtes faqen n shpatulln e saj t madhe
    Dhe ndiej nga thellsi e qenies s saj nj zjarr:
    Ky zjarr erdhi me barin q u mblodh n livadhe.
    Mbi brirt e murm ndrit llamba elektrike
    E drita bie n kusin me qumsht. Mua nga lopa s'm iket,
    Me faqe n shpatull ndjej qumshtin me shkum.
    Mjelsja kusin ngadal merr
    Dhe me duar me qumsht pret. M thot:
    - Ju jeni veteriner?
    Un faqen nga lopa e heq:
    - Jo, poet!
    Ajo buzqesh dhe m vshtron me syt e kaltr,
    T bukur e t urt si paqe;
    Dika mendon, dika sjell n hatr
    Dhe e kupton se un pa lop nuk shkruaj dot vargje..."

    Me ciklin Baballart, Tiran 1969, vargu i Agollit nisi t humb dika nga spontaneiteti i vet dhe t anoj nga nj poezi 'zyrtare' n shrbim t ideologjis. Shembull kuptimplot i nj panegjiriku partiak, q gzoi propagandim t gjer dhe miratim zyrtar, ishte poema me tem kombtare Nn Shqipri, Tiran 1974, e cila sht prkthyer italisht (Tiran 1975, Savona 1984), gjermanisht (Tiran 1977), serbokroatisht (Tiran 1979), suedisht (1980) dhe anglisht (Tiran 1985). Agolli kishte zvendsuar Dhimitr Shuteriqin si kryetar i Lidhjes s Shkrimtarve dhe Artistve t Shqipris pas spastrimit Parami dhe Lubonja dhe, si poeti laureat kombtar i ri, prej tij pritej dika madhshtore pr tridhjetvjetorin e 'lirimit', dika q nxnsit e shkollave t mund ta msonin prmendsh. Nga kjo krkes buruan dhjet kngt e Nns Shqipri' t ciln koha do ta tregoj si dokument t asaj periudhe. Ndr prmbledhjet poetike t mvonshme kemi: Fjala gdhend gurin, Tiran 1977; T pagjumt, Prishtin 1980; dhe Udhtoj i menduar, Tiran 1985, e prkthyer frngjisht me titullin Je marche pensif, Tiran 1987, dhe greqisht, Tiran 1989.

    Ismail Kadare (l. 1936) e filloi karriern letrare si poet n vitet pesdhjet me librin modest Frymzimet djaloshare, Tiran 1954, dhe me vllimin e ndier ndrrimet, Tiran 1957. Kto dy prmbledhje poetike jepnin prova jo vetm t nj 'frymzimi djaloshar', por edhe t nj talenti dhe origjinaliteti poetik, sidomos po t shihet n lidhje me mungesn e nj krijimtarie poetike serioze n at koh. Shkrimtarin e ri shqiptar, i cili do t linte fuqishm vuln e vet n letrsin shqiptare t dekadave t ardhshme, e drguan n fund t viteve pesdhjet pr studime n Institutin Gorki t Letrsis Botrore n Mosk, ku shpirti sentimental sllav i Nns s Shenjt Rusi vazhdonte t gjallonte mes atij realiteti t zymt t komunizmit sovjetik nn Nikita Hrushovin. Ktu Kadareja pati njohje t ngushta me intelektual rus, shkrimtar e poet, dhe prandaj nuk na vjen si befasi q n poezin e tij t ndihet ndikimi i tyre, siguria e Jevgeni Jevtushenkos (l. 1933) dhe ndjeshmria e Andrej Voznesenskit (l. 1933). M 1959, gjat nj vizite n Jalt, Kadareja shkruante kshtu pr poezin:

  20. #100
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,691
    Faleminderit
    20
    205 falenderime n 148 postime
    "Poezi,
    Udhn gjer tek un si e gjete?
    Mamaja ime shqipen mir s'e di,
    Letrat si Aragoni i shkruan, pa pik dhe presje.
    Babaj u end n rini n t tjera dete;
    Po ti erdhe
    Duke ecur npr kalldrmin e qytetit tim t gurt t qet,
    Trokite drojtur n shtpin trekatshe
    Nr. 16.

    Shum gjra kam dashur dhe dashur n jet,
    Pr shum dshira kam qen 'ita aperta',
    Por prap
    Si ai djali q kthehet von n shtpi,
    I lodhur dhe i shqyer nga bredhjet e nats;
    Ashtu dhe un, i lodhur prsri
    Pas do amatorije, jam kthyer tek ti.

    Dhe ti,
    Pa m mbajtur mri pr tradhtit,
    M ke prkdhelur flokt me mblsi,
    Stacioni im i fundit,
    Poezi."

    Por qe prmbledhja e fuqishme e Kadares Shekulli im, Tiran 1961, ajo q, s bashku me Hapat e mija n asfalt, Tiran 1961, t Dritro Agollit dhe Shtigje poetike, Tiran 1962, t Fatos Arapit, do t ndihmonte pr t uar m tej rinovimin e poezis shqiptare. Vargu i Kadares ishte m pak i fryr se poezia e mparshme dhe ngjiti m shpejt n zemrat e lexuesve, t cilt ndien aty frymn e kohs dhe vlersuan larmin tematike. Me poezin e tij brenda nj kohe t shkurtr u b shum i dashur pr rinin e Shqipris. Me spontaneitetin dhe iltrsin e vargut, Kadare dha ndihmes sidomos pr evoluimin e liriks s dashuris, zhanr ky tradicionalisht i ln pas dore n letrsin shqiptare. Ja vjersha Edhe kur kujtesa nga prmbledhja Shekulli im:

    "Edhe kur kujtesa ime e lodhur,
    Ashtu si ato tramvajet e pasmesnats
    Vetm n stacionet kryesore do t ndaloj,
    Un ty s'do t harroj.

    Do t kujtoj
    Mbrmjen e heshtur, t pafund t syve t tu,
    Dnesn e mbytur, rrzuar mbi supin tim
    Si nj dbor t pashkundshme.

    Ndarja erdhi,
    Po iki larg prej teje.
    Asgj e jashtzakonshme,
    Ve ndonj nat
    Gishtat e dikujt do pleksen n flokt e tu
    Me t largtit gishtat e mi, me kilometra t gjat."

    Ismail Kadare ishte me kuraj n shtje t forms, por ndoshta jo dhe aq n ato t prmbajtjes. Nj pjes e mir e krijimtaris poetike n vitet gjashtdhjet ishte me frymzim politik. Prse mendohen kto male, Tiran 1964, sht nj himn prej njzetekatr kngsh, q erdh e u b nj nga shprehjet m t spikatura t vet imazhit t Shqipris nn regjimin e Enver Hoxhs. Poema t tjera t ktyre viteve me krijimtari poetike t bollshme si ndrr industriale 1960, Poem e blinduar 1962, dhe Shqiponjat fluturojn lart 1966, bashkonin ato q paraplqente partia - patosin kombtar me entuziazmin revolucionar. Pikrisht n kt koh Kadareja nisi t'ia kushtoj energjit krijuese prozs. Megjithat, poezin nuk e braktisi fare, dhe kt e dshmojn prmbledhjet e tjera poetike - Motive me diell, Tiran 1968, dhe Koha, Tiran 1976. Nj prmbledhje me poezi t tij gjendet n frngjishte - Pomes 1958-1988, Paris 1989. Edhe pse m novator n form se bashkkohsit, Ismail Kadare n trsi nuk qe poet m i madh se Dritro Agolli n vitet e para t krijimtaris s tij ose se Fatos Arapi gjat gjith karriers s vet poetike. Vese ai ka arritur dika tjetr - ka mbushur hendekun midis poezis dhe prozs dhe ka kaluar shum elemente t s pars n tregimet dhe romanet e tij.

    Ndr poett q arritn pjekurin artistike n vitet tetdhjet sht Koi Petriti (l. 1941) nga Kora. Filloi t botoj vjersha q n mosh t re, madje para se t kryente studimet n Universitetin e Tirans, pas t cilave punoi pr nj koh si msues letrsie n Librazhd. Pr arsye familjare, Petriti u mor me sy t keq politikisht pr nj periudh, por u rehabilitua nga Todi Lubonja rreth vitit 1968. Vargu me metrik solide, rimat mjeshtrore dhe fuqia shprehse, her her jo pa nota humori, e kan vendosur at midis lirikave t fuqishme emocionuese t Fan Nolit (1882-1965) dhe temperamentit realist, toksor e fshatar t Dritro Agollit, me t cilin e bashkon edhe dashuria pr fshatin e zons juglindore t Shqipris. Pas vllimeve t para si Lirikat e majit, Tiran 1962, dhe Prsri n udh, Tiran 1967, vargu i tij fitoi pjekuri dhe u b m i sigurt, ka u duk m qart n Firma e popullit tim, Tiran 1974, Prush npr shekuj, Tiran 1979, dhe sidomos n T dashurova ty, Tiran 1988, n t ciln ai heton dhe mediton mbi historin, legjendat dhe figurat e t s kaluars.

    Nga skaji tjetr gjeografik i Shqipris vjen Ndoc Papleka (l. 1945), i cili u b poet i njohur n vitet tetdhjet. I lindur n Tropoj n alpet e Shqipris s Veriut, ai ka ruajtur t paprekur dika nga temperamenti individualist geg i fiseve malsore t ashpra t s kaluars. Papleka ka studiuar gjuh e letrsi n Tiran dhe tani punon n Institutin e Kulturs Popullore. Jo pa ngjashmri me magjepsjen e Arapit pas detit, Papleka priret nga lumi dhe digat q ngrihen n krahinn e thell t vendlindjes s tij. Figuracioni i freskt e i gjall, t shprehurit gati heroik n vllimin e par Zri im, Tiran 1971, Ecim, Tiran 1974, dhe Njatjeta diell, Tiran 1976, i kan dhn vargut t tij nj not q t kujton gjallrin dhe forcn e poezis gojore t Shqipris s veriut. Arkitektura e drits, Tiran 1981 kishte n qendr ndrtimin e hidrocentralit 'Drita e Partis'. M pas vijn vllimet Djepi i klithmave, Prishtin 1982, Rratht e lisit, Tiran 1984, dhe Lumi e di ku buron, Tiran 1988, q i dallon krkimi i vazhdueshm pr forma t reja shprehjeje. Megjithat duhet vn n dukje se mjaft nga 'poezia industriale' euforike e tij sht disi e larguar nga realiteti, sikundr mund t konfirmoj do puntor q ka jetuar mes tymrave e blozave t Kombinatit Metalurgjik 'eliku i Partis' n Elbasan. Krijimet e Papleks kan mjaft dallime nga njri-tjetri pr nga niveli artistik, po ata m t mirt hyjn n poezin m t bukur shqiptare t krijuar n vitet tetdhjet n Shqipri.

    Krahina e Skraparit rrz malit t lart t Tomorrit, legjendarit Baba Tomorr t mitologjis shqiptare, sht shquar pr rakin e shklqyer. Kjo krahin sht edhe vendlindja e Xhevahir Spahiut (l. 1945), nj nga poett m t fuqishm, m energjik e m t talentuar t Shqipris s sotme, q mund t quhet nj z i mbijetess. Gjat spastrimeve t shkrimtarve dhe intelektualve n vitin 1973, diktatori Enver Hoxha e prmendi Spahiun me emr pse kishte shkruar vjershn Jet. Kjo vjersh (82) prmbante vargjet Jam ai q s'kam qen, do t jem ai q nuk jam, q t kujton, edhe pse fare rastsisht, nj varg t Zhan Pol Sartrit (Jean-Paul Sartre, 1905-1980). Ndonse poeti nuk e kishte pasur kurr mundsin pr t shijuar frytet e ndaluara t filozofit frng (sikundr, me sa duket, kishte pasur mundsi diktatori shqiptar), ai u demaskua si ekzistencialist, baraz me tradhti t lart. Shptoi pr qime, duke i kanalizuar energjit e tij n hullin e entuziazmit revolucionar. Pas pak vjetsh, pr fatin e mir t tij dhe t vet letrsis shqiptare, iu lejua prsri botimi. Tani q vala e kuqe ka rn, ai mund t merret prsri me punt e poezis, pun q i bn me knaqsi t madhe. N vjeshtn e vitit 1990, n grahmat e fundit t diktaturs, ai hodhi n letr vjershn Historia jon, historia e Shqipris s fundit t shekullit t njzet, me dy vargje:

    "Tehut t shpats kemi ecur rruf,
    Pastaj shpata ka ecur mbi ne."

    Energjiku Xhevahir Spahiu nuk sht poet-murg dhomash t mbyllura apo i nj vetmie t humbur n mendime. Ai e ndien veten m s miri vetm mes njerzish. Tamam ather fillojn e i shndrijn syt si shqarth, kurse zri nis t prcjell gjith at emocion q vetm poezia e vrtet sht n gjendje t shpreh. Dgjuesit mbeten prher t magjepsur. N nj vend ku deri von do vjersh, do fjal, do mendim i nnshtrohej nj filtri t dendur konformizmi ideologjik e personal, ky zakon deklamimi t zjarrt e spontan, e bnte at nj far dukurie unikale npr rrugt e zymta t Tirans. Poezia e ktij 'enfant terrible' t letrave shqiptare sht e fuqishme dhe solide, por njkohsisht sht poezi e ngjyrimeve dhe shkallzimeve kuptimore, ndonse nganjher me nj frym artificialiteti.

    "Dashuria sht e gjitha ktu.
    Tek kta sy,
    Tek kto fjal,
    Tek paksa heshtje midis tyre sht dashuria.
    Edhe ather kur t dy s'kishim lindur,
    T prisja! T prisja!
    T prisja!"

    Knaqsi e Spahiut sht t hetoj dhe t zbuloj skajet e gjuhs poetike. sht autor i shum prmbledhjeve poetike: Mngjes sirenash, Tiran 1970; Vdekje perndive, Tiran 1977; Agime shqiptare, Tiran 1981; Nesr jam aty, Tiran 1986; Tek rrnja e fjalve, Prishtin 1988; Heshtje s'ka, Tiran 1989; Koh e krisur, Tiran 1991, dhe me siguri shum t tjer do t pasojn n t ardhmen.

    Nga Kora, qytet relativisht i begat n Shqiprin juglindore, q i ka dhn vendit shum shkrimtar, intelektual e njerz me talent, vjen Natasha Lako (l.1948). Poezin e par Lako e botoi m 1964 kurse prmbledhja e par poetike, Marsi brnda nesh, Tiran 1971, doli shtat vjet m von. Tani ajo sht autore e pes vllimeve me vjersha, nj romani dhe skenaresh t suksesshm t Kinostudios Shqipria e Re. Natyr e qet, Tiran 1990, sht nj prmbledhje me tetdhjet e nj lirika t shkurtra, poezia m e arrir e Lakos. Gjejm aty metafora dhe imazhe t freskta ndrkoh q e shohim t udhtoj n kraht e kohs e t hapsirs: Vezuvi, Athina homerike n nj zyr postare, Prishtina e munduar n ashensorin e hotelit Bozhur, e doemos kthimi n Kor. Lako nuk sht vetm poete grua por edhe poete e gruas, dhe ky aspekt duket m fort n prmbledhjen Natyr

    __________________________________________________ _________________

    82 kr. Nntori, Tiran, 1972, nr. 12.
    __________________________________________________ _________________

Faqja 5 prej 6 FillimFillim ... 3456 FunditFundit

Tema t Ngjashme

  1. Diaspora shqiptare n mbrojtje t shtjes son kombtare
    Nga altin55 n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 09-10-2012, 09:20
  2. Video e ushtarve grek n Internet indinjon shqiptart
    Nga Ingenuous n forumin Tema e shtypit t dits
    Prgjigje: 207
    Postimi i Fundit: 22-09-2011, 14:58
  3. Letersia Shqiptare
    Nga new-man n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 16-01-2009, 11:28
  4. Mesjeta e hershme shqiptare
    Nga DYDRINAS n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 15-11-2006, 14:10
  5. Rruga e modernitetit dhe koha e art e letrsis shqiptare
    Nga Eni n forumin Enciklopedia letrare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 16-10-2002, 14:04

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •