Close
Faqja 4 prej 6 FillimFillim ... 23456 FunditFundit
Duke shfaqur rezultatin 61 deri 80 prej 116
  1. #61
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    Burr' i dheut, shkruar m 1907. Ajo u pasua nga komedia origjinale n nj akt Pas vdekjes, shkruar m 1910 dhe botuar, ashtu si dhe tragjedia, m 1937 nga Sofokli api. Nj tjetr dram n vargje, q mbeti e pabotuar sa qe gjall, sht nj komedi n katr akte Katrmbdhjet vje dhndr. Po t gjykojm sipas kritereve bashkkohore, asnjra nga kto pjes dramatike, t shkruara kur dramaturgjia shqiptare ishte n shprgenj, nuk t ngjall frymzim. Pjesa teatrale Detyra ka humbur, sikundr ka humbur edhe prmbledhja poetike e ajupit Kenge dh vom, vargje t Lufts s Par Botrore. Ndr krijimet m minore t ktij autori jan dy tregime t shkurtra t shkruara frngjisht, nj pamflet pr 'Klubin e Selanikut' t botuar m 1909 n t prmuajshmen e Jani Vruhos n Kajro Rrufeja, dhe nj letrkmbim me Visar Dodanin, Jani Vruhon dhe Asdrenin. ajupi s'ishte aspak poet modern. 'Weltanschauung'-u i tij ishte i lidhur me luftn e lvizjes kombtare dhe me kulturn e Rilindjes. Njkohsisht, nse krahasojm vargun e tij me at t Naim Frashrit, do t vm re nj evoluim t qart. Ky hap prpara drejt nj kulture sovrane pr nj komb sovran bhet edhe m i dukshm n veprat e bashkkohsit t tij nga Shqipria e veriut, Ndre Mjeda prej Shkodre, i cili do t ushtronte nj ndikim shum m t gjer n kulturn shqiptare t fillimit t shekullit t njzet.

    Sikundr ajupi, poeti klasik Ndre Mjeda (89) (1866-1937) sht nj ur q lidh kulturn e Rilindjes t periudhs s fundit t shekullit t nntmbdhjet me krijimtarin letrare dinamike t periudhs s pavarsis. Mjeda ka lindur m 20 nntor 1866 n Shkodr dhe, ashtu si shum shkrimtar t tjer geg t ksaj kohe, shkollimin e mori nga jezuitt. N edukimin e tij patn ndikim shkrimtari jezuit Anton Xanoni (1863-1915) dhe poeti franeskan Leonardo De Martino (1830-1923). Shoqata e Jezuit e drgoi djaloshin Mjeda jasht pr studime e specializime. N fillim ndenji tre muaj n pranver 1880 n fshatin Coss-le-Vivien afr Lavalit n perndim t Francs, kurse m pas ndoqi nj kolegj n manastirin Kartuzian t Porta Coeli-t n veri t Valencias n Spanj, ku studioi pr letrsi. M 1883 e gjejm n Kroaci, ku studion retorik, latinisht dhe italisht n nj institut jezuit n Kraljevica (ital. Porto Re) n bregdetin dalmat. Nga 1884 deri n fillim t vitit 1887 u strvit n nj kolegj q drejtohej atje nga Universiteti Gregorian i Roms, kurse m 1887 u transferua n nj kolegj Gregorian tjetr n Kieri (Chieri), n juglindje t Torinos, ku ndenji deri n fund t atij viti.

    N kto vite Ndre Mjeda filloi t shkruaj poezi shqip, ndr to edhe vjershn melankolike mjaft t lexuar Vaji i bylbylit, botuar m 1887 n broshurn Scahiri Elierz (Poeti i nderuar), ku shpreh mallin pr vendin e tij. Po e ksaj periudhe sht vjersha Vorri i Skanderbegut. Tema e shqiptarit n mrgim, q e merr malli pr atdheun nn zgjedhn turke, ishte m se e zakont n letrsin e Rilindjes, sidomos n dhjetvjearin pas dshtimit t Lidhjes s Prizrenit. Edhe shum vjersha t tjera nga pena e tij u kushtohen temave t tilla kombtare. Por n poezin e Mjeds ndihet ndikimi jo vetm i kulturs rilindse t kohs, por edhe i msuesit t tij Leonardo De Martino, poetit katolik shkodran, prmbledhja poetike e t cilit e prpunuar bukur me 442 faqe e n dy gjuh L'Arpa di un italo-albanese (Harpa e nj italo-shqiptari) kishte dal n Venedik m 1881. Po aq ndihet n vargun e Mjeds edhe ndikimi i poetve bashkkohs t Italis: atdhetarit Xhozue Kardui (Giosu Carducci, 1835-1907), medituesit Xhovani Paskoli (Giovanni Pascoli, 1855-1912), t ndjeshmit Gabriele D'Anuncio (Gabriele D'Annunzio, 1863-1938) si dhe i letrsis latine t lashtsis klasike.

    Nga 1887 deri m 1891 Mjeda dha muzik n kolegjin Marko Xhirolamo Vida (Marco Girolamo Vida) n Kremona buz lumit Po, qytet i kompozitorit Klaudio Monteverdi (1568-1645) dhe i Antonio Stradivarit (1644-1737). Atje, dhe n Soresina, ai vazhdoi t shkruaj poezi e njkohsisht iu prkushtua prkthimit t letrsis fetare. M 1888 Propaganda Fide n Rom

    __________________________________________________ _________________

    89 kr. Gradilone 1960, f. 162-206, Shuteriqi 1963b, M. Gurakuqi 1980, Idrizi 1980, Qosja, Historia, vll. 3 (1986), f. 427-510, dhe Quku 1990.
    __________________________________________________ _________________

    botoi librin e tij Jeta e sceitit sc' Gnon Berchmans (Jeta e Shn Gjon Berhmansit), pr nj shenjtor jezuit nga Brabanti (1599-1621), kurse m 1892 T' perghjamit e Zojs Bekume (Prngjasim i Zojs s Bekueme), prkthyer nga spanishtja. M pas ai do t botonte nj prkthim nga Katekizmi i madh n tre vllime, Historia e shejt, dhe nj jetshkrim t Shn Alojsius nga Gonzaga (1568-1591).

    Nga viti 1891 Mjeda studioi pr disa vjet n fakultetin teologjik t kolegjit Gregorian t Krakovit n Polonin katolike. Atje u njoh me veprat filologjike t albanologve Gustav Majer (Gustav Meyer, 1850-1900) dhe Holger Pedersen (1867-1953). Vjersha e Mjeds Gjha shqype, e shkruar n dhjetor 1892, iu prkushtua gjuhtarit austriak Majer, vepra monumentale e t cilit Etymologisches Wrterbuch der albanesischen Sprache (Fjalor etimologjik i gjuhs shqipe) kishte qen botuar nj vit m par n Strasburg. Veprat e Majerit dhe Pedersenit zgjuan te Mjeda interesimin pr historin dhe zhvillimin e gjuhs shqipe, q do t vazhdonte edhe n vitet e mvonshme dhe do t kthehej n nj ndihmes pr vet problemin e alfabetit, nprmjet puns s tij me tekstet shkollore dhe studimet pr autort e vjetr katolik Pjetr Budi (1566-1622) dhe Pjetr Bogdani (rr. 1630-1689). M 1893 poetin e gjejm n Goricia buz kufirit italo-slloven, kurse pas nj viti prsri n Kraljevica, ku dha msim filozofi e teologji e ku shrbeu si bibliotekar n kolegjin Gregorian. U emrua profesor i logjiks e m pas i metafiziks. Thuhet se m 1898, n gjirin e jezuitve t Kraljevics shprtheu nj konflikt, me sa duket pr lidhjet e tyre me Austro-Hungarin dhe me Vatikanin. Hollsit e skandalit nuk njihen me saktsi, por dihet se Ndre Mjeda u prfshi njfarsoj n kt konflikt dhe menjher u prjashtua apo dha dorheqjen at vit nga Urdhri Jezuit.

    M 1899, me ndihmn e t vllait Lazr Mjeda, peshkop i Saps q m 1896 e m pas kryepeshkop i Prizrenit e kryepeshkop i Shkodrs, e sidomos me ndihmn e Preng Doit (1846-1917), abati me influenc i Mirdits dhe vet poet i lvizjes kombtare, Ndre Mjeda u emrua msues n Vig, n krahinn malore t Mirdits. Gjithashtu mori pjes n fillim n veprimtarin e shoqris letrare Bashkimi, q ishte themeluar at vit n Shkodr me mbshtetjen austro- hungareze nga Preng Doi, Ndoc Nikaj dhe Gjergj Fishta. M 1901, pr shkak t pikpamjeve t ndryshme lidhur me alfabetin, Ndre dhe Lazr Mjeda themeluan nj organizat tjetr, shoqatn letrare Agimi, e cila gjithashtu propagandonte prdorimin e shqipes n tekste shkollore e letrsi, e q ishte pr nj sistem shkronjash me kroatishten si model. Me kt alfabet Ndre Mjeda dhe Anton Xanoni botuan nj numr kndimesh pr shkollat shqipe, ndr to Kndimet pr shkollat e para t Shqypnis, i cili prmbante nj numr tekstesh n proz t shkruara nga Mjeda. N fillim t shtatorit 1902, Mjeda u ftua n Hamburg pr t marr pjes n Kongresin e 13-t Ndrkombtar t Orientalistve, ku lexoi nj kumtes me titull De pronunciatione palatalium in diversis albanicae linguae dialectis (Mbi shqiptimin e palataleve n dialektet e ndryshme t gjuhs shqipe). Interesimi i zjarrt i Mjeds pr shtjen e alfabetit t shqipes bri q ai, pavarsisht nga problemet me autoritetet osmane, t marr pjes n Kongresin e Manastirit m 1908, ku alfabeti i tij Agimi humbi para atij Bashkimi t Gjergj Fishts. Mjeda ishte antar i Komisis Letrare t ngritur n Shkodr m 1 shtator 1916 nn administratn austro-hungareze, kurse nga 1920 deri m 1924 ishte deputet n parlament. Pas dshtimit t Revolucionit t Qershorit t Fan Nolit dhe vendosjes prfundimtare t diktaturs s Zogut n fund t vitit 1924, ai u trhoq nga politika dhe punoi m pas si famullitar n Kukl, nj fshat midis Shkodrs dhe Shngjinit. Nga viti 1930 qe msues i gjuhs dhe letrsis shqiptare n kolegjin jezuit n Shkodr, ku edhe vdiq m 1 gusht 1937.

    Poezia e Mjeds, sidomos prmbledhja e tij Juvenilia, Vjen 1917, shquhet pr stilin klasik dhe pastrtin e gjuhs. Ndoshta nuk sht rastsi q titulli i ksaj vepre m t shquar t Mjeds sht po ai i vllimit poetik t Xhozue Karduit Iuvenilia i botuar pothuajse nj gjysm shekulli m par. Juvenilia e Mjeds prfshin jo vetm poezi origjinale, por edhe prshtatje nga poezia e huaj - nga Tomaso Grosi (Tommaso Grossi, 1790-1853), Xhuzepe Kaparoco (Giuseppe Capparozzo, 1802-1848), arls Vulf (Charles Wolfe, 1791-1823) dhe nga Johan Volfgang fon Gte (Johann Wolfgang von Goethe, 1749-1832). Nj cikl i dyt poezish i nisur nga Mjeda do t'u kushtohej qyteteve t lashta t Iliris: Lissus (Lezha), Scodra (Shkodra), Dyrrachium (Durrsi) dhe Apollonia (Pojani). Por vetm dy pjest e para t ktij cikli mundn t shohin dritn e botimit. Lissus, e prbr prej dymbdhjet sonetesh, doli n maj 1921 n t prmuajshmen franeskane Hylli i Drits, kurse Scodra u botua pas vdekjes s autorit m 1939.

    Po nga kjo periudh e jets s tij sht cikli Lirija i prbr prej gjasht sonetesh, si dhe oda e shklqyer Shqypes arbnore, e botuar s pari nga Fulvio Kordinjano S.J. (Fulvio Cordignano, 1887-1952) m 1931, e cila fillon me kto vargje:


    "Nalt prmbi re, mbi qeta
    Shndritsa pr bor' amshore,
    Porsi 'j vetim, si zhgjeta,
    Me flatra fishkullore
    Sielle ndr thepa e shita,
    Shqype, t'aguemit drita.

    T' kaltrt e qiells mbi krye,
    Hyjzit ke shok, q shndrisin
    Si gur t' pamuem, e ty
    Petkun t' nusis t' qndisin
    O e bardha nat, ku dijen
    Shprazi nji Zot, e shijen.

    Qeti mbretnia yte,
    Shqype, pengim liria;
    E npr hapsina t' tyte
    E hyjve harmonia
    T'argton e t' dalmen hana
    Ndihet prmallshn zana.

    Por ndr fushore t'veja
    N'vrrije ku rrin zogjt' t'tu,
    Me bumullina rrfeja
    Shkrepet prmner tu' ushtue
    E tine n'ato maje
    Nuk ndien ushtim' as vaje.

    Oh, zbrit ndr ne, mbretnore
    Shqype, edhe 'j her, si zbrite
    Kur prmbi ball' madhnore,
    T'madhit Kastriot i shndrite,
    E u trand gjith' bota unji.
    Prej vringllit t'shpats s'tij."



    Edhe pse nuk mbulon ndonj gam t gjer tematike, poezia e Mjeds dshmon nj gjuh mjaft t prpunuar nn ndikimin e klasikve italian t shekullit t nntmbdhjet dhe, prgjithsisht nj nivel t lart prsosmrie metrike. Sikundr Andon Zako ajupi, ai ngre nj ur kalimi midis letrsis s Rilindjes dhe asaj t periudhs s pavarsis, por, po ashtu si ajupi, mbetet i ngulur fort n fillimet e ktij kalimi.

  2. #62
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    N dhjetvjeart e par t pavarsis kombtare Naim Frashri vazhdoi t ishte burim i madh frymzimi dhe pishtar pr shum poet dhe intelektual shqiptar. Ndikimi i tij sht veanrisht i dukshm n veprat e para t bashkatdhetarit t tij tosk Asdreni (90) (1872-1947), pseudonim i Aleks Stavre Drenovs, i cili sht njherazi i pari poet i periudhs kalimtare q mund ta vendosim, si t thuash n ann tjetr t urs. Sikundr Naimi, Asdreni jetoi pak n Shqipri dhe qe po aq i flakt pr vetdijen kombtare. Asdreni ka lindur m 11 prill 1872 n fshatin Drenov, rreth pes kilometra larg Kors. N fshatin e lindjes ndoqi shkolln fillore n gjuhn greke dhe sapo kishte nisur gjimnazin n Kor kur i ati i v Stavri Thimiu vdiq dhe e la Aleksin trembdhjetvjear jetim.

    Gjat gjith shekullit t nntmbdhjet krahina e Kors kishte qen burim kryesor i emigracionit shqiptar. Trmeti i fuqishm q goditi kt qytet m 1879 vetm sa e shtoi dshprimin, pra edhe vargun e kurbetlinjve puntor e fshatar q linin vendlindjen pr t krkuar pun dhe jet m t mir gjetiu. Nj numr i madh nga kta kurbetlinj shqiptar u vendosn n Egjipt, disa vajtn n Bullgari dhe shum t tjer m von n Shtetet e Bashkuara, por synimi i par i emigracionit nga Shqipria juglindore n shekullin e nntmbdhjet ishte Rumania, ku kishte lindur nj koloni shqiptare e gjall (91). N vjesht t vitit 1885, Aleksi trembdhjetvjear mbrriti n Bukuresht me t dy vllezrit m t mdhenj. Pikrisht ktu, n kolonin shqiptare mjaft t gjall nga ana kulturore, ai erdhi n kontakt me idet dhe idealet e lvizjes kombtare n mrgim. N ver 1881 Jani Vretoja (1820-1900) kishte ardhur nga Konstantinopoja n Bukuresht pr t themeluar degn e Shoqris s t shtypuri shkronja shqip dhe ngriti t parn shtypshkronj n gjuhn shqipe, q nisi t botoj libra m 1886. Po n kryeqytetin rumun, pishtari i lvizjes kombtare, Naim Frashri, botoi pr her t par ato vepra letrare q do t prcaktonin rrugn e mtejshme t letrsis shqiptare t fundit t shekullit t nntmbdhjet: Bagti e Bujqsija, Bukuresht 1886, Lulet e vers, Bukuresht 1890, dhe Istori' e Skenderbeut, Bukuresht 1898. M 15 maj 1887, n qytetin Braila buz Danubit t poshtm, doli numri i par i s prjavshmes Drita, pr t'u ndjekur vitin tjetr nga organi me katr faqe Shqiptari/Albanezul, i botuar n Bukuresht nga shoqria Drita. Botuesi i saj, Nikolla Nao (1843-1913) nga Kora, q ishte si t thuash tutor i Asdrenit, do t themelonte m pas nj institut kulturor shqiptaro-rumun pr prgatitjen e msuesve shqiptar. Bukureshti ishte prgjigjsisht vend i prshtatshm pr veprimtart kombtar shqiptar t kohs. Kurse Asdreni i ri, me gjith skamjen dhe vshtirsit e fillimit, bri prpara n kt qytet, m kozmopoliti i Ballkanit, 'Parisi i Lindjes'.

    Asdreni n fillim punoi si qymyrxhi e irak, kurse m pas ndoqi studimet n mnyr private dhe, pr nj koh t shkurtr, pran Fakultetit t Shkencave Politike t Universitetit t Bukureshtit. N janar 1899, qe ndr themeluesit e Qarkut t studentvet shqiptar, i cili n mars 1902 u shndrrua n shoqri me emrin Shpresa, e themeluar nga Asdreni dhe nga shoku i tij shkrimtar Kristo Anastas Dako (1878-1941). N ver t vitit 1899, n moshn njzet e shtat vje, poeti u kthye n Kor duke kaluar nga Stambolli pr ta vizituar vendlindjen pr her t par si i rritur. Pasi ndenji pes muaj mes asaj atmosfere fshatare t fminis, u kthye n Bukuresht. Tani e dinte fare mir se vendin e kishte n Rumani. M 1905 Asdreni ishte msues n nj shkoll shqipe n portin e Konstancs, kurse nj vit m von u b kryetar i degs s re t Bukureshtit t shoqris Dija, e cila qe themeluar s pari n Vjen. I entuziazmuar nga krijimi i shtetit t pavarur shqiptar, ai zbriti n Durrs buz Adriatikut n pranvern e vitit 1914 pr t prshndetur kryetarin e sapocaktuar t shtetit, princin Vilhelm Vid, nga i cili shpresonte t emrohej si arkivist n administratn e re mbretrore. Por u duk menjher se nuk kishte 't

    __________________________________________________ _________________

    90 Pr nj studim t shklqyer t Asdrenit, shih Qosja 1972.

    91 Pr kolonit shqiptare n Rumani e Bullgari, kr. Drmaku 1987.
    __________________________________________________ _________________

    qeverisej e nuk kishte nevoj pr shrbime t atilla. Pas nj vizite t shkurtr n Shkodr, Asdreni u kthye n Bukuresht n korrik 1914, ndrkoh q Evropa prgatitej pr luft. N vitet m pas Asdreni vazhdoi t marr pjes gjallrisht n lvizjen kombtare shqiptare. Sidoqoft, e pa t udhs t qndroj n Rumani, si sekretar i konsullats shqiptare, e cila u hap atje n mars 1922. Bri nj vizit tjetr n Shqipri n nntor 1937 me rastin e njzet e pes vjetorit t pavarsis, me shpres se pas kaq vjetsh shrbimi ndaj shtetit shqiptar do t merrte pension shtetror. Ndenji ca koh n Tiran dhe pastaj bri nj vizit n Shkodr, ku takoi Gjergj Fishtn n shkurt 1938.

    Asdreni n fillim prshndeti pushtimin e Shqipris nga Italia n pashkt e vitit 1939 dhe shkroi Credere, obedire, combatere, por rrmuja e shkaktuar nga pushtimi dhe lufta ia bri fare t qart dhe me dhimbje se shpresat pr pension qen t kota. Prandaj u kthye prsri n Bukuresht n korrik t vitit 1939, ndrkoh q Evropa po prgatitej prsri pr luft. Vdiq n skamje m 11 dhjetor t vitit 1947, n moshn shtatdhjetepesvjeare. Asdreni kishte nisur t shkruaj poezi e t botoj artikuj n shtypin vendor q n fillim t shekullit t njzet. M 1904 botoi prmbledhjen e tij t par me nntdhjetennt vjersha, Rz djlli, Bukuresht 1904, t ciln ia kushtoi heroit kombtar shqiptar, Sknderbeut. Ky vllim u prit mir nga lexuesit shqiptar e nga kritika e kohs dhe e vuri emrin e Asdrenit n krye t vendit si poet shqiptar katr vjet pas vdekjes s Naim Frashrit dhe nj vit pas vdekjes s Jeronim De Rads. Temat ishin tipike rilindse: malli pr atdheun e largt dhe thirrje popullit t tij pr t'u bashkuar e pr t'u ngritur kundr pushtuesve turq. Ndrkaq gjejm edhe vargje t holla pr bukurit e natyrs si dhe disa lirika filozofike n stilin e Naim Frashrit. Asdreni kishte bindje t patundur se poezia lypset t ndihmoj pr fuqizimin e vetdijes kombtare e pr t'i provuar bots se gjuha shqipe ishte gjall. Me gjith se u plqye nga t gjith pr patosin kombtar q shprehte, vlera artistike e poezis s Asdrenit n kt periudh t hershme qe e kufizuar, si n pikpamje t forms s shprehjes ashtu dhe n pikpamje t thellsis s mendimit. Ajo mbeti poezi e bukur emocionuese pr antologji shkollore.

    Vllimi i dyt i Asdrenit Endra e lote, Bukuresht 1912, i botuar tet vjet m pas, shfaq nj pjekuri m t madhe. Kjo prmbledhje, po me nntdhjet e nnt vjersha si e para, ndahet n tre cikle: atdheu, natyra, mendimi dhe bukuria, dhe i kushtohet udhtares dhe mikes s Shqipris Edith Durham (1863-1944). Me nj gam m t gjer temash e motivesh e me nj mjeshtri gjuhe m t lart, Asdreni dshmoi me kt se poezia e tij nuk ishte thjesht propagand atdhetare. Nn ndikimin e poetve bashkkohs rumun, vendin e thirrjeve shpesh t cekta me frym romantike kombtare tani po e zinte kulti universal i bukuris, gj q ndihmoi pr ta ngritur letrsin shqiptare n nj nivel artistik m t lart, q i shkonte m shum kulturs s nj vendi evropian. Rritja e mjeshtris n form, stil e teknik dhe zgjerimi i gams ideore e tematike bie n sy edhe m shum n vllimin e tret poetik t Asdrenit Psallme murgu, Bukuresht 1930, i botuar tetmbdhjet vjet pas vllimit Endra e lote. Psallme murgu, e fundit prmbledhje q Asdreni arriti t botoj, shnon kulmin e krijimtaris s tij poetike. Ndr vjershat m t mira n kt prmbledhje sht Adriatikut e botuar s pari n dhjetor 1913, fryt i vizits s par t Asdrenit n Durrs.


    "T pash, det Adriatik, t pash,
    Si zan je prej qiellit i pikuar,
    Plot me margaritar je trazuar
    Dhe gjiri i yt plot hire si nj vash.

    M gjunj si perndeshe ty t rash
    Pr hijet, bukurin' e patreguar,
    Prej gazit madh q ndjeva, pa duruar
    Me lot pr faqe shkova dhe t lash.

    Si ar i derdhur dritt t shkreptijn,
    Pallate prrallash faqen plot magjie
    Tek valle vajza dredhin mbi lendin.

    T rinj pr dor, tek po ven' e vinj,
    Kujtime t'mbla, bot lumrie:
    M'u duk se pash vet Perndin!"


    S bashku me dy prmbledhje t prkryera t Lasgush Poradecit (1899-1987), botuar n Rumani m 1933 dhe 1937, dhe me vllimin e holl Vargjet e lira, 1936, nga Migjeni i ri (1911-1938), Psallme murgu shnon kthes n letrsin shqiptare. N truallin m fort shkmbor t letrsis shqiptare po hidhte rrnj edhe fryma e modernizmit. N horizontin e largt ishte shfaqur periudha bashkkohore. N vitet e fundit t jets, n skamje e breng, shtatdhjetvjeari Asdren prgatiti nj prmbledhje t katrt me vjersha, Kambana e Krujs, por nuk arriti ta shoh t botuar. N kt vllim elementi universal vjen m i zbeht, kurse patosi kombtar vjen e bhet prsri mbizotrues, si kishte qen n veprn e tij t par, por tani n dm si t gams tematike ashtu edhe t nivelit t prgjithshm artistik. Pr t'i dal m krah poetit t moshuar, duhet thn se Asdreni ka gjasa t mos i ket dhn dorn e fundit shumics s vjershave t ksaj prmbledhjeje, e cila u botua s pari nga Rexhep Qosja m 1971. Mungesa e freskis dhe e spontaneitetit ka t ngjar t jet edhe pasqyr e moshs.

    Sikundr sht menduar, Asdreni sht ndikuar mjaft nga Naim Frashri dhe kultura e Rilindjes, sidomos n prmbledhjen e tij t par Rz djlli. Megjithat, periudha e tij e pjekuris vjen n harmoni m t plot me veprat e paraardhsve dhe bashkkohsve t tij rumun. Duke jetuar n pjesn m t madhe t kohs n Bukuresht, Asdreni u ndikua thell nga rrymat e letrsis rumune, t cilat gjat gjith shekullit t nntmbdhjet dhe n dekadat e para t shekullit t njzet shfaqn nj nivel m t lart zhvillimi e mjeshtrie sesa shkrimet letrare shqiptare. Edhe Lasgush Poradeci rrugn drejt fryms moderne e gjeti n truallin rumun (92). N poezit e hershme t Asdrenit spikatin dukshm elemente t nj romantizmi kombtar t ndikuara nga lirikat patriotike t poetit dhe dramaturgut rumun Vasile Aleksandri (Vasile Alecsandri, 1821-1890). Knga e bashkimit n vllimin Endra e lote sht madje dukshm prshtatje e poezis Hora unirii t Aleksandrit, 1857 (Vallja e bashkimit). Poeti kombtar rumun Mihai Eminesku (Mihai Eminescu, 1850-1889) natyrisht luajti nj rol t madh n veprat e Asdrenit, sikundr n ato t Lasgush Poradecit, jo vetm me idealizmin e tij panteist, por edhe me elementet konkrete t fjalorit poetik. Shprehja e angazhimit t fort social e politik t Asdrenit pasqyrohet n poezin e George Koshbukut (Gheorghe Cobuc, 1866-1918), poet i fshatarsis rumune, poezia e fuqishme e t cilit Noi vrem p|mnt, 1894 (Ne duam tok), gjen refleks n vjershn e Asdrenit Zri i kryengritsvet t vitit 1912. Ndikimi i Aleksandru Maedonskit (Alexandru Macedonski, 1854-1920), babai i simbolizmit rumun, dhe i t guximshmit Tudor Argezi (Tudor Arghezi, 1880-1967) sht m i dukshm n prmbledhjen e tret t Asdrenit Psallme murgu. Tre vjet para daljes s ktij libri, ish murgu Argezi kishte botuar lirikat e tij mjeshtrore Psalmul de tain| 1927 (Psallmet e fshehtsis) dhe ishte vn nn zjarrin e polemikave letrare q zienin n Rumani asokohe. Shkrimtart shqiptar t Bukureshtit, n ball t t cilve qen Asdreni, Lasgush Poradeci dhe Mitrush Kuteli (1907-

    __________________________________________________ _________________

    92 Pr lidhjet letrare shqiptaro-rumune kr. Bala 1965 dhe Qosja 1972, f. 262-268.
    __________________________________________________ _________________

    1966) nuk mund t mos ndikoheshin nga nj kultur m kozmopolite si ishte kultura rumune e kohs. Prgjithsisht, Asdreni nuk ishte ndr ata q mund t quheshin poet modern, si Lasgush Poradeci apo Migjeni, as nuk ishte sublim e vrtet poet i madh si Gjergj Fishta, por roli q luajti ishte me t vrtet vendimtar n vnien e poezis shqiptare n rrugn drejt modernitetit. Prmbledhja e tij Psallme murgu me prsosmrin e vet klasike ende konsiderohet si nj nga vllimet m t mira poetike shqiptare t botuar n kt shekull.

  3. #63
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    10.3 Faik bej Konica, Fan Noli dhe t tjer me banim n Amerik




    N vitet e para t shekullit t njzet emigrimi n shkall t gjer i shqiptarve kishte zbuluar nj destinacion tjetr prve Egjiptit dhe Rumanis: Amerikn e Veriut. sht e vshtir t datohet se kur zbritn shqiptart e par n Amerik, prderisa kombsia e tyre ather nuk njihej. Kur mbrrinin atje, ata regjistroheshin si qytetar t Perandoris Osmane, d.m.th. turq, ose shqiptart ortodoks t jugut si grek. N fakt, shumica e mrgimtarve shqiptar vrtet ishin t krishter ortodoks nga jugu, sidomos nga krahina e Kors, t cilt merrnin rrugn e mundimshme n fillim me tok drejt Selanikut, Pireut apo Stambollit e pastaj me anije pr n Nju Jork dhe Boston. Ndryshe nga grupet e tjera etnike, vala e par e mrgimtarve shqiptar nuk kishin ndr mend aspak t qndronin n Amerik. Me grat dhe fmijt n vendlindje, ata shpresonin thjesht t gjenin pun pr njfar kohe sa pr t ushqyer e mbajtur familjet n shtpi e pastaj t ktheheshin nj dit n Shqiprin e lir.

    Mrgimtart m t par shqiptar, shumica e t cilve kishin zbritur n Nju Jork, i trhoqi rajoni Nju England (New England). Prve zons s Bostonit, ngulime shqiptare pr t'u prmendur n kt periudh ishin ato n Uuster (Worcester), Natik (Natick) dhe Sauthbrixh (Southbridge) n Masausets; Brixhport (Bridgeport), Uoterberi (Waterbury) dhe Hartford (Hartford) n Konetikt; Poutakit (Pawtucket) n Roud Ajlend; Manester (Manchester) dhe Konkord (Concord) n Nju Hemshr, dhe Bideford-Sako (Biddeford-Saco) n Mein. Mrgimtar t tjer u nguln natyrisht n Nju Jork (sidomos n Bronks), Xhejmstaun (Jamestown) dhe Roester (Rochester) t shtetit Nju Jork, n Filadelfi (Philadelphia) dhe Pitsburg (Pittsburgh) t Pensilvanis, si dhe deri n Detroit, ikago dhe Sejnt Luis (Saint Louis). Sa koh q nuk e quanin veten banor t prhershm, shqiptart nuk kishin ndonj arsye t veant pr t shkuar nga perndimi, e si rezultat harta e ngulimeve t tyre n Shtetet e Bashkuara sot sht n thelb po ajo q ishte n fillim t shekullit (93).

    Pas shpalljes s pavarsis s Shqipris n nntor 1912 e sidomos pas vitit 1920, mendohet se rreth 10000 shqiptaro-amerikan u kthyen n atdhe pr t ndihmuar n ndrtimin e nj vendi t ri. Me ndihmn amerikane u ngrit administrata shtetrore dhe u hapn shkolla, si Shkolla Teknike Amerikane n Tiran, Shkolla shqiptaro-amerikane bujqsore dhe ekonomike n Kavaj si dhe Instituti Kyrias ose Qiriazi pr vajza n Tiran. Por, pr fshatarin e zakonshm shqiptar, pavarsia nuk solli ndonj prmirsim t madh as n nivelin e jetess e as n lirit politike, e si pasoj mrgimi vazhdoi pa ndrprerje deri n Luftn e Dyt Botrore. Mrgimtart e ksaj vale t dyt, prsri shumica nga jugu, vese tani m shum mysliman, morn familjet me vete ksaj radhe me synimin pr t'u ngulur atje njher e prgjithmon. Sot numri i shqiptaro-amerikanve vlersohet nga 70000 deri n 220000.

    __________________________________________________ _________________

    93 Pr historin e bashksis shqiptare n Amerik, kr. The Albanian Struggle... 1939, Demo 1960, Noli 1960, Pipa & Prifti 1980 dhe Nagi 1989.
    __________________________________________________ _________________

    Shoqrit dhe institucionet e para kulturore t bashksis shqiptaro-amerikane lindn n fillim t shekullit t njzet. Ndr to qen shoqata Malli i mmdheut n Buffalo, Nju Jork, (1906) e themeluar nga Petro Nini Luarasi (1865-1911), Koha e liris n Nju Jork (1906), Besa- Besn n Boston (1907), Lidhja n Sent Luis (1907), dhe shoqatat Katundi (1908) e Panariti n Boston, kto dy t fundit me emrat e fshatrave nga vinin antart. M 28 prill 1912, pas disa muaj bisedimesh, kto shoqata u bashkuan pr t formuar Federatn Panshqiptare t Ameriks Vatra, me seli n Boston. Me degt e veta n t gjith vendin federata Vatra shpejt erdhi e u vu, si grup politik lobist, n shrbim t pavarsis s Shqipris e m pas si z i interesave t Shqipris jasht saj. Ajo ushtroi mjaft ndikim edhe brenda vet Shqipris. Gazeta e par n gjuhn shqipe Kombi ishte themeluar n Boston m 15 qershor 1906. Kjo e prjavshme, e drejtuar nga Sotir Peci (1873-1932), jetoi tre vjet dhe u zvendsua m 1909 nga Dielli i Bostonit, i themeluar nga shoqria Besa-Besn, nj organ q nga 2 mai 1912 erdhi "nn kontrollin moral t Federats s Shqiptarve t Ameriks Vatra". Ndr figurat kryesore q dhan ndihmes pr t forcuar bashksin e shqiptarve n Amerikn e Veriut n ato vite t para ishin Faik bej Konica (1875-1942), Fan Noli (1882-1965), Sotir Peci (1873-1932), Kristo A. Dako (1878-1941) dhe Kostantin A. ekrezi (1892-1959).

    Nga t gjith shkrimtart dhe publicistt shqiptar n zgrip t shekullit m i shquar ka qen sigurisht Faik bej Konica (94) (1875-1942). Ai lindi n prill 1875 n qytetin e vogl Konica n malet e Pindit, jo larg nga kufiri shqiptar i tanishm. Pasi kreu shkolln fillore turqishte n vendlindje, ai studioi n Kolegjin Jezuit Saverian t Shkodrs, edhe pse vinte nga nga familje myslimane. Atje mori jo vetm shkollim n gjuhn shqipe, por edhe kontaktin e par me kulturn e Evrops qendrore e me idet Perndimore. Prej andej vajti dhe ndoqi shkolln e mesme perandorake t Gallats n gjuhn frnge, n Stamboll. M 1890, pesmbdhjet vje, u drgua pr studime n Franc ku bri shtat vjet. Pasi ndoqi n fillim shkollat e mesme n Lisj (Lisieux, 1890) dhe Karkason (Carcassonne, 1892), u regjistrua n Universitetin e Dizhonit, t cilin e kreu m 1895 pr filologji romane. Pastaj vajti n Paris, ku pr dy vjet studioi frngjishten mesjetare, latinishten dhe greqishten n Collge de France. Studimet i prfundoi n Universitetin e Harvardit n Shtetet e Bashkuara, ndonse pak gjra dihen pr kt periudh t jets s tij. Nga shkollimi jashtzakonisht i larmishm q mori, ai qe n gjendje t fliste e t shkruante rrjedhshm shqipen, italishten, frngjishten, gjermanishten, anglishten dhe turqishten. Qndrimi n Franc, vend me tradita liberale demokratike t hershme, do t kishte nj ndikim t thell mbi Konicn, i cili arriti t prvetsoj e t'i bj t vetat modelet e mendimit Perndimor si asnj intelektual shqiptar para tij. Djaloshit Konica i la mbresa t thella sidomos liria e pakufizuar e shtypit frng n vitet e debatit t hapur e t ashpr pr shtjen Drefys (Alfred Dreyfus, 1859-1935). Pikrisht n kto vite atij iu ngjall interesi pr gjuhn amtare e pr historin e letrsin e vendit t vet dhe nisi t shkruaj artikuj pr Shqiprin n nj gazet franceze. M 1897 u shprngul n Bruksel, ku n moshn njzetedyvjeare m 25 mars 1897 botoi numrin e par t organit Albania, i cili pas pak do t bhej organi m i rndsishm i shtypit shqiptar n zgrip t shekullit. M 1902 u shprngul n Londr dhe vazhdoi ta botoj atje revistn deri m 1909. N Londr u miqsua me poetin dhe kritikun francez Gijom Apoliner (Guillaume Apollinaire, 1880-1918). N vjesht t vitit 1909 Faik Konica mrgoi n Shtetet e Bashkuara. Ndalesa e par qe Bostoni, ku s bashku me Fan Nolin, m 1909 themeloi gazetn Dielli, dhe m tej u b botuesi i saj. Dielli qe organ i Federats s rndsishme panshqiptare Vatra t Bostonit, sekretar i prgjithshm i s cils Konica u b m 1912. Ai nxori gjithashtu nj organ tjetr jetshkurtr, t prdyjavshmen Trumbeta e Krujs n Sent Luis, Misuri, q doli vetm n tre numra m 1911. M 1912 vajti n Londr n emr t federats Vatra pr t

    __________________________________________________ _________________

    94kr. Petrotta 1932, f. 302-309, Koliqi 1967, Ressuli 1987, f. 65-81, Hamiti 1991, Karjagdiu 1993, Kastrati 1995, Pirraku 1995, dhe Z. Rrahmani 1996.
    __________________________________________________ _________________

    mbrojtur interesat e Shqipris n Konferencn e Ambasadorve. Kjo konferenc e mbajtur n vjesht t atij viti, do t merrte n shqyrtim shtjen e njohjes s shtetit t sapolindur shqiptar, i cili kishte shpallur pavarsin nga Perandoria Osmane m 28 nntor 1912. M 17 dhjetor 1912 ambasadort pranuan t njohin autonomin e Shqipris, ndonse fillimisht ajo t vazhdonte nn suzerenitetin e Sulltanit. N ditt e para t marsit 1913, Konica pasi ishte grindur me Ismail Qemal bej Vlorn dhe pasi n fillim kishte prkrahur qeverin e Esad pash Toptanit (1863-1920), foli para treqind delegatve n Kongresin Shqiptar t Triestes, t mbledhur pr t diskutuar pr fatin e vendit gjat anarkis politike t shpejtuar nga Luftra Ballkanike. Ai u zhgnjye nga politika e Austro-Hungaris, t ciln m par e kishte mbshtetur, kur u b e qart se Vjena qe e interesuar vetm pr prcaktimin e kufirit verior t Shqipris dhe kur qyteti i tij i lindjes Konica iu dha Greqis. N prill 1914 Faik Konica u drgua nga qeveria e dobt e Esad pash Toptanit pr t prfaqsuar Shqiprin si konsull i prgjithshm n Uashington. Por pas pak kohe do t kthehej n Evrop dhe me fillimin e Lufts s Par Botrore do t vendosej n Austri (Vjen, Feldkirh dhe Baden). Ktu, n at atmosfer t nder politike t krijuar nga lufta, u prhapn fjal se spiunonte pr Italin dhe, kshtu, u detyrua t lr perandorin austro- hungareze n coptim e sipr e t shkonte n Zvicrn asnjanse. N Lozan u takua me Mid'hat e Mehdi Frashrin, kurse m 2 nntor 1915 botoi atje nj traktat me titullin L'Allemagne et l'Albanie (Gjermania dhe Shqipria), n t cilin i kundrvihej mbshtetjes q Gjermania i kishte dhn nj propozimi pr ndarjen e Shqipris midis grekve dhe sllavve. N mars 1916 e shohim n Sofje me Dervish Himn, kurse n korrik t atij viti prsri n Baden t Austris. M pas u shtrngua t ik nga Austria prsri, ksaj radhe n Itali pr shkak t kritikave t tij kundr politiks s Austris dhe Gjermanis ndaj Shqipris e pr shkak se pr kt, autoritetet austriake e trajtonin si t dyshimt. M 1921, prsri n Shtetet e Bashkuara, ai u zgjodh kryetar i federats Vatra t Bostonit dhe rimori drejtimin e gazets Dielli, ku tani ai mbante rubrikn e tij Shtylla e Konitzs. N vern e viti 1926, Faik Konica u emrua ambasador i Shqipris n Shtetet e Bashkuara nga diktatori Ahmet Zogu (1895-1961), detyr q e mbajti deri n pushtimin e vendit nga Italia n pashkt e vitit 1939. Vdiq n Uashington m 15 dhjetor 1942 dhe u varros n varrezat Forest Hills n Boston (95).

    Faik Konica pr fat t keq shkroi pak letrsi t mirfillt, por si stilist, kritik, publicist dhe figur politike, pati nj ndikim t fuqishm n shkrimet dhe kulturn shqiptare t atyre viteve. Me shkrimet e shumta t Albania, e botuar frngjisht dhe shqip nn pseudonimin Thrank Spirobeg, jo vetm bri q kultura dhe shtja shqiptare t njihen n Evrop, por edhe hapi rrugn pr zhvillimin e mtejshm t prozs letrare n dialektin tosk. Nga nj pjes e mir e opinionit ajo trajtohet si periodiku m i rndsishm shqiptar para Lufts s Dyt Botrore. Nga faqet e ktij organi, botimit t t cilit Faik Konica nuk iu nda pr dymbdhjet vjet, u bn t njohur pr her t par pr publikun e gjer shkrimtar si Thimi Mitko (1820-1890), Kostandin Kristoforidhi (1830-1895), Andon Zako ajupi (1866-1930) dhe Gjergj Fishta (1871-1940). Albania (96), e financuar deri diku nga autoritetet austro-hungareze nn kujdesin e Kultusprotektorat-it dhe duke marr shpeshher ann austriake, prmbante artikuj dhe informacione pr nj gam t gjer fushash: histori, gjuh, letrsi, folklor, arkeologji, politik, ekonomi, fe dhe art, dhe si e till ajo prbn nj enciklopedi t vogl t kulturs shqiptare t kohs. Konica e monte kmbimin e lir t ideve dhe shtyllat e Albania-s i vuri edhe n dispozicion t rivalve t vet, t cilve u kundrvihej duke i thumbuar me zgjuarsi. N fushn e letrsis ai kritikonte shprthimet nacionaliste shpesh vulgare pr virtytet e larta t shqiptarve

    __________________________________________________ _________________

    95 Konica i la amanet Fan Nolit dhe Sejfulla Malshovs q trupin e tij ta onin t prehej n Shqipri. Kjo dshir u prmbush vetm pas shndrrimeve demokratike n Shqipri.

    96 kr. Schmidt-Neke 1980.
    __________________________________________________ _________________

  4. #64
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    dhe bnte thirrje pr nj qndrim m realist e m kritik ndaj vendit t vet me t gjitha t metat e tij. I mbrujtur me kultur perndimore, ai e ndiente t vshtir t monte poett e hershm romantik kombtar si Naim Frashri, idealet dhe shijet e t cilve kishin mbetur prapa nga koha, dhe pr m tepr poezia e tyre, sipas mendimit t tij, ishte e paprpunuar. Me shprehjen e zjarrit patriotik, si mund t krahasoheshin ata me nivelin e lart letrar e artistik q kishte ndeshur n Franc, me shkrimtar si Verleni, Bodleri dhe Apolineri? Sarkazma therse me t ciln ai shprehte intransigjencn e vet kundrejt naivitetit t bashkatdhetarve e kundrejt shum tabuve t kulturs dhe historis shqiptare lshoi nj fllad t freskt n kopshtin e letrave shqiptare. Konica u prpoq pr nj kultur m t prpunuar perndimore n Shqipri, por ai vlersonte edhe traditat e vendit. Ai, pr shembull, ishte nj nga t part q propagandoi iden e botimit t teksteve t letrsis s vjetr shqipe. N nj artikull me titullin Pr themelimin e nj gjuhs letrarishte shqip, t botuar n numrin e par t Albania-s, Konica gjithashtu theksonte nevojn e krijimit t nj gjuhe letrare t njsuar. Ai sugjeronte zgjidhjen m t kuptueshme, q t dy dialektet kryesore, tosk e geg, t t shkriheshin e t njsoheshin shkall-shkall. Stili i tij i rrjedhshm, bashk me at t Fan Nolit, ndikoi mjaft n prsosjen e prozs n toskrishte, e cila dekada m von do t prbnte bazn e gjuhs s sotme letrare. Lidhjet e Konics me regjimin e Zogut n vitet e mvonshme do t sillnin nj far ftohjeje e largimi ndr shum intelektual shqiptar, dhe qe pikrisht kjo rrethan m fort se gjithka tjetr q e bri ndikimin e tij mbi letrsin dhe kulturn shqiptare t nnmohet e t mos prfillet nga kritikt e paslufts n Tiran. Komentet dhe polemikat e tij sarkastike n Albania e gjetiu, dhe karakteri zemrak e arrogant i tij shpesh e penguan t bhej i dashur pr kdo (97), por spontaneiteti dhe prsosmria e prozs s tij pranohen e adhurohen nga t gjith.

    Megjithat, duhet thn se krijimtaria letrare e pakt dhe karakteri i saj fragmentar ishin ato q i bn shum bashkatdhetar t qaheshin e t ankoheshin pr t sa ishte gjall. Prve nj numri t madh artikujsh e t tjer pr shtje t politiks, gjuhs, letrsis dhe historis, shumica e t cilve doln n Albania e vogl, shtojc e prdyjavshme e Albania-s, q u botua me radh n dialektet toskrisht e gegrisht nga 1899 deri m 1903, Konica ka shkruar edhe nj vepr tjetr, q mund t quhet roman, ndonse nuk arriti ta prfundoj. sht vepra satirike Dr. Gjlpra zbulon rnjt e drams s Mamurrasit, ku ai bn disa vrojtime t kndshme therse pr prapambetjen dhe nivelin e ult t higjiens s bashkatdhetarve t tij. Prejardhjen Dr. Gjilpra e ka nga nj ngjarje historike. M 1924 dy turist amerikan u vran pran fshatit Mamurras, thuhet se nga njerz t Ahmet Zogut. Prball nj proteste t qeveris amerikane, qeveria shqiptare, tani nn kryesin e Fan Nolit, i nxori t pandehurit n gjyq dhe i dnoi me vdekje m 18 dhjetor 1924. Pr qeverin e Nolit, ndrkaq, Konica kishte mendimin se ishte treguar tepr e but me vet Zogun. Ai nisi t botoj Dr. Gjlpra n disa numra njri pas tjetrit n gazetn Dielli t Bostonit m 1924. Kur vitin tjetr Konica u pajtua me prfaqsuesit e Zogut, botimi u ndrpre. I vetmi libr i Konics i botuar n gjuhn shqipe sht nj prkthim prrallash arabe nga 'Nj mij e nj nett', me titullin Nn hien e hurmave, Boston 1924. N Dielli nga viti 1929 e kndej botoi edhe prshkrimet e tij t udhtimit npr Shqipri, nj seri shkrimesh nn titullin Shqipria si m'u-duk, n t cilat ai nuk druhet e nuk kursehet t fshikulloj lloj-lloj tipash e karakteresh q kishte ndeshur atje: burokrat, karrierist, aristokrat t rn nga vakti etj. Pjes t zgjedhura nga vepra e tij iu botuan pas vdekjes n anglishte nga Qerim M. Panariti n vllimin 175-faqesh Albania, the rock garden of south-eastern Europe and other essays, Boston 1957 (Shqipria, kopshti shkmbor i Evrops juglindore dhe shkrime t tjera).

    __________________________________________________ _________________

    97 Publicisti aristokrat Eqrem bej Vlora (1885-1964) vrente pr shembull, "Faik Konica si person nuk durohej dot: zemrak, arrogant, fodull, sarkastik e, pr fat t keq, dembel". kr. Vlora 1968, f. 51.
    __________________________________________________ _________________

    Fan Noli (98) (1882-1965), ose Theofan Stilian Noli, nuk ishte vetm udhheqs i spikatur i bashksis shqiptaro-amerikane, por edhe figur e shquar dhe e shumanshme e letrsis, kulturs, jets fetare dhe politiks shqiptare. Noli ka lindur n fshatin Qytez (turq. Ibrik Tepe), n jug t Edrenes, n Turqin Evropiane, m 6 janar 1882. I ati, Stilian Noli, nj fetar i shquar dhe psalt n korin e kishs e kish ushqyer t birin me dashuri pr muzikn dhe traditn bizantine t ksaj kishe. Fan Noli ndoqi shkolln e mesme greke n Edrene, dhe m 1900, pas nj qndrimi t shkurtr n Stamboll, u vendos n Athin, ku mundi t gjej pun t rastit e me pag t ult si kopist, sufler apo aktor. Me njrn nga shoqrit teatrore shetitse q shkonte npr ngulimet greqishtfolse n Mesdheun lindor Noli mbrriti pr her t par n Egjipt. Duke e ln shoqrin teatrore n Aleksandri, gjeti pun nga marsi 1903 deri n mars 1905 si msues i greqishtes dhe psalt i korit kishtar n Shibin el Khom, kurse nga marsi 1905 deri n prill 1906 n El Faiyum, ku ishte ngulur nj koloni e vogl shqiptare. Ktu ai shkroi nj numr artikujsh greqisht dhe prktheu greqisht veprn e Sami Frashrit Shqipria - 'ka qn, 'sht e 'do t bhet?, t cilat u botuan n shtypshkronjn shqipe n Sofje. N Egjipt Noli u njoh m tej me traditat e muziks bizantine me ndihmn e murgut Nilos, dhe aq shum e trhoqi ajo, saq vendosi t bhej edhe vet prift ortodoks. Ai gjithashtu erdhi e u lidh me udhheqs t till t bashksis shqiptare si Spiro Dine (1846?-1922), Jani Vruho (1863-1931) dhe Athanas Tashko (1863-1915), t cilt e nxitn t emigronte n Amerik, ku mund t zhvillonte m mir talentin. Djaloshi Noli pranoi.

    N prill 1906, me nj bilet avulloreje t klasit t dyt, t paguar nga Spiro Dinia, Fan Noli u nis pr n Botn e Re duke kaluar nga Napoli dhe mbrriti n Nju Jork m 10 maj. Pas tre muajsh n Buffalo, ku punoi n nj sharr, Noli vajti n Boston. Atje botuesi Sotir Peci (1873-1932) i dha nj pun me pag minimale si zvendsredaktor i gazets s Bostonit Kombi, ku punoi deri n maj 1907 e ku botoi artikuj me pseudonimin Ali Baba Qyteza. Gjat ktyre muajve t vshtir nga ana financiare, Noli nuk po msohej dot me Amerikn dhe po mendonte seriozisht t emigronte n Bukuresht. Por pak e nga pak u lidh ngusht me bashksin shqiptare dhe m 6 janar 1907 bashkthemeloi shoqrin Besa-Besn n Boston. N kt koh, shqiptarve ortodoks t Ameriks po u humbte durimi nga kontrolli grek mbi kishn. Gjendja u b e nder dhe arriti kulmin m 1907, kur nj prift ortodoks grek nuk pranoi t bj meshn n nj ceremoni varrimi t nj shqiptari n Hudson, Masausets, pr arsye se i ndjeri, si nacionalist, kishte qen vetvetiu i shkishruar. Noli e ndjeu detyrn dhe thirri nj mbledhje t shqiptarve ortodoks nga mbar Nju Englandi, ku delegatt morn vendim t themelonin nj Kish Ortodokse Shqiptare Autoqefale, pra autonome, me Nolin si t par. M 9 shkurt 1908, n moshn njzetegjasht vje, Fan Noli u b dhjak n Bruklin, kurse m 8 mars 1908 Platoni, kryepeshkopi ortodoks rus i Nju Jorkut, e shuguroi prift ortodoks. Vetm dy jav m pas, m 22 mars 1908, djaloshi Noli mbajti kryelart liturgji n gjuhn shqipe pr her t par, n Salln 'Knights of Honor' n Boston. Ky akt prbnte hapin e par drejt organizimit dhe njohjes zyrtare t Kishs Ortodokse Shqiptare Autoqefale.

    Nga shkurti 1909 deri n korrik 1911 Noli botoi gazetn Dielli, tribun e bashksis shqiptare t Bostonit. M 10 gusht 1911 u nis pr n Evrop ku, pr katr muaj kreu shrbesa kishtare n gjuhn shqipe pr kolonit n Kishinjev, Odes, Bukuresht dhe Sofje. Bashk me Faik bej Konicn, i cili erdhi n Shtetet e Bashkuara m 1909, ai themeloi m 28 prill 1912 Federatn Panshqiptare Vatra t Ameriks, e cila shum shpejt do t bhej organizata m e fuqishme dhe m e rndsishme e shqiptarve n Amerik. Tani, Fan Noli ishte br i njohur si udhheqs i bashksis ortodokse shqiptare dhe si shkrimtar e gazetar i afirmuar i lvizjes kombtare. N nntor 1912 Shqipria u shpall e pavarur, kurse Noli tridhjetvjear, pasi kishte

    __________________________________________________ _________________

    98 kr. Kuteli 1945, Noli 1960, Bala 1972, Raifi 1975, 1995, Tako 1975, Arapi 1980, Lio 1982, Pipa 1984, Kodra 1989, Puto 1990 dhe Dodona 1996.
    __________________________________________________ _________________

    mbaruar Universitetin e Harvardit, u kthye me ngut n Evrop. N mars 1913, ndr veprimtari t tjera, ai ndoqi Kongresin Shqiptar t Triestes, i organizuar nga shoku dhe rivali i tij Faik Konica. N korrik 1913 Fan Noli vizitoi Shqiprin pr her t par, dhe ktu m 10 mars 1914, kreu t parn shrbes kishtare ortodokse n gjuhn shqipe n kt vend, n prani t princit Vilhelm Vid, i cili kishte zbritur n Durrs vetm tri dit m par me nj anije austro- hungareze. N gusht 1914 Noli vajti pr her t par n Vjen, por meq ret e zeza t lufts po bheshin m t dendura, u kthye n maj 1915 n Shtetet e Bashkuara. Nga 21 dhjetori 1915 e deri m 6 korrik 1916 ai qe prsri kryeredaktor i Diellit t Bostonit, tani gazet e prditshme. N korrik 1917 ai u b prsri president i Federats Vatra e cila, prball gjendjes s rrmujshme dhe zbraztsis politike n Shqipri, zuri ta shoh veten si njfar qeverie shqiptare n mrgim. N shtator 1918 Noli themeloi t prmuajshmen n gjuhn angleze The Adriatic Review, e cila u financua nga Federata pr t prhapur informacion pr Shqiprin e pr t propaganduar shtjen e saj. Kt organ, pr gjasht muajt e par e redaktoi Noli dhe m pas, m 1919, Kostandin ekrezi (1892-1959). Me fondet e Vatrs t mbledhura nn drejtimin e Nolit, delegatt shqiptaro-amerikan u drguan n Paris, Londr dhe Uashington pr t propaganduar pr njohjen ndrkombtare t pavarsis s Shqipris. M 24 mars 1918, Noli u emrua administrator i Kishs Ortodokse Shqiptare n Shtetet e Bashkuara, kurse n fillim t korrikut t atij viti ndoqi nj konferenc t popujve t shtypur n Mount Vernon, Virxhinia, ku u takua me presidentin Vudro Uillson (Woodrow Wilson, 1856-1924), mbrojts i t drejtave t pakicave n Evrop. M 27 korrik 1919 Noli u emrua peshkop i Kishs Ortodokse Shqiptare n Amerik, n kt koh prfundimisht nj dioqez e pavarur. Vitin tjetr, me qen se figura e tij si udhheqs politik e fetar i bashksis shqiptare, dhe talenti i tij si shkrimtar, orator dhe komentator politik ishte rritur mjaft, ishte shum n vend q ai t zgjidhej kryetar i delegacionit shqiptar n Lidhjen e Kombeve n Gjenev. N kt aktivitet Noli doli fitimtar me pranimin e Shqipris m 17 dhjetor 1920. Me t drejt Noli e shihte pranimin e Shqipris n Lidhjen e Kombeve si arritjen m t madhe politike t tij. Antarsia n kt organizat i dha Shqipris pr her t par njohje ndrkombtare dhe, po t kthejm syt prapa, ishte pa dyshim m e rndsishme se shpallja e pavarsis m 1912 nga Ismail Qemal bej Vlora. N nj koment m 23 korrik 1924, gazeta The Manchester Guardian e cilsonte Nolin si "nj burr q n do vend do t ishte i shquar. Diplomat i prkryer, specialist pr politikn ndrkombtare, polemist i zoti, q n fillim ai la mbresa t thella n Gjenev. Ai i rrzoi t gjith kundrshtart e tij ballkanas me nj mnyr mjeshtrore, por gjithmon me buz n gaz. Njeri me kultur t gjer, q ka lexuar do gj q ia vlen t lexohet n anglishte dhe frngjishte". Suksesi i Nolit n Lidhjen e Kombeve e prcaktoi at nj her e mir si figur udhheqse n jetn politike shqiptare. Nga Gjeneva u kthye n Shqipri, dhe nga 1921 deri m 1922 prfaqsoi Federatn Vatra n parlamentin shqiptar. M 1922 u emrua ministr i jashtm n qeverin e Xhafer bej Ypit (1880-1940), por dha dorheqjen disa muaj m pas. M 21 nntor 1923, Noli u shugurua peshkop i Kors dhe mitropolit i Durrsit. Tani ai qe edhe kreu i Kishs Ortodokse n Shqipri, edhe udhheqs i nj partie politike liberale, opozita kryesore kundr forcave konservatore t Ahmet Zogut (1895-1961), t cilat mbshteteshin kryesisht nga ifligart feudal dhe klasa e mesme. M 23 shkurt 1924 Zogut iu b nj atentat n parlament, kurse pas dy muajsh, m 22 prill 1924, deputeti dhe personaliteti kombtar Avni Rustemi (1895-1924) u vra, thuhet se nga forcat zogiste. N varrimin e Rustemit, Fan Noli mbajti nj ligjrat t zjarrt q e ndezi aq fort opozitn liberale, saq Zogu u shtrngua t arratiset n Jugosllavi n kohn e asaj periudhe q quhet Revolucioni i Qershorit.

    M 17 qershor 1924 Fan Noli u shpall zyrtarisht kryeministr dhe pas pak kohe regjent i Shqipris. Gjat gjasht muajve, ai drejtoi nj qeveri demokratike, e cila u mundua me mish e me shpirt t prballonte problemet politike dhe ato ekonomike t shtetit t ri shqiptar q ishin

  5. #65
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    tej mase t rnduara. Por programi i tij njzetpikash pr modernizimin dhe demokratizimin e Shqipris, prfshir reformn agrare, doli se qe tepr i nxituar e tepr idealist pr nj vend t prapambetur e pa tradita parlamentare. N nj letr drguar nj miku anglez, ai do t shnonte m von arsyet e dshtimit t tij: "Duke ngulur kmb pr reformat agrare, un ndeza zemrimin e aristokracis ifligare. Duke mos i kryer ato, humba mbshtetjen e masave fshatare". Me rrzimin e qeveris s tij nga forcat zogiste n prag t Krishtlindjeve 1924, Noli u largua prgjithmon nga Shqipria dhe kaloi disa muaj n Itali me ftes t Benito Musolinit (1883-1945). Kur Duja n fund arriti marrveshje me Zogun pr koncesionet e nafts n Shqipri, Noli dhe ndjeksit e tij e kuptuan se prania e tyre n Itali nuk qe m e dshirueshme. M pas Noli kaloi disa vjet n Evropn qendrore, kryesisht n Gjermani dhe Austri. N nntor 1927 vizitoi Rusin si delegat ballkanas n Kongresin e 'Miqve t Bashkimit Sovjetik' n kremtim t dhjetvjetorit t Revolucionit t Tetorit, kurse m 1930, pasi mori nj viz gjashtmujore, u kthye n Shtetet e Bashkuara. Prsri n Boston, Noli themeloi t prjavshmen Republika, q vet me emrin e saj i bnte nj kundrshtim t hapur Ahmet Zogut, i cili m 1 shtator 1928 e kishte shpallur veten Zog I, Mbret i Shqiptarvet. Republika u botua edhe si opozit ndaj Diellit, q tani e kishte n dor Faik Konica, i cili ishte pajtuar me mbretin Zog dhe ishte br ministr fuqiplot i Shqipris n Uashington. Pas gjasht muajsh Noli u shtrngua t kthehej n Evrop me prfundimin e afatit t vizs, kurse Republikn e tij e mori n dor Anastas Tashko, deri sa u mbyll m 1932. Me ndihmn e disa ndjeksve t tij ai ia doli t kthehej nga Gjermania n Shtetet e Bashkuara m 1932, kur iu dha edhe lejeqndrim i prhershm. U trhoq nga jeta politike dhe rifilloi detyrn n krye t Kishs Ortodokse Shqiptare Autoqefale. N dhjetor 1933, Noli u smur rnd dhe nuk qe n gjendje t prballonte shpenzimet e shrimit, prandaj qe i detyruar t pranonte si dhurat 3,000 franga ari nga Shqipria, pr ironi pikrisht nga armiku i tij i betuar Ahmet Zogu. Ky gjest, si edhe e kishte pasur qllimin, solli njfar pajtimi midis Nolit dhe Zogut, dhe i zbuti marrdhniet shpesh t ndera me Faik Konicn. M 1935 iu kthye njrit prej pasioneve t tij m t mdha, muziks, dhe n moshn pesdhjet e tre vje u regjistrua n Konservatorin e Muziks t Bostonit, ku u diplomua m 1938. M 12 prill 1937, ndrra e madhe e Nolit pr nj kish kombtare shqiptare u prmbush kur Patrikana e Stambollit njohu zyrtarisht Kishn Ortodokse Shqiptare Autoqefale. I paknaqur vetm me detyrat ekleziastike Noli iu kthye studimeve pasuniversitare n Universitetin e Bostonit, ku mori doktoratn m 1945 me nj disertacion pr Gjergj Kastriotin -Sknderbeun. N vitet e para pas prfundimit t Lufts s Dyt Botrore Noli mbajti marrdhnie deri diku t mira me regjimin e ri komunist n Tiran dhe ushtroi ndikimin e vet n mnyr q qeveria amerikane ta njihte. Nami si 'peshkop i kuq' i bri mjaft armiq ndr qarqet e mrgimtarve n Amerik si dhe shkaktoi polarizime mes tyre. M 1953, n moshn shtatdhjet e nj vje, Fan Nolit iu dhurua nj shum prej 20,000 dollarsh nga Federata Vatra, me t ciln bleu nj shtpi n Fort Llodrdejll (Fort Lauderdale), Florida, ku edhe vdiq m 13 mars 1965 n moshn tetdhjet e tre vje.

    Politika dhe feja nuk qen t vetmet fusha ku Fan Noli bri emr. Ai qe edhe dramaturg, poet, historian, muzikolog dhe sidomos prkthyes i shklqyer me nj ndihmes t konsiderueshme n zhvillimin e gjuhs letrare shqipe. Vepra e par letrare e Nolit sht drama n tre akte Israilit dhe Filistin, Boston 1907. Kjo tragjedi dyzet e tet faqesh e shkruar m 1902 mbshtetet n Librin e Gjyqtarve 13-16 t Dhiats s Vjetr, historia e njohur e Samsonit dhe Dalils. E botuar n nj koh kur dramaturgjia shqiptare ishte n foshnjri, ajo sht nj nga t rrallat pjes teatrore shqiptare t kohs, q nuk vlon nga sentimentalizmi para se t arrij fundin melodramatik t siprfaqshm. T tilla ishin shijet e kohs, prandaj dhe pjesa e Nolit pak u plqye nga lexuesit. Jo vetm subjekti ishte tepr i largt e filozofik, por edhe gjuha tepr arkaike e dialektore pr t'u shijuar nga lexuesi dhe publiku.

    Kur u shugurua prift ortodoks dhe mbajti t parn liturgji ortodokse n gjuhn shqipe m 1908, Noli e ndjeu nevojn e teksteve liturgjike shqip dhe prandaj i hyri prkthimit t liturgjive dhe ritualeve ortodokse, t cilat u botuan n dy vllime: Libr e shrbesave t shnta t kishs orthodoxe, Boston 1909, dhe Libre te krmtev t medha te kishes orthodoxe, Boston 1911, me 315 faqe. Pasuan prkthime t tjera fetare, me nj gjuh elegante e solemne q u shkonte pr shtat traditave t muara bizantine. Kto prkthime ishin arritjet q i solln Nolit m shum knaqsi n jet. Vepra m popullore e Fan Nolit sot sht nj studim historik pr jetn dhe epokn e heroit kombtar shqiptar Sknderbeut. Nj variant shqip 285 faqesh u botua nn titullin Historia e Sknderbeut (Gjerq Kastriotit), mbretit t Shqipris1412-1468, Boston 1921, kurse nj variant anglisht, fryt i disertacionit t doktorats n Universitetin e Bostonit m 1945 mbante titullin George Castrioti Scanderbeg (1405-1468), Nju Jork 1947. Nj studim tjetr shkencor, q pasqyron sa fort e trhiqnin figurat e mdha t s kaluars (Jezui, Jul Cesari, Sknderbeu dhe Napoleoni) si dhe sa fort e donte muzikn, sht ai me 117 faqe Beethoven and the French revolution, Nju Jork 1947 (Bethoveni dhe Revolucioni Frng). Noli ka mbetur edhe si poet, ndonse poezia e tij e fuqishme deklamative sht e pakt. Poezia e tij sht prmbledhur n nj vllim me titullin e thjesht Albumi, Boston 1948, t cilin e botoi me rastin e dyzetvjetorit t qndrimit t tij n Shtetet e Bashkuara. Albumi prmban kryesisht poezi politike, q pasqyrojn aspirata e frym kombtare si dhe ndjenja t zjarrta sociale e politike t viteve njzet e tridhjet. Tipike pr kt gjini sht vjersha Syrgjyn-Vdekur, elegjia prekse q e shkroi n Berlin kur vdiq shkrimtari dhe personaliteti politik Luigj Gurakuqi (1879-1925), i vrar n Bari m 2 mars 1925 nga nj agjent i Ahmet Zogut.

    "Nno moj, mbaj zi pr vllan,
    Me tre plumba na i ran,
    Na e vran' e na e shan,
    Na i than trathtor.

    Se t deshte dhe s't deshnin,
    Se t qante kur t qeshnin,
    Se t veshte kur t veshnin,
    Nno moj, t ra dshmor.

    Nno moj, vajto, merr malin,
    Larot ta prmbysn djalin,
    Q me Ismail Qemalin
    Ngriti flamur trimror.

    Nno moj, ma qaj n Vlor
    Ku t dha liri, kuror, S
    hpirt i bardh si dbor,
    Ti s'i dhe as varr pr hor.

    Nno moj, 'sht prpjekur
    Gojmjalt' e zemrhekur, S
    yrgjyngjall' e syrgjynvdekur,
    Ky Vigan Liberator."


    Po aq e fuqishme sht vjersha Ans lumenjve, e cila prbn ndoshta poezin m bindse t shkruar ndonjher me temn e mrgimit n gjuhn shqipe dhe m tej. Gjat qndrimit n Gjermani Noli u shqetsua thell n shpirt pr fatin e atdheut, t cilin ai e shum bashkkohs t tij e krahasonin me nj vash t braktisur e t poshtruar, sikundr kishte br Pashko Vasa nj gjysm shekulli m par n poezin e tij O moj Shqypni. Vjersha e Nolit e trajton kshtu kt tem:

    "Arratisur, syrgjinosur,
    Rraskapitur dhe katosur,
    Po vajtonj pa funt pa shpres,
    Ans Elbs, ans Spre-s.

    Ku e lam' e ku na mbeti
    Vaj vatani e mjer mileti,
    Ans detit i palar,
    Ans drits i papar,
    Pran sofrs i pangrn,
    Pran dijes i panxn,
    Lakuriq dhe i dregosur,
    Trup e shpirt i sakatosur!..."


    N kt vllim jan prfshir edhe vjershat prekse me frymzim biblik, si Moisiu n mal dhe Marshi i Krishtit. Megjithat, ndihmesa kryesore e Fan Nolit pr letrsin shqipe ishte si stilist, ka vihet re sidomos n prkthimet. Ai mund t konsiderohet si njri nga stilistt m t mdhenj n dialektin tosk, duke rreshtur prkrah tij edhe Faik bej Konicn. Prvoja e tij si aktor dhe orator, njohja me gjuht e tjera t mdha t kulturs botrore, sidomos me greqishten, anglishten dhe frngjishten, i dhan mundsi ta zhvilloj shqipen e ta ngrej n shkalln e nj gjuhe t prpunuar, t rrjedhshme e plot eleganc.
    Me vlera t mdha jan sidomos prkthimet q Noli i ka br Shekspirit. Otello e prkthyer prej tij u botua m 1916, kurse prkthimet po aq shprehse t Makbethit, Hamletit, dhe Jul Qesarit u botuan t gjitha n Bruksel m 1926. Po n kt koh ai prktheu, nga anglishtja, dy pjes t dramaturgut norvegjez Henrik Ibsen (1828-1906), nj autor tjetr ky ndaj t cilit Noli qe shum i dhn: Armiku i popullit, Bruksel 1926 (En Folkefiende 1882), dhe Zonja Ingra e Ostrotit, Bruksel 1926 (Fru Inger til steraad 1857). Gjasht vjet m pas doli prkthimi i fuqishm shqip i pjess s par t Don Quixote t Miguel De Servantesit (1547-1616) nn titullin Sojliu mendjempreht don Kishoti i Mans, Boston 1932/1933. Pjesa e dyt e Don Kishotit u prkthye m von nga Petro Zheji (l. 1929) dhe u botua bashk me prkthimin e Nolit n Tiran m 1977. Prkthime t tjera t Nolit jan: Kasollja 1921 (La barraca 1898) e romancierit spanjoll Visente Blasko Ibanjez (Vicente Blasco Ibaez, 1867-1928), e sidomos Rubairat, Bruksel 1924 (The Rubiyt of Omar Khayym) nga poeti anglez Eduard Ficxherlld (Edward Fitzgerald, 1809-1883). Prkthimi i Rubairave t poetit t madh dhe matematikanit persian Omar Khajam (vd. 1122), q i botoi me pseudonimin Rushit Bilbil Gramshi e q ua kushtoi poetve persian Nizami (1140-1209) dhe Hafiz (1326-1390), sht ndr veprat m t prkryera t Nolit. Ajo sht nj kryevepr krijuese po aq e lart sa dhe prkthimi n anglisht i Eduard Ficxherlldit. Pr m tepr, ky sht i vetmi prkthim letrar i Nolit q nuk sht yshtur nga synime didaktike. Nse krahasojm prkthimin shqip t Nolit me at anglisht t Ficxherlldit, do t vm re se teksti n shqip sht n shum an po aq i madhrishm sa dhe origjinali (anglisht). Ja tri strofat e para:

    "Natn kur flinja, m tha shpirti: 'Pi!
    N gjum dhe n Varr s'ka lumri;

  6. #66
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    Ngrehu! Sa rron, zbras Kupa dhe puth upa;
    Ke shekuj q t flesh n qetsi.'

    N ndrr, kur agimi zbardhllonte,
    Nj z q nga Taverna po gjmonte:
    ohuni, djem, e Ver sillnani,
    Se Fati na e thau lngun sonte.

    Dhe posa n Tavern kndoi gjeli,
    Besnikt jasht thirr: 'Portat eli!' E
    shkurtr sht Jeta, ja, u mplakm
    Dhe mbetm si kofini pas t vjeli."



    Awake! for Morning in the Bowl of Night
    Has flung the Stone that puts the Stars to Flight:
    And Lo! the Hunter of the East has caught
    The Sultan's Turret in a Noose of Light.

    Dreaming when Dawn's Left Hand was in the Sky
    I heard a Voice within the Tavern cry,
    "Awake, my little ones, and fill the Cup
    Before Life's Liquor in its Cup be dry."

    And, as the Cock crew, those who stood before
    The Tavern shouted - "Open then the Door!
    You know how little while we have to stay,
    And once departed, may return no more."


    Noli gjithashtu prktheu poezi t autorve t ndryshm evropian e amerikan t shekullit t nntmbdhjet, ndr ta Johan Volfgang fon Gte (Johann Wolfgang von Goethe, 1749-1832), Sr Uollter Skot (Sir Walter Scott, 1771-1832), Hajnrih Hajne (Heinrich Heine, 1797-1856), Viktor Hygo (Victor Hugo 1802-1885), Fjodor Tjutev (1803-1873), Aleksis- Feliks Arver (Alexis-Flix Arvers, 1806-1850), Henri Uodsuorth Longfellou (Henry Wadsworth Longfellow, 1807-1882), Edgar Allen Po (Edgar Allen Poe, 1809-1849), Herman Melvil (Herman Melville, 1819-1891), Sharl Bodler (Charles Baudelaire, 1821-1867), Arman Syli Prydom (Armand Sully-Prudhomme, 1839-1907) dhe Pol Verlen (Paul Verlaine, 1844-1896). N pjesn drrmuese t tyre, n saj ndoshta edhe t veshit t tij prej muzikanti, ia ka dal mban t pasqyroj stilin, shijet dhe ngjyrimet ritmike t origjinaleve.

    sht pr t ardhur keq q Fan Noli dhe Faik Konica, kta dy stilist m t mdhenj t gjuhs moderne shqipe, t dy banues jo n Shqipri por n Shtetet e Bashkuara, t'i ken kushtuar kaq pak energji krijimtaris letrare. Por e till qe koha. Pr arsye historike e politike, kulti i fryms kombtare ka pasur prher prparsi ndr shqiptart ndaj kultit t s madhrishmes estetike. Ndonse shkroi relativisht pak letrsi t mirfillt, Noli prapseprap mbetet gjigand i letrsis. Ai dha ndihmes t madhe q gjuha shqipe t arrinte potencialin e vet t plot letrar e krijues. Kshtu, ishte krijuar nj gjuh letrare moderne, nj gjuh q ende priste dhe krkonte letrsin e vet.

    Nj tjetr shqiptar i shquar me banim n Shtetet e Bashkuara ishte publicisti dhe personaliteti politik Sotir Peci (1873-1932), q e hasim edhe t shkruar Sotir Pettsy, nga fshati Dardh i Kors. Para se t mrgonte n Amerik m 1906 Peci kishte studiuar pr fizik dhe matematik n Universitetin e Athins. Me t mbrritur n Botn e Re, themeloi n Boston gazetn e prjavshme shqip Kombi, e cila u shpall si e para dhe e vetmja gazet shqiptare n Amerik dhe organ i interesave shqiptar. Numri i par i ksaj s prjavshmeje politike, kulturore e letrare t botuar shqip, her pas here me artikuj anglisht, frngjisht dhe italisht, doli m 15 qershor 1906. Ndr bashkpuntort e afrt t Pecit n redaksin e gazets ishte Fan Noli, i cili kishte ardhur n Nju Jork m 10 maj 1906. Pas pak kohe Peci e la Nolin t merrej me gazetn, e cila vazhdoi t dal deri m 1909, kurse vet u kthye n Shqipri, ku mendoi se mund t ndihmonte m shum pr shtjen kombtare. Ai prfaqsoi bashksin shqiptaro-amerikane n Kongresin e Manastirit m 1908 dhe, pas pavarsis, punoi si msues n Elbasan e n Kor. N Kongresin e Lushnjs m 1920, i cili hodhi themelet e nj pavarsie t vrtet t Shqipris, Peci u emrua ministr i arsimit, kurse pas nj viti u zgjodh deputet i Kors n parlament. Nga 24 dhjetor 1921 deri 31 janar 1925 ishte edhe antar i Kshillit t Lart. Prve veprimtaris botuese, Peci sht autor i nj gramatike t shqipes (1912) dhe i disa teksteve shkollore. Vdiq m 8 prill 1932.

    Nga antart e tjer t shquar t bashksis shqiptaro-amerikane n zgrip t shekullit, mund t prmendim gazetarin dhe veprimtarin Kristo Anastas Dako (angl. Christo Anastas Dako, 1878-1941). Pr her t par n lvizjen kombtare Kristo Dakoja mori pjes si student n Bukuresht, ku pr veprimtarin e kryer atje u burgos pr nj far kohe. U martua me Sevasti Qiriazin (1871-1949), nj figur e shquar e arsimit pr vajza, dhe mrgoi n Shtetet e Bashkuara m 1907. Atje rivalizoi me Nolin pr drejtimin e bashksis shqiptare n Masausets, kurse m 1913 u b president i Federats Vatra dhe redaktor i organit kryesor t saj, s prjavshmes Dielli n Boston. Ai ishte gjithashtu redaktor i periodikut jetshkurtr Biblioteka zri i Shqipris i botuar m 1915 n Sofje dhe m 1916 n Sauthbrixh (Southbridge), Masausets. Ve ktyre, Dakoja ishte edhe autor tekstesh shkollore dhe veprash historike-politike si studimi Cilt jan Shqiptart, Manastir 1911; Albania, the master key to the Near East, Boston 1919 (Shqipria, elsi kryesor pr Lindjen e Afrt); studimi i shkurtr historik Liga e Prizrenit, Bukuresht 1922; e m pas Shnime historike nga jeta dhe veprat e Nalt Madhris s tij Zogu i par Mbreti i Shqiptarvet, Tiran 1937, prkthyer anglisht nga vet autori nn titullin Zogu, the first king of the Albanians. A sketch of his life and times, Tiran 1937. sht e teprt t themi se kjo e fundit bri q t mos e kujtonin fort me dshir n Shqiprin komuniste t paslufts.

    Aktiv n Shtetet e Bashkuara ka qen edhe publicisti dhe shkrimtari i shquar Kostandin Anastas ekrezi (99) (angl. Constantine Anastasi Chekrezi, 1892-1959). Ka lindur n fshatin Ziisht t Kors dhe, pasi humbi vendin e puns si prkthyes i Komisionit Ndrkombtar t Kontrollit nga shprthimi i Lufts s Par Botrore, mrgoi n Shtetet e Bashkuara duke kaluar nga Italia. N Boston u ngarkua pr nj far kohe me gazetn Dielli derisa e mori Fan Noli. Sikundr Konica, ekrezi studioi dhe u diplomua n Universitetin e Harvardit. Po n Boston ai botoi periodikun Illyria, q zgjati vetm gjasht muaj, nga marsi n nntor 1916, kurse n fillim t vitit 1919 u b redaktor i s prmuajshmes s Nolit The Adriatic review. ekrezi punoi si komisioner i lart i Shqipris n Uashington dhe ishte autor i nj numri librash shqip dhe anglisht, sidomos i disa veprave t vllimshme pr historin e Shqipris, t cilat, pr horizontin q hapnin, ishin mjaft t spikatura pr kohn. Ndr kta libra jan: Albania past and present, Nju Jork 1919 (Shqipria n t kaluarn e n t tashmen); Kendime pr rjeshten e funtme te shkollave filltare, Boston 1921; Histori e Shqipris, Boston 1921; Histori e vjetr q n kohrat e Pellazgve gjer n rrnien e Perandoris romane, Boston 1921; Histori e re e Evrops, Boston 1921; Historia mesjetare e Evrops q n rnien e Roms gjer n rnien e Kostantinopojs (478-1453), Boston 1921; dhe i pari fjalor anglisht-shqip, Chekrezi's English- Albanian dictionary, Fjalor inglisht-shqip i ekrezit, Boston 1923.

    __________________________________________________ _________________

    99 kr. Koliqi 1959b.

    __________________________________________________ _________________

  7. #67
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    10.4 Gjergj Fishta, zri i kombit



    Figura m e madhe dhe m e fuqishme e letrsis shqiptare t gjysms s par t shekullit t njzet sht ati franeskan Gjergj Fishta (100) (1871-1940), i cili m shum se cilido shkrimtar tjetr i dha shprehje artistike shpirtit krkues t shtetit t ri sovran shqiptar. I dgjuar e i ngritur lart deri n Luftn e Dyt Botrore si 'poet kombtar i Shqipris' dhe 'Homeri shqiptar', Fishta do t binte menjher n harres kur komunistt morn pushtetin n nntor 1944. Edhe vetm prmendja e emrit ishte nj tabu pr shqiptart, q zgjati dyzet e gjasht vjet me radh. Kush ishte Gjergj Fishta dhe a mund ta mbaj epitetin 'poet kombtar'edhe gjysm shekulli m von?
    Fishta lindi m 23 tetor 1871 n fshatin Fisht t Zadrims, ku dhe u pagzua nga misionari franeskan dhe poeti Leonardo De Martino (1830-1923). Ndoqi shkollat franeskane n Troshan dhe Shkodr, ku q fmij u ndikua mjaft nga i talentuari De Martino dhe nga misionari boshnjak Lovro Mihaeviq, i cili i ushqeu ktij uni t zgjuar dashurin pr letrsin dhe pr gjuhn amtare. M 1886, kur ishte pesmbdhjet vje, Fishta u drgua nga franeskant n Bosnj pr t'u br prift, si dhe shum djem t tjer shqiptar. N seminaret dhe institutet franeskane n Sutjesk, Livno dhe Kreshevo, djaloshi Gjergj studioi teologji, filozofi dhe gjuh t huaja, sidomos latinisht, italisht e serbo-kroatisht. Kshtu, ai po prgatitej pr karrier ekleziastike dhe letrare. Gjat qndrimit n Bosnj ra n kontakt me shkrimtarin boshnjak Grga Martiq (Grga Martiƒ, 1822-1905) dhe me poetin kroat Silvije Strahimir Kranjeviq (Silvije Strahimir Kranj…eviƒ, 1865-1908), t cilt i zgjuan talentin letrar e me t cilt lidhi miqsi. M 1894 Gjergj Fishta u shugurua prift e u pranua n urdhrin franeskan. Me t'u kthyer n Shqipri n shkurt t atij viti, filloi punn si msues n kolegjin franeskan n Troshan e m pas si famullitar n fshatin Gomsiqe. M 1899 ai bashkpunoi me Preng Doin (1846-1917), abati me influenc i Mirdits, me prozatorin dhe priftin dom Ndoc Nikaj (1864-1951) dhe me folkloristin Pashko Bardhi (1870-1948) pr t themeluar shoqrin letrare Bashkimi t Shkodrs, e cila i hyri puns pr zgjidhjen e problemit shqetsues t alfabetit t shqipes. Kjo shoqat dha ndihmes t madhe pr botimin e nj numri tekstesh shkollore n gjuhn shqipe dhe t fjalorit shqip-italisht Bashkimi m 1908 (1), ende fjalori m i mir i dialektit geg. N kt koh Fishta ishte br figur udhheqse e jets kulturore e publike n Shqiprin e veriut e sidomos n Shkodr.

    M 1902 Fishta u emrua drejtor i shkolls franeskane n qarkun e Shkodrs, ku prmendet sidomos se zvendsoi italishten me shqipen pr her t par si gjuh n shkoll. Kjo mas ndikoi pr t'i dhn fund mbisundimit kulturor italian n katolikt e Shqipris s veriut dhe u ushqeu t rinjve shqiptar q studionin n kto shkolla nj ndjenj identiteti kombtar. M 14-22 nntor 1908 mori pjes n Kongresin e Manastirit si prfaqsues i shoqris letrare Bashkimi. Ky kongres, ku morn pjes delegat katolik, ortodoks dhe mysliman nga Shqipria dhe jasht saj, u mbajt pr t vendosur prfundimisht nj alfabet t gjuhs shqipe,

    __________________________________________________ _________________

    100 kr. abej 1941, Dema 1941, Ercole 1941, Lambertz 1949, Schir 1959, Shjzat 5, 1961, 11-12 (Numr prkujtimuer pr 90 vjetorin e lindjes s Gjergj Fishts) Koliqi (red.) 1941, Stadtmller 1942b, 1942d, Koliqi 1972b, Nekaj 1981, Gradilone 1983, Jeta e re, Prishtin, 11-12, 1990 (At Gjergj Fishts me rastin e 50 vjetorit t vdekjes), Berisha & Musliu 1990, Duka-Gjini 1992, Zamputi 1993b, S. apaliku 1995, dhe A. Plasari (red.) 1996.

    1 kr. Fialuer... 1908.
    __________________________________________________ _________________

    problem ky i studiuar hollsisht nga Fishta. Pr m tepr, ishte Gjergj Fishta ai q u zgjodh nga kongresi pr t kryesuar komisionin prej njmbdhjet delegatsh q do t prcaktonte variantin m t mir t alfabeteve t propozuara. Pas tri dit diskutimesh Fishta dhe komisioni vendosn t mbshtesin dy alfabete: nj form t modifikuar t alfabetit t Stambollit t Sami Frashrit i cili, edhe pse jo praktik pr shtyp, prdorej m gjersisht n at koh, dhe nj alfabet t ri latin pothuajse t njjt me alfabetin e Bashkimit t Fishts, me qllim q shtypja e librave jasht vendit t bhej m e volitshme.

    N tetor 1913, gati nj vit pas shpalljes s pavarsis n Vlor, Fishta themeloi dhe filloi t nxjerr t prmuajshmen franeskane Hylli i Drits, e cila iu kushtua letrsis, politiks, folklorit dhe historis. Me prjashtim t viteve t turbullta t Lufts s Par Botrore dhe viteve menjher pas saj, 1915-1920 si dhe t viteve t hershme t diktaturs s Ahmet Zogut, 1925-1929, kjo revist me influenc e me nivel t lart letrar doli rregullisht deri n korrik 1944 dhe ndihmoi pr zhvillimin e kulturs gege t veriut ashtu si revista Albania e Faik Konics n Bruksel kishte ndihmuar pr kulturn toske t jugut. Nga 5 dhjetori 1916 deri n nntor 1918 Fishta botoi gazetn e Shkodrs Posta e Shqypnis, nj gazet politike e kulturore e subvencionuar nga Austro-Hungaria n kuadrin e Kultusprotektorat-it, me gjith q forcat pushtuese nuk para kishin besim te Fishta pr shkak t aspiratave t tij kombtare. Po m 1916, s bashku me Luigj Gurakuqin (1879-1925), Ndre Mjedn (1866-1937) dhe Mati Logorecin (1867-1941), Fishta luajti nj rol udhheqs n Komisin Letrare Shqype, t ngritur prej austro- hungarezve me sugjerimin e konsullit t prgjithshm August Ritter von Kral (1859-1918), pr t vendosur n lidhje me shtjen e prdorimit zyrtar t drejtshkrimit si dhe pr t nxitur botimin e teksteve shkollore n gjuhn shqipe. Pas disa diskutimeve Komisia vendosi me t drejt q t prdorej dialekti qendror i Elbasanit si nj kompromis asnjans pr gjuhn letrare. Ky vendim binte mjaft n kundrshtim me dshirat e Gjergj Fishts, pr t cilin dialekti i Shkodrs ishte m i prshtatshmi. Fishta shpresonte se koineja shqiptare e veriut s shpejti do t shrbente si norm letrare pr t gjith vendin, ashtu si gjuha e Dantes kishte shrbyer si udhrrfyese pr italishten letrare. Gjat gjith ktyre viteve Fishta vazhdoi t jap msim e t drejtoj shkolln franeskane n Shkodr, me emrin Collegium Illyricum (Kolegji Ilirian) nga viti 1921, i cili ishte br institucioni kryesor arsimor n Shqiprin e veriut. Tani ai ishte edhe nj figur me autoritet n letrsin shqiptare.

    N gusht 1919 Gjergj Fishta qe sekretar i prgjithshm i delegacionit shqiptar q mori pjes n Konferencn e Paqes n Paris dhe, me kt cilsi, iu krkua nga kryetari i delegacionit, imzot Luigj Bumi (1872-1945) t merrte pjes n nj komision t posam q do t drgohej n Shtetet e Bashkuara pr t'u kujdesur pr interesat e shtetit t ri shqiptar. Atje ai vizitoi Bostonin, Nju Jorkun dhe Uashingtonin. M 1921 Fishta prfaqsoi Shkodrn n parlamentin shqiptar dhe u zgjodh n gusht t atij viti si zvendskryetar i tij. Talenti n gojtari e ngriti mjaft n detyrat e tij si personalitet politik apo si klerik. N vitet m pas mori pjes n konferencat ballkanike n Athin (1930), Sofje (1931) dhe Bukuresht (1932) para se t trhiqej nga jeta publike pr t'ia kushtuar vitet e mbetura urdhrit franeskan dhe shkrimeve t veta. Nga viti 1935 deri m 1938 mbajti funksionin e provincialit t t gjith franeskanve shqiptar. Kto vite, m t frytshmet e jets s tij, i kaloi i veuar n qetsin e kuvendit franeskan t Gjuhadolit n Shkodr, n hajatin, kishn dhe kopshtin e tij plot trndafila, ku Fishta ulej n hije dhe merrej me poezin e vet. Si poet kombtar i brezit t tij, Gjergj Fishta sht nderuar me diploma, mime e tituj t ndryshm, brenda e jasht vendit. Ka marr Ritterkreuz-in austro- hungarez m 1911, sht dekoruar nga papa Piu XI me mimin Al Merito m 1925, i sht dhn medalja prestigjioze Feniks nga qeveria greke, sht nderuar me titullin Lector jubilatus honoris causae nga urdhri franeskan, dhe sht br antar i rregullt i Akademis Italiane t Shkencave dhe Arteve m 1939. Vdiq n Shkodr m 30 dhjetor 1940.

    Ndonse Gjergj Fishta sht autor i gjithsej tridhjeteshtat botimeve letrare, emri i tij sht i lidhur n mnyr t pashlyeshme me nj vepr t vetme, madje me nj nga krijimet m mahnitse n mbar historin e letrsis shqiptare, me Lahuta e malcs, Shkodr 1937. Ajo sht nj poem epike historike me 15.613 vargje q v n qendr luftn pr autonomi e pavarsi e, n veanti, ngjarjet e historis s Shqipris s veriut nga 1858 deri 1913. Kjo kryevepr letrare ishte shkruar n fillim midis viteve 1902 e 1909, pastaj u ripunua nga autori gjat nj periudhe tridhjetvjeare. sht e para ndihmes n gjuhn shqipe pr letrsin botrore.

    M 1902 Fishta ishte drguar n nj fshat t vogl pr t zvendsuar prkohsisht famullitarin vendor. Atje u njoh e u miqsua me fshatarin e moshuar Marash Uci (vd. 1914) nga Hoti, t cilin do ta prjetsonte m von n vargje. N mbrmjet q i kalonin s bashku Marash Uci i rrfente priftit djalosh pr betejat heroike midis malsorve shqiptar dhe malazez, n veanti pr betejn e famshme n urn e Rrzhanics, ku Marash Uci kishte marr pjes vet. Pjest e para t Lahuta e malcs, me titullin Te ura e Rrzhanics, u botuan n Zadar m 1905 e 1907, e u ribotuan m pas t zgjeruara m 1912, 1923, 1931 dhe 1933. Botimi prfundimtar i veprs n tridhjet kng u paraqit n Shkodr m 1937 n kremtim t njzetepesvjetorit t shpalljes s pavarsis s Shqipris. Me gjith suksesin e Lahuta e malcs dhe personalitetit t shquar t autorit, kjo vepr dhe t tjera t Gjergj Fishts u ndaluan pas Lufts s Dyt Botrore kur komunistt erdhn n pushtet. Megjithat, kjo poem epike, e ribotuar n Rom m 1958, n Lubjan m 1990 dhe n Rom m 1991, gjendet edhe n prkthime n gjermanisht dhe italisht (2).

    N prmasat e veta historike, Lahuta e malcs nis me prleshjet kufitare midis fiseve t Hotit e t Gruds dhe fqinjve po aq t rrept malazez m 1858. Thelbi i veprs (kngt 6-25) u kushtohet ngjarjeve t viteve 1878-1880, q lidhen me Kongresin e Berlinit, i cili i dha toka kufitare shqiptare Malit t Zi dhe shpuri n krijimin e Lidhjes s Prizrenit pr t mbrojtur interesat e kombit. Kngt e tjera mbulojn periudhn e Revolucionit t Xhonturqve, i cili n fillim u ngjalli shpresa nacionalistve shqiptar pr nj far autonomie, si dhe luftrat ballkanike t viteve 1912 e 1913, q shpun n shpalljen e pavarsis s Shqipris. Ngjarjet e ksaj poeme epike mund t prmblidhen si vijon:

    Knga I - Cubat

    M 1858, me gjith pes shekujt e gjat nn zgjedhn turke, shqiptarve nuk u ishte shuar dshira dhe vullneti pr t fituar lirin. Cari i Rusis, pr t shtrir ndikimin n Ballkan, i shkruan nj letr mikut t vet, princit Nikolla t Malit t Zi. N kt letr ai i premton atij ndihm dhe i krkon q t prvetsoj nj cop t Shqipris s veriut duke mos i ln turqit t qet. Letra, duke kaluar male e lugina n duart e t drguarit personal t Carit, mbrrin n oborrin e Cetins dhe mirpritet nga sundimtari malazez, i cili e bind trimin Vulo Radoviq, serdar i Vasoviqit, t gatis banditt e tij pr t shkretuar Vraninn n liqenin e Shkodrs.

    Knga II - Oso Kuka

    Vulo Radoviqi e merr Vraninn pa qndres. A do t zbresin malsort nga malet pr t dbuar banditt malazez? Avdi Pasha n Shkodr ankohet se n Shqipri nuk kan mbetur burra t vrtet, se ajo sht br vend vashash. Djaloshit Oso Kuka i hipn gjaku n kok kur dgjon nj fyerje t till dhe i kundrvihet duke i thn se shqiptart e kan mbrojtur vendin e tyre kurdoher me trimri pa u kursyer para asnj sakrifice. N krye t javs, vet Oso Kuka organizon nj grup prej dyzet lufttarsh t zgjedhur, q

    __________________________________________________ _________________

    2 kr. Fishta 1925, 1958b, 1968-1970.
    __________________________________________________ _________________

  8. #68
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    prmenden t gjith n poezi n mnyr homerike, dhe niset pr n Vranin.

    Knga III - Preja

    N nj kullot pran Vranins, Vulo Radoviqi vret bariun shqiptar Avdi Hisa dhe ia merr tufn si pre. E motra e Avdiut, Turkina, e vajton t vllan sipas tradits malsore. Kur dgjon vajin e saj, Oso Kuka thrret lufttart e tij pr t marr hak. Ata vihen n ndjekje dhe i arrijn vjedhsit e tufs mu n breg t Moras, ku pas nj beteje t ashpr ua rimarrin tufn. Sllavt humbin dy burra, kurse shqiptart prgatiten pr t'u trhequr, t knaqur se ia morn gjakun Avdiut dyfish. Rrugs n t kthyer Oso Kuka sheh se i mungon njri prej lufttarve, Kerrni Gila nga Zagorja. Kthehet dhe e sheh Kerrni Giln t mbrthyer n nj dyluftim pr jet a vdekje me lufttarin malazez Jovan, t cilin poeti e karakterizon me prmasa vrtet epike. Oso Kuka i ndan nga njri tjetri dhe ia fal jetn Jovanit, duke i thn t shkoj n shtpi "e thuej nns e nuses s' r se per s' dytit sod k l."

    Knga IV - Vranina

    Figura e Oso Kuks prshkruhet me imtsi. Ai sht hero me fuqi t mbinatyrshme, t cilit i trembet princ Nikolla. Princi mbledh komandantt e ushtris s tij dhe u paraqet planet q kishte br. Dyqind lufttar do t drgohen n ishullin e Vranins n liqenin e Shkodrs. Kshilltari i tij Mirko Kapidani e kshillon t mbjell farn e prarjes mes shqiptarve si mjet pr t'i mundur. Poeti u bn thirrje zanave t njoftojn Oso Kukn pr kt msymje q po prgatitet.

    Knga V - Deka

    Oso Kuka ka par nj ndrr. Duke ngrn bashk me burrat, ai pyet Soko Tonn, q ishte i zoti pr t parathn t ardhmen. Nga blana n shpatulln e nj bishe t vrar, Soko Tona sheh varre, tym dhe gjak. Kael Doda merr lahutn dhe kndon kngn e famshme t Gjergj Elez Alis dhe Harapit t zi. Oso Kuks i hyn meraku dhe drgon roje n va. Por, n mes t rojeve sht edhe nj tradhtar, Zeliq Gjuka, i cili u rrfen udhn malazezve npr nj va natn. N betejn m pas lufttart shqiptar munden. Tridhjet t vrar dhe dhjet t plagosur. Ndr ata q shptojn sht Oso Kuka, i cili me burrat q i kishin mbetur gjeti streh n nj xhebehne, depo baruti e fortifikuar. Malazezt msyjn, kurse Oso Kuka, pr t mos iu dorzuar armikut, hedh n er kulln, duke u vrar vet, shokt e tij t plagosur dhe msymsit. Ndrkoh q poeti i jep bekimin Oso Kuks, flamuri malazez ngrihet mbi Vranin.

    Knga VI - Dervish Pasha

    Njzet vjet m pas nj lajmtar shqiptar ndalet te porta e Sulltanit n Stamboll dhe rrfen pr vuajtjet e gjata t Shqipris nn sundimin e Malit t Zi. Sulltani vendos t drgoj nj ushtri prej pesdhjet batalionesh nn komandn e Dervish Pashs pr t sprapsur malazezt. Poeti u bn nj thirrje kushtrimtare bashkvendsve pr t'u ngritur pr liri, kurse turqit korrin fitore. N tri msymje, pushtohen Podgorica, Kernica, liqeni i Shkodrs dhe kryeqyteti Cetin. Princ Nikolla trhiqet maleve. Por Kongresi i Berlinit do t vendos ndryshe. Poeti konkludon:

    "Vall, a hn Pasha n'Cetin?..
    Nuk e diej a hn n'Cetin;
    Por n'Cetin e diej se s'rrin;
    Di po vlon atje n'Berlin."
    (3)

    Knga VII - Kuvendi i Berlinit:

    Poeti pyet muzn e tij, zann, se 'sht ai gjmim q vjen nga larg. Ka shprthyer lufta ruso-turke. Krert e shteteve t Evrops, t personifikuar n shtat krajlat e letrsis gojore shqiptare, jan mbledhur n Berlin pr t vendosur pr fatin e popujve t Ballkanit. T gjith kan mbrojtsit e tyre, prve shqiptarve. Princ Nikolla i Malit t Zi del para kongresit i reckosur dhe krkon ndihm. Atij i jepen tokat me popullsi shqip- folse t Plavs, Gucis, Shkodrs dhe Alpeve t Shqipris s veriut deri posht n lumin Drin. Poeti mallkon t gjith ata q nnshkruajn dhnien e ktyre territoreve dhe parathot fatkeqsi pr pushtuesit malazez. Princi i ngazlluar kthehet n Cetin dhe urdhron Pal Milanin t marshoj mbi Shqipri me pes batalione. Milani shpreh droje, por princi prgjigjet duke u tallur me t.



    Knga VIII - Ali Pasha i Gucs:

    Ali pash Gucia niset m t aguar, duke i ln lamtumirn nns dhe s shoqes. Rrugs npr male, ulet nn nj lis pr t pushuar dhe takon aty orn. Ajo i qorton shqiptart pr munges patriotizmi dhe i thot Aliut t mos harroj se 'i ka dhn vendi i tij: hije, uj gurrash, livadhe pranverore. Ai betohet mbi gurin e varrit se nuk do ta kursej as veten e as t birin pr t mirn e Shqipris. Me nj bisk rozmarine, ora i fal atij fuqi magjike pr t shkulur pem e pr t'i mbjell prap.[/indent]

    Knga IX - Lidhja e Prizrendit:

    Ndrkoh q dielli ngrihet mbi majn e Cukalit, zanat dhe ort jan mbledhur pr t'u kshilluar pr ngjarjet e Prizrenit, ashtu si perndit dhe perndeshat e Olimpit bisedonin pr rrjedhat e Lufts Trojane. Vendin e nderit nuk e ka zn Agamemnoni, por Ali pash Gucia. Nga bjeshkt ato vrojtojn ngjarjet dhe numrojn pjesmarrsit e Lidhjes t mbledhur n Prizren m 1878. Abdyl Frashri dhe patriot t tjer shqiptar i drejtohen Lidhjes me fjal t zjarrta dhe marrin vendim t'i shkruajn letr Kongresit t Berlinit pr t shprehur kundrshtimin ndaj planeve sllave n dm t tokave t tyre.

    "Shkrepi dielli buzs s'Cukalit,
    Eja e t'kndojm, oj Zna e malit,
    Eja e t'kndojm m Lahut t'Malcs,
    Si at Krent e Shqyptars
    N Prizrend na jan bashkue,
    Per me fol, me bisedue,
    Shqyptarn se si m'e pshtue
    Prej apojve t'Malit t'Z,
    Qi k dyndun top e ushtr,
    Me h n'Plav, me h n'Guc,
    Me marr Shkodren me Malc,
    Dr k dn vendi me Dr;
    Pse, po thon, Mbreti i Stambolls
    Dor i dhnka Knjaz Nikolls
    Me ndez zjarm aj m'votra t'ona,

    __________________________________________________ _________________

    3 Lahuta e malcs VI. 480-484.
    __________________________________________________ _________________

    Me ng qt aj n'ara t'ona,
    Me b dr n'zabele t'ona,
    E me gr e me vasha t'ona
    Me luejt Shkjau harush nder n, T
    hue se s'k Shqyptar mb dh."
    (4)

    Knga X - Mehmet Ali Pasha

    Telegramet sjellin lajmin se Sulltani ka caktuar nj pasha tjetr. N Gjakov, krert e malsis shqiptare mblidhen n shtpin e Abdullah Drenit pr t takuar t drguarin e ri. Mehmet Ali pasha i prshndet krert me ngrohtsi dhe shtrngohet t rrfej se Sulltani ka vendosur t'i lshoj pe princ Nikolls. Shqiptart revoltohen kurse Mehmet Ali pasha i z e i burgos. Miqt dhe t afrmit e pengjeve i krkojn Abdulla Drenit t'ua dorzoj pashn. Sipas kanunit t rrept t mikpritjes shqiptare, Abdulla Dreni natyrisht nuk mund t'u dorzoj mikun, kshtuq shtpin e marrin me sulm. Pasha dhe nj numr nga paria e shqiptarve vriten. Poeti ankohet se, edhe ksaj radhe, shqiptart luftojn me njri tjetrin pr shkak t turqve. Krert shqiptar i drgojn Sulltanit nj letr q t'u sjell nj pash tjetr. Ata jan betuar t mos pranojn kurr t jetojn nn sundimin e princ Nikolls t Malit t Zi.

    Knga XI - Lugati:

    Princ Nikolla po kalon nj mbrmje t qet n sarajet n Cetin me t shoqen, Milenn, duke u mburrur pr heroizmin e tij n t kaluarn e pr bmat e mdha q e prisnin. Milena i thot t mos e marr me aq vrull. Ajo i jep ver, duhan dhe gshtenja t pjekura para se t bien pr t fjetur. Gjen astin dhe i thot se fmijt kishin frik t binin n shtrat ngaq u kishte dal lugati nj nat m par. Princ Nikolla e quan besimin n lugetr e fantazma gjepur kalamajsh. Pas gots s fundit t vers dhe llulls s fundit me duhan, princi bie pr t fjetur. Natn i del nj lugat. sht hija e Mehmet Ali pashs s vrar, q i rrfen pr vdekjen e tij n duart e shqiptarve dhe q e kshillon t marr n dor malsin e tyre. Hija zhduket, si na thot poeti: "tue ln mbrapa nji qelbsin qi dr von u ndie n' Cetin." Princi hidhet nga shtrati, thrret gjeneralin e tij Mark Milanin dhe e urdhron t prij forcat malazeze drejt Shqipris.

    Knga XII - Marash Uci

    Kjo kng qe e para nga Lahuta e malcs q u botua, dhe prmban mjaft vargje t spikatur. Ajo sillet rreth figurs s Marash Ucit, dikur lufttar trim i Sulltanit, kurse tani nj bari i moshuar, i urt e plot prvoj. Knga fillon kshtu:

    "Te nji mriz, te nji lejth
    Kishin ndollun tre bar,
    Dy me dhn e nji me dh,
    Njni plak e dy t r:
    Marash Uci e t'bijt e Calit,
    Dy djelm t'let si shpezt e malit."
    (5)

    Lart n bjeshk, Marash Uci kshillon barinjt e rinj t ruajn traditat burrrore t

    __________________________________________________ _________________

    4 Lahuta e malcs IX.1-20.

    5 Lahuta a malcs XII.1-6.
    __________________________________________________ _________________

  9. #69
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    kulturs s tyre fisnore dhe gjithmon t mbajn besn. Pastaj ai kalon nga mali n mal e shkon te un Mula, bajraktari i Hotit, dhe i bn thirrje t mbledh krert n kishn e Shn Gjonit n Brigje.

    Knga XIII - Te kisha e Shnjonit:

    Krert e bajrakut t Hotit jan mbledhur n kishn e Shn Gjonit. un Mula e hap kuvendin dhe aty Marash Uci mban nj fjal t gjat e prekse pr marrdhniet e vshtira t Shqipris me turqit, pr autonomin fisnore e pr Kanunin e lasht t Lek Dukagjinit. Tani punt kan ndryshuar, shton ai. Evropa, kurva e motit, i ka tradhtuar shqiptart, q kur Kongresi i Berlinit i dha princit t Malit t Zi tokat e Hotit, Gruds, Plavs dhe Gucis.

    "Uh! Europ, ti kurva e motit,
    Qi i rae mohit bess e Zotit,
    Po a ky shji i gjytetns:
    Me d token e Shqypns
    Per me mbajt klysht e Russ?"
    (6)

    Krert e fisit vendosin t shkojn n luft pr t mbrojtur malsin, me un Muln komandant. T gjith burrat e bajrakut, t rinj e pleq, rrmbejn armt, duke ln shtpit, arat dhe bagtin nn kujdesin e grave.

    Knga XIV - Te ura e Rrzhanics:

    Riza Pasha, komandanti turk i kalas n Shkodr, hedh vshtrimin nga veriu dhe sheh se mjegulla ka mbuluar liqenin. Nuk sht mjegull, i thot myftiu, por tymi i barotit n prleshjet e prgjakshme midis forcave malazeze nn komandn e Mark Milanit dhe malsorve t Gruds e t Hotit. Poeti thrret zanat pr t marr vesh numrin e trupave sllave, t cilat pastaj radhiten n nj mnyr homerike. Dymij e shtatqind trupa malazeze ngjishen n Urn e Rrzhanics prball njzet malsorve dhe njzet pushkve, e ndr ta jan Halil Haka e Palok Gjoka. Beteja q pason prshkruhet n t gjitha imtsit e veta heroike, derisa sllavt munden dhe Mark Milani detyrohet t'ia mbath me t katra.

    Knga XV - Kasneci:

    Nj sorr ogurzez ulet e z vend n pullaz t pallatit n Cetin ndrkoh q arrin lajmtari me lajmin se ushtria malazeze sht mundur dhe malsort kan ndrmend t hyjn n Mal t Zi.

    Knga XVI - Kulshedra:

    Knga XVI prbn nj interlud pas lufte me nj analogji mitologjike pr betejn. N koh stuhie, nje kulshedr e trbuar shtat-krershe ka ikur nga nj shpell n Shal pr t marr hak mbi nj drangue, Vocrr Bala. Drangojt, q personifikojn heronjt e malsis, mblidhen pr t'i br ball e pr t mundur prbindshin gjigant. Pasi korrin fitore, drangojt marrin pjes n nj drek me grur, buk, mish dreri dhe mjalt, t ftuar nga ort e Shals q e kan soditur betejn nga nj shkmb aty pran. Pas buke ort ia nisin valles dhe kndojn kngn e vashs Eufrozin nga Janina, e cila zgjodhi vdekjen e nuk iu dorzua tiranit Ali pash Tepelena:

    __________________________________________________ _________________

    6 Lahuta e malcs XIII. 40-44.
    __________________________________________________ _________________

    "Varza k e varza s'k,
    Por, si k nji vajz n'Janin,
    Kurkund shoqen s'i a k p,
    Kah bje diell e serotin:
    Snin diell, ballin si hna,
    Ardhun shtatit si silvija,
    Eufrozin e quejti nna,
    Augur t'mir m'e pas Shqypnija.
    At e pka aj Al Pasha,
    Dal si vida n balkue,
    Edh fort pelqye i sht vasha:
    on Harapin m'e kerkue.
    Vjen Harapi e i thot te dera:
    Shpejt tash, vash, ti kt me zdrypun
    E me mue me ardh nji hera;
    Pers Pasha t k lypun.
    T'u thaft goja! shka po thue?
    I a kthen vasha fjalen mar;
    Se un nji vajz-o kam qillue:
    S'diej me fol me Pashallar,
    Jo, po, Ali Pash Tepelena
    Mundet kryet aj me m'a pr,
    Si i k pr kushdi s krena;
    Gjall por s'lshoj un erz as f.
    Asht mush Pasha me mn,
    Prap harapin on e e thrret:
    Pa ndigio harap i z,
    Se dy her Pasha nuk flet:
    A se vjen kt sande goca,
    A se ndryshe n'fund t'liqnit
    T'a bj gjumin me bretkoca.
    More vesht, bre qn i qnit?
    I shkon naten vashs harapi,
    Edh e mrr e e on m'liq,
    K tue pritun ishte trapi,
    Per me i bart neper kurrn.
    N'mes t liqnit si kan dal,
    At trapi vend k znun,
    Edh nis harapi fjal,
    Nis aj vashs ksht me i thnun:
    Nuk k tjeter, tash, lum vasha:
    E s'jam nieri fjals qi i luej:
    A me shkue sande te Pasha:
    A sh kt me t'myt ty n'uj.
    Jo, po, i thot vasha tue qesh,
    Se un te Pasha due me shkue;
    Por due t'shkoj nji her me u vesh,
    Pse sido kt kam qillue.
    E ksht tue i thn harapit,
    Atij qnit, t'birit t'qnit,
    Mrr e hidhet n'uj prej trapit,
    Edh zhduket n'fund t'liqnit.
    Doli fjala neper dh:
    Njekso varzash k n'Shqypn,
    Qi per erz edh per f
    T'rijt e jeten i bjn fl." (7)

    Knga XVII - N Qaf-Hardhi:

    Pas betejs n kngn XVI, ort dhe drangojt kan ikur n shtpi t vet. Mbeten vetm dy drangoj, Rrustem Uka dhe Xhem Sadrija, q do t prgatiten pr dasmn. Ata fluturojn e ngjiten n Qaf-Hardhi. Aty bjn nj pushim, duke pir duhan e duke pastruar armt. Mark Milani sht kthyer me tet batalione t reja, i vendosur t pushtoj Plavn e Gucin. Dy drangojt shqiptar shtrngohen t mbrojn qafn nga treqind trupa malazeze. Ata zihen ngusht, por u vijn n ndihm barinj t ndodhur andej afr, dhe fitojn betejn. Mark Milani vendos t'i trheq trupat pr nj betej tjetr n Sutjesk. Zanat, t cilat prsri e kan soditur betejn nga nj maj aty afr, zn vend tani n nj maj shkmbi q sheh nga Sutjeska dhe rrin n pritje.

    Knga XVIII - Te Ura e Sutjesks:

    Trupat e Mark Milanit mblidhen te Ura e Sutjesks pr t marr Gucin, por Ali pash Gucia u ka zn prit me dymij ushtar shqiptar. E gjith knga i kushtohet betejs s egr, prshkrimit t lufttarve t veant dhe bmave t tmerrshme n nj prleshje pr jet a pr vdekje. Vjen pastaj nj interlud me vajin preks t nj zogu t zi pr vdekjen e Smajl Arifit. Por sht edhe nna e Cen Brahimit pr t'u vajtuar, sepse i biri e ka turpruar veten duke mos i marr hakun probatinit t tij Sadri uni t vrar n betej. Kokn e Sadriut e kan vn maj nj huri dhe e kalojn para shqiptarve pr t'u tallur:

    "Do me t'thash, me gias, or Pash,
    Se t'bn mer Mark Milani,
    Mark Milani Kapidani,
    Me i a ndreq cilen n'Xham,
    Dreken n'Plav, darken n'Gus."
    (8)

    Knga XIX - Pater Gjoni:

    Duke br nj mallkim t zjarrt patriotik, Pater Gjoni i Kelmendit dnon bmat e poshtra t sllavve, q pr pesqind vjet nuk kan br gj tjetr vese kan munduar shqiptart dhe u kan marr tokat. Por malsort jan kock e fort dhe kan mbijetuar. Po t mos ishte prift, ai vet do t kishte rrmbyer armt e do t dilte n mbrojtje t maleve t atdheut. Sa t ket uj lumi i Drinit, sllavt nuk kan pr t shkelur n tokn shqiptare. Kur fillon t derdhet gjaku, Lulash Ndreu kndon nj kng patriotike, Patr Gjoni niset pr n Sutjesk me burrat e Kelmendit prapa.

    Knga XX - Lekt:

    Skena edhe m t prgjakshme beteje n Urn e Sutjesks. Lufttart shqiptar t malsis si dhe kundrshtart e tyre sllav po aq t vendosur prshkruhen nj nga nj, si

    __________________________________________________ _________________

    7 Lahuta e malcs XVI. 524-579.

    8 Lahuta e malcs XVIII. 329-333.
    __________________________________________________ _________________

  10. #70
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    lufttart e Agamemnonit dhe Priamit nn muret e Trojs s lasht. I ngjashm me episodin e Glaukut dhe Diomedit te Iliada sht takimi i probatinve t vjetr, sllavit Mil Spasi dhe shqiptarit Bec Patani. N prleshje e sipr, t dy e njohin njri tjetrin, kmbejn fjal prshndetjeje dhe mbshtetin kokat n supet e njri tjetrit, si e do zakoni. N interlud rrfehet si kishte lindur miqsia e tyre. Kur Rrustem Uka mbrrin me prforcime nga Gucia, Bec Patani e shpton probatinin e tij. Mbi at kasaphan bie nata.

    Knga XXI - Ndrmjetsija:

    Pas nj prshkrimi t gjat t skenave t betejs t mbushur plot me gjak, gjymtyr dhe koka t prera, shfaqet Patr Gjoni i kngs XIX. Ai i krkon pashait t'i jap leje t shkoj te Mark Milani pr nj armpushim, pr t varrosur t vrart. Pashai pranon. I shoqruar nga nj gjakon, Patr Gjoni niset pr n kampin e komandantit malazez. Atje e presin me nderime. Pason nj dialog midis patriotit Patr Gjoni dhe Mark Milanit, q tregohet fisnik, dhe armpushimi vendoset. Por disa lufttar nuk duan t'ia din dhe mezi 'presin t luftojn. Me njzet shok besnik me vete, Bec Patani msyn n nj tuf dhensh n Mal t Zi. Hyjn n nj vath natn dhe e rrmbejn tufn. Skena t kujton Iliadn, plakitjen e Odiseut dhe Diomedit natn n kampin trojan. Rrugs n kthim ata marrin vesh se Mark Milani kishte ndrmend t'i msynte prsri sapo t mbaronte armpushimi, ksaj radhe n Nokshiq. Nxitojn q t'ia japin kt lajm Ali pashs.

    Knga XXII - Tringa:

    Veprimi ndodh n Nokshiq (pa dyshim Novshiqi i sotm) n luginn e Limit t siprm n juglindje t Malit t Zi. Pr t'i shptuar krdis, t gjith banort jan larguar, madje edhe kafsht e egra. Mbetet n shtpi vetm vajza trime shqiptare Tringa, pr t'u kujdesur pr t vllan Curr Ula q po vdes. Prkushtimi dhe vetmohimi i motrs s ndershme e sypatrembur, figur e marr nga letrsia gojore shqiptare, jepet nga poeti me imtsi t holla. Curr Ula vdes dhe i bie Trings ta varros n tokn e vet, megjithse pas pak do t shprthejn luftimet. Nj lufttar sllav q kalon aty, Gjur Kokoti, e kallzon dhe krkon ta marr "si r nans t'm'i ndihmoj n'shpi", por Tringa nuk do t'ia dij. Ajo rrmben pushkn dhe e qllon n krahror, duke marr edhe vet nj plumb n kok nga shoku i Gjur Kokotit, Vasil Ndreka. Knga mbyllet:

    "Edh dielli dheut i r,
    Gjall por Tringa Shkjaut n'dor s'r"
    (9)

    Knga XXIII - Ke tbanat e Curr Uls:

    Lufttari shqiptar Gjet Gega nga Shllaku mbrrin n vend dhe merr hak pr Tringn duke vrar Vasil Ndrekn. M tej Gjet Gegn e sulmon sllavi Millosh Pera n nj duel, q poeti e krahason me nj prleshje pr jet a vdekje midis nj luani e nj tigri. N prleshje e sipr Millosh Pera pengohet te kufoma e Vasil Ndreks dhe vritet nga Gjet Gega, i cili i pret kokn Vasilit dhe e flak n oborr pran trupit pa jet t Trings. M tej n kt kng prshkruhen duele t tjera, ku trimat shqiptar e malazez prqeshin e shpotitin njri tjetrin n nj mnyr epike.

    Knga XXIV - Zana e Vizitorit:

    Zana e Madhe kundron betejn e prgjakshme nga m e larta pik e malit Vizitor mbi

    __________________________________________________ _________________

    9 Lahuta e malcs XXII. 881-882.
    __________________________________________________ _________________

    Plav, ashtu si Zeusi sodiste Luftn e Trojs nga maja e lart e malit Ida. E zemruar n kulm kur sheh Tringn e virtytshme, e cila q fmij kishte qen nn mbrojtjen e zanave t malit, ajo zbret pr t'ia marr trupin e pr ta sjell n rudinat e malit Vizitor. Trupin e saj e lajn me ceremoni, e ndrrojn dhe e varrosin rrz nj bliri, ndrsa Zana e Madhe e vajton. Trings i duhet marr haku. Ky sht vullneti i Zans s Madhe q ngrihet mbi malsi dhe u lshon burrave kushtrimin pr t shpejtuar pr n fushbetejn e Nokshiqit. Ret e lufts mblidhen n horizont ndrsa fiset e Shals, Shoshit, Shllakut, Temalit, Merturit, Gjjit dhe Dushmanit prgatiten pr betej.

    Knga XXV - Gjaku i marrun:

    Kjo kng, m e gjata nga t gjitha, me 1184 vargje, i kushtohet prsri ashprsis s betejs, t ciln poeti shpirtbut franeskan e prshkruan me knaqsi. Nga vendi ku sht ulur n majn e lart t Durmitorit, ora e Malit t Zi dgjon kushtrimin thers t Zans s Madhe t Vizitorit dhe niset pr t lajmruar Mark Milanin, duke vajtuar:

    "Si gjithmon Shqyptr e Shkj
    Jan l n'gjak, q'se fati i z
    Flak e agzot vni per br,
    V per br Shqypn e Mal t'Z!"
    (10)

    Ora i del Mark Milanit me fytyrn e poetit epik malazez Petar Njegosh pr t'i njoftuar se shqiptart po bhen gati t zbresin n Nokshiq e ta trheqin pr t hyr n betej. Mark Milani trim i hyn orvatjes s fundit t pasuksesshme pr t pushtuar malsin shqiptare. Ai u bn thirrje lufttarve t vet t hidhen n sulm, duke u premtuar "cilen n'Plav, dreken n'Gus, zamren n'Hot e darkn n'Shkodr." Beteja ndizet e prgjakshme dhe prshkruhet edhe nj her me gjith vrullin e heroizmit e batrdin e saj. Zanat e maleve, ashtu si perndit dhe perndeshat e Greqis s lasht, ndrhyjn pr t mbrojtur lufttart e dashur e pr t'i drguar t tjert n at bot. Mark Milani e kupton se malazezt jan t rrethuar dhe krkon nn nj rrebesh shiu Mirko Kapidanin, pr t'i thn q t trhiqet. Mirkoja sht kapur rob nga shqiptart n nj ur mbi Lim. Ktu ora malazeze dhe zana shqiptare, t mbshtetura nga dy shtriga mbi kurriz breshke, zn e prleshen vet. Ora mundet, e lodhur n pemn e blirit mbi varrin e Trings, ku e rrahin gjarprinjt. Hakmarrja sht kryer. Zana e Madhe kndon:

    "A t'kam thn, 'or' Knjaz Nikolla,
    Se un, dr sande pa marr dielli,
    Tringen do t'a kish' pague:
    Treqind krena un tue t'i pr,
    Treqind rob un tue t'i zanun,
    Tr mij ika e nuse t'reja
    Para kohs tue t'i ln veja."
    (11)

    Knga XXVI - Koha e re:

    Pas skenash t gjata me beteja, knga XXVI bn kontrast me karakterin idilik t skenave t saj. Ktu hyn vet poeti. Ai po e kalon pranvern n Lezh pr t prfunduar Lahuta

    __________________________________________________ _________________

    10 Lahuta e malcs XXV. 52-55.

    11 Lahuta e malcs XXV. 1165-1171.
    __________________________________________________ _________________

    e Malcs, dhe fton pr vizit zann, muzn e tij. Bukurit e Lissusit t lasht n ato dit pranvere e frymzojn poetin t rikujtoj historin e krahins: ndrtimin e kshtjells s Lezhs me muret e saj ciklopike, jetn e mbretrve legjendar t Iliris, varrin e Sknderbeut, legjendat dhe mitologjin. Tani, pas pes shekujsh sundimi turk, po agon nj koh e re, ajo e liris dhe e pavarsis s Shqipris.

    Knga XXVII - Xhemjeti (Komiteti):

    Ka ardhur shekulli i njzet. N brigjet e Bosforit, gjat revoltes s xhonturqve m 1908, mblidhet nj pseudokomitet pashallarsh turq pr t vendosur pr fatin e Shqipris. Liberalizmit t Sinan Pashs i kundrvihen Xhavit dhe Turgut Pasha, pr t cilt n Perandori ka vetm nj kombsi, ajo turke, dhe q krkojn t prdoret forca pr t mposhtur kryengritsit shqiptar.

    Knga XXVIII - Ded Gjo' Luli:

    Fryma e qndress ndaj malazezve vazhdon t gjalloj n Shqiprin moderne n figurn e Ded Gjo' Lulit, kryelufttar i shtjes kundr turqve. Jemi n vitin 1911, nj vit para luftrave ballkanike, kur turqit nisn orvatjen e tyre t fundit pr t'i nnshtruar malsort shqiptar nn sundimin osman. Me Ded Gjo' Lulin dhe etn e tij prej njzet petritash sht edhe plaku Marash Uci nga Rapsha e Hotit, q e kemi par n kngn XII. Turgut Pasha me shtatdhjet batalionet e tij krkon q malsort t dorzohen brenda pes ditsh, dhe pastaj prgatitet pr sulm, por tani gjendja e mjerueshme e Shqipris i ka rn n sy edhe Evrops.

    Knga XXIX - Lufta e Balkanit:

    Perandori i Austris Franc Jozefi e kshillon Sulltanin t mos i ngacmoj shqiptart, se prndryshe do t ket me ta m shum probleme nga sa kujton ai. Cari i Rusis shtyn miqt e vet sllav t'i shpallin luft Turqis dhe kshtu nis Lufta Ballkanike e vitit 1912. Nga humbja e Turqis do t prfitojn bullgart, dhe prsri sllavt sulmojn Shqiprin. Mbreti i Anglis fton gjasht mbretrit e tjer, prfaqsues t Fuqive t Mdha, n Konferencn e Londrs pr t zgjidhur kt problem, sepse "prej Balkanit hajr nuk k!"

    Knga XXX - Konferenca e Londonit:

    Pas tridhjet vjetsh pune me Lahuta e malcs, poeti e mbyll kngn duke i br thirrje zans, e cila prej kohsh e ka ndjekur pa u ndar andej-kndej npr lndinat e Parnasit. Ashtu si Horaci n exegi monumentum, poeti na thot:

    "Ndertue kemi 'i pomendare,
    Rrf as mot mos m'e dermue."
    (12)

    Prshkrimit nga poeti t ngjarjeve t Konferencs s Londrs, ku t 'shtat krajlat' bisedojn pr fatin e Shqipris, nuk i mungon nj not humori e ironie. Pas shum debatesh, pjesmarrsit pranojn t njohin shtetin e ri e t pavarur shqiptar. Flamuri kuq e zi, "pors fleta e Engllit t'Zotit", valvitet tani mbi tokn e Sknderbeut.

    Lahuta e malcs sht pa dyshim poema epike m emocionuese e m e fuqishme e shkruar n gjuhn shqipe. Ajo qndron mbi t gjitha sprovat e tjera n kt gjini: nga poema me

    __________________________________________________ _________________

    12 Lahuta e malcs XXX. 23-24.
    __________________________________________________ _________________

  11. #71
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    ndikim persian e Dalip Frashrit Hadikaja, rreth v.1842 (Kopshti); nga poema epike shiite e Shahin bej Frashrit Myhtarnameja, 1868 (Historia e Myhtarit); nga poema disi e shkaprderdhur e Jeronim De Rads Scanderbeccu i pa-faan, 1872-1884; nga poema me frym kombtare po jo dhe aq e arrir e Naim Frashrit Istori' e Skenderbeut, 1898; nga poema epike shiite po e tij Qerbelaja, 1898; nga poema e mrgimit e Zef Skiroit Te dheu i huaj, 1900; dhe deri tek ajo e Frano Krispi Glavjano Mbi malin e Truntafilevet.

    Epoka e poemave bektashiane e shiite sipas tradits turko-persiane natyrisht kishte marr fund, kurse tema klasike e poemave epike shqiptare, bmat e heroit kombtar t shekullit t pesmbdhjet, Sknderbeut, e cila ishte trajtuar me nj nivel artistik t kufizuar nga dy shkrimtart shqiptar m me emr t shekullit t nntmbdhjet, Jeronim De Rada dhe Naim Frashri, tani ishte tepr e largt dhe e mjegullt pr t'u vn n qendr t nj poeme epike t shekullit t njzet. Gjergj Fishta zgjodhi pr subjekt at ka njihte m mir: kulturn heroike t vendlindjes, malsis shqiptare t veriut. Synimi i tij me kt poem, e cila sht nj arritje e pashoqe n letrat shqiptare, ishte t paraqiste jetn e fiseve t Shqipris s veriut, e t njerzve t saj n prgjithsi, n prmasa heroike. Autori pati fatin e mir q n ato vite t jetonte mu n burimin e s vetmes shoqri heroike t pacenuar n Evrop. Kshtu, struktura fisnore e banorve t Alpeve t Shqipris s veriut ndryshonte rrnjsisht nga rajonet m t prparuar e m "t qytetruar" t jugut tosk. Ajo ka i mahniste vizitort dhe etnograft e huaj n Shqiprin e veriut t ktyre viteve ishte shoqria e fort patriarkale e malsis, nj sistem i mbshtetur n zakone t trashguara n shekuj nga ligji fisnor, e n veanti nga Kanuni i Lek Dukagjinit. N Lahuta e malcs kemi t gjitha tiparet dalluese t ksaj shoqrie: zakonet e doket e lindjes, martess dhe varrimit, mikpritjen bujare t fiseve, gjakmarrjen dhe besn.

    Lahuta e malcs sht frymzuar fuqishm nga poezia gojore shqiptare (13), si nga ciklet e poezis heroike t quajtura Kng kreshniksh me ndrtimin e vargut tetrroksh, t ngjashme me juna…ke pjesme serbo-kroate, ashtu edhe nga ciklet po aq popullore t poezis historike t shekullit t tetmbdhjet, t ngjashme me poezin kleftike greke apo me haidutska pesen t bullgarve. Fishta e njihte kt poezi gojore t knduar nga fiset malsore gege me lahutn e tyre me nj tel, dhe e plqente gjuhn e ritmin e saj. Prandaj rrfimi n poem sht plot fjalor arkaik t pasur dhe figura ligjrimi t larmishme e t gjalla, q prdoren nga fiset lufttare malsore t veriut, e q sot nuk jan aq t kuptueshme, madje edhe pr vet shqiptart e veriut (14). Natyrisht, lidhjet e ngushta me letrsin gojore jan nj tipar m se i zakonshm pr poemat epike, ndonse disa autor e kan kritikuar Fishtn pr 'folklorizm', pr imitim t folklorit, pa mundur t krijoj nj poem t vrtet epike. Metri kryesor i Lahuta e malcs sht tetrrokshi trokaik apo shtatrrokshi, i cili harmonizohet m bukur me poezin gojore shqiptare se sa heksametri klasik i poemave epike greke e latine. Megjithat, ndikimi i poemave t mdha t lashtsis klasike, Iliada dhe Odiseja e Homerit apo Eneida e Virgjilit, sht kudo i pranishm n Lahuta e malcs, sikundr kan pasur knaqsin ta theksojn nj numr studiuesish, e sidomos Maksimilian Lamberci dhe Xhuzepe Gradilone (15). Pra, mjaft paralele n stil e n prmbajtje kan kaprcyer shekujt. Vet Fishta m pas prktheu shqip librin e pest t Iliads (16).

    Ndr figurat stilistike kryesore q karakterizojn Lahuta e malcs dhe pa dyshim pjesn m t madhe t epikave, jan metafora, aliteracioni dhe asonanca, si dhe hiperbola dhe

    __________________________________________________ _________________

    13 kr. A. Berisha 1990.

    14 Pr leksikun e Fishts, kr. Kolgjini 1969.

    15 kr. Lambertz 1949 dhe Gradilone 1983.

    16 kr. Hylli i Drits, Shkodr, VII, 1, 3, 4 (1931).
    __________________________________________________ _________________

    arkaizmat. Tipari kryesor heroik i subjektit dhe rrfimi i imt i skenave t betejave pr fat t mir jan harmonizuar me prshkrimet lirike dhe idilike t bukuris s natyrs s Alpeve t Shqipris s veriut, t cilat i japin Lahuta e malcs nj drit e hijeshi poetike. Mangsia n kt aspekt do t'i sillte mungesa t dukshme veprs.

    Lahuta e malcs mbshtetet thellsisht n legjendat dhe mitologjin shqiptare dhe sht e mbushur plot figura mitologjike nga letrsia gojore, q ashtu si perndit dhe perndeshat e Greqis s Lasht, sodisin ngjarjet dhe, kur del e nevojshme ndrhyjn n to. Ndr to jan: zanat, hijet trimresha t malsis, q rrijn pran burimeve e prrenjve dhe u japin mbroj lufttarve shqiptar; orat, hijet femr, q edhe vet emrin e kan tabu; lugatet; shtrigat; dhe drangojt, figura gjysmnjeri t lindur me krah flatrash e me fuqi t mbinatyrshme, q si qllim kryesor n jet kan luftn kundr kulshedrs zjarrvjellse me shtat krer derisa ta vrasin at. Shkrirja e elementeve heroike dhe mitologjike sht m se e dukshme n nj numr personazhesh, t cilve Fishta u jep nj vend t rndsishm n Lahuta e malcs. Kshtu, Oso Kuka, lufttari trim e i rrept, q m mir vdes se i dorzohet i gjall armikut sllav; bariu i moshuar Marash Uci, i cili i kshillon lufttart e rinj t mbrojn lirin dhe t mos harrojn zakonet e t parve; si dhe vasha trimresh Tringa, q i gjendet te koka t vllait e q sht e vendosur t mbroj tokn e vet.

    Aspekti heroik i jets n malsi sht nj nga tiparet q fiset shqiptare t veriut e kan t prbashkt me fqinjt e vet sllav t jugut e sidomos me malazezt. T dy popujt, edhe pse t ndar nga gjuha dhe nga rrjedha e hidhur e historis, kan mjaft gjra t prbashkta mes tyre. Edhe pse malazezt si personazhe jan 'negativ' n qllimin e Fishts pr t'i thurur lavdi atdheut t vet, ai nuk kishte mbetur i pandikuar e i paemocionuar nga arritjet letrare t sllavve t jugut n gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet, sidomos t poezis epike pr qndresn sllave kundr turqve. Kemi prmendur rolin e atit franeskan Grga Martiq, veprat e t cilit i shrbyen djaloshit Fishta si model gjat studimeve n Bosnj. Fishta u frymzua gjithashtu nga shkrimet e nj shkrimtari m t hershm franeskan, Andrija Kaiq-Mioshiq (Andrija Ka…iƒ-Miošiƒ, 1704-1760), poet dhe publicist dalmat i periudhs s Iluminizmit, i cili prmendet sidomos pr veprn e tij Razgovor ugodni naroda slovinskoga, 1756 (Bised e kndshme e popullit sllav), prmbledhje me proz e poezi pr historin serbo-kroate; po ashtu, edhe nga veprat e poetit kroat Ivan Mazhuraniq (Ivan Mazuraniƒ, 1814-1890), autor i poems s njohur epike Smrt Smail-age ‚engiƒa, 1846 (Vdekja e Smail Aga Qengiqit). Burim tjetr frymzimi letrar pr Fishtn ka qen poeti e princi malazez Petar Petroviq Njegosh (Petar Petroviƒ Njegoš, 1813-1851). Nuk sht rastsi q titulli Lahuta e malcs sht mjaft i ngjashm me titullin Gorski vijenac, 1847 (Kurora e maleve), poem epike e Njegoshit pr qndresn heroike t Malit t Zi ndaj pushtuesve turq, e cila tani prgjithsisht konsiderohet si eposi kombtar i malazezve dhe serbve. Fishta arriti t vrtetonte se edhe gjuha shqipe ishte n gjendje t jepte nj epos letrar t prkryer me po ato prmasa heroike.

    Edhe pse Gjergj Fishta prmendet kryesisht si poet epik, arritjet e tij si poet lirik e satirik nuk jan m pak t mdha se ato n gjini t tjera. Shum studiues vlersojn m lart poezin e tij lirike. Botimi i par i Fishts me poezi lirike, Vierrsha i pershpirteshem t'kthyem shcyp, Shkodr 1906, prmblidhte krijime me frymzim t fort katolik. Aty gjejm prkthime poetsh t mdhenj italian si arkadiani Pjetro Metastazio (Pietro Metastasio, 1698-1782) nga Roma; romancieri e poeti romantik Alesandro Manxoni (Alessandro Manzoni, 1785-1873) nga Milano, t cilin Fishta e adhuronte pa mas; patrioti Silvio Peliko (Silvio Pellico, 1769-1845) nga Torino; liriku dhe historiani i letrsis Xhakomo Xanela (Giacomo Zanella, 1820-1888) nga Vienca si edhe t tjer.
    Prmbledhja e par e Fishts me lirika origjinale u botua me titullin Pika voset, Zadar 1909, kushtuar bashkkohsit t tij Luigj Gurakuqi (1879-1925). Pas saj vjen m 1913, n agim t pavarsis s Shqipris, botimi i par i librit Mrizi i znave, Shkodr 1913, q prfshin edhe disa poezi fetare nga Pika voset. Fryma e prgjithshme q prshkon prmbledhjen Mrizi i znave sht m fort kombtare se fetare. Karakteri patriotik i saj bie n sy edhe m fort n botimet e tjera t zgjeruara t viteve 1924, 1925 dhe n nj botim t fundit pas vdekjes m 1941. Vjersha si Shqypnija, Gjuha shqype, Atdheut, Shqypnija e lir dhe Hymni i flamurit kombtr shprehin gzimin dhe krenarin e Fishts pr historin e Shqipris dhe pavarsin e re t saj. N kt vllim jan prfshir edhe melodrama alegorike Shqyptari i gjytetnuem dhe vazhdimi i saj Shqyptarja e gjytetnueme. Krahas poezis me tema atdhetare t prqndruara n vllimin e msiprm, poezin e vet me tema fetare Fishta e prmblodhi n vllimin me 235 faqe Vallja e Parrzit, Shkodr 1925. Poezia e ksaj prmbledhjeje, ndr to vjershat si T kryqzuemit, T znun e pafaj t Virgjrs Mri, Nuntsiata dhe Sh Franesku i Asizit, prbjn nj kulm n letrsin katolike n Shqipri.

    Gjergj Fishta ishte gjithashtu mjeshtr i prkryer i poezis satirike, q e prdori zgjuarsin dhe penn e mpreht pr t qortuar cenet e sjelljes dhe plogshtin intelektuale t bashkvendsve t vet. Ai nuk kishte ironin dashamirse e kshilluese t ajupit, por satirn therse e djegse, shpesh t pamshirshme, nj ekuivalent ky n poezi i prozs satirike therse t Faik bej Konics. Fishta kishte botuar mjaft vjersha t tilla n revistn Albania me pseudonimin kuptimplot 'Castigat ridendo' (qorton duke qeshur). M 1907, ai botoi pa vn emrin e tij prmbledhjen satirike me 67 faqe Anxat e Parnasit, Sarajev 1907, e cila hodhi themelet e satirs si gjini poetike n letrsin shqiptare, e q nga mjaft kritik konsiderohet si vepra m e mir poetike e tij. N t parn e satirave t tij, Nakdomonicipedija (Msim pr Nakdo Monicin), ai i drejtohet mikut t tij, shkrimtarit dhe botuesit jezuit Dom Ndoc Nikaj (1864-1951), t cilin me dashuri e thrret me pseudonimin e tij Nakdo Monici, pr t'i shprehur simpatin e vet, ngaq vepra 416 faqesh e ktij t fundit, Historia Shcypniis, e botuar n Bruksel m 1902, nuk ishte pritur me interesimin e duhur nga bashkatdhetart. Shqiptart qen shum indiferent ndaj historis s vet e madje ndaj gjendjes s tashme t vajtueshme n prgjithsi. Arsyeja e ktij indiferentizmi, na thot Fishta, sht konkurrenca midis Shn Nikolls dhe djallit. Shn Nikolla kishte kaprcyer dete me urdhr t Zotit pr t shitur arsye dhe shije. Djalli, nga ana e tij, konkurronte me nj vapor plot me izme t vjetra q donte t'i shiste. Kur t dy tregtart mbrritn n portin e Shngjinit, shqiptart biseduan me njri-tjetrin dhe vendosn t blejn izmet veresie. Me masa t tilla t pashkolluara, Fishta i rekomandon Nikajt t ngushllohet me sjelljen gjakftoht dhe prbuzse t Tartufit t Molierit. Anxat e Parnasit, e shkruar m pas Anzat e Parnasit, me shum shprehje therse, por t bukura, q nuk mund t priteshin n nj mas t till nga nj prift franeskan i but, u ribotua m 1927, 1928, 1942 dhe 1990, dhe i solli Fishts shum miq e armiq. Gomari i Babatasit sht nj tjetr vllim satirik-humoristik, i botuar me pseudonimin Geg Toska, n kohn kur Fishta qe antar i Parlamentit shqiptar. N kt vepr, q itoi popullaritet t madh n kohn e vet, ai godet patriott e rrem dhe dembelt.

    Prve melodramave t prmendura m sipr Shqyptari i gjytetnuem dhe Shqyptarja e gjytetnueme, Fishta sht autor edhe i disa veprave t tjera pr teatr, ndr to edhe prshtatje nga nj varg klasiksh t huaj, p.sh. I ligu per mend, Shkodr 1931, komedi n tri akte e Molierit, dhe Ifigenija n'Aulli, Shkodr 1931, e Euripidit. Ndr veprat e tjera dramatike q hartoi apo prshtati n nj koh kur dramaturgjia shqiptare ishte n shprgnj jan edhe disa pjes t shkurtra me tema fetare. Ndr to prmendet pjesa me tri akte pr Krishtlindjen Bart e Betlmit; Sh' Franesku i Asisit, Shkodr 1912; tragjedia Juda Makab, Shkodr 1923; Sh' Luigji Gonzaga, Shkodr 1927; dhe Jerina, ase mbretnesha e luleve, Shkodr 1941, e fundit ndr veprat e tij, q u botua sa qe gjall. Deri para daljes s Gjergj Fishts n skenn letrare, letrsia kombtare e Shqipris

  12. #72
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    kishte marr nj far toni tosk. Ai vrtetoi se Shqipria e veriut mund t ishte partner i barabart me jugun m t prparuar n krijimin e nj kulture kombtare. Por Lahuta e malcs nuk u prit me brohori nga t gjith, n veanti nga kritikt tosk. Disa autor e kan shikuar shkrirjen e letrsis gojore e asaj t shkruar si t pafrytshme, kurse t tjer e kan par kt poem epike mbi nj tem vrtet bashkkohse thjesht si nj anakronizm n shekullin e njzet. Ismail Kadare (l. 1936) e ka nnmuar Lahuta e malcs si nj "poem t gjat monotone, nj kronik sterile, e cila duke qen, ve t tjerash, moralizuese e didaktike, ngjante me epet e veriut aq sa 'mund t ngjante ujt e distiluar me ujvarat e bjeshkve (17)." Vetm koha do ta tregoj nse Fishta do ta rifitoj vendin e vet si 'poet kombtar' pas nj gjysm shekulli lnie n harres pr arsye politike.

    Shkolla katolike shkodrane e letrave, q n krye t vendit kishte Gjergj Fishtn, hyri n epokn e vet t art n dekadat e para t shekullit t njzet dhe, pr kt lulzim t kulturs gege, atij i takon nj merit t madhe. Poet dhe studiues franeskan si Pashko Bardhi (1870-1948), Shtjefn Gjeovi (1874-1929), Pal Dodaj (1880-1948), Vinenc Prennushi (1885-1949), Marin Sirdani (1885-1962), Anton Harapi (1888-1946), Justin Rrota (1889-1964), Bernardin Palaj (1894-1947), Donat Kurti (1903-1969), Benedikt Dema (1904-1960) dhe Gjon Shllaku (1907-1946), e madje n t vrtet t gjith ata intelektual t tjer shqiptar, q kaluan vitet e tyre krijuese n Shkodr gjat ksaj apo asaj periudhe t katr dekadave t para t shekullit, u ndikuan nga figura madhore e at Gjergj Fishts. Studiuesi Eqrem abej (1908-1980) shkruante:

    [indent]"I rrnjosur thell n vendin e tij, t cilin e linte vetm pr pak, pr t'u kthyer gjithmon rishtas atje, Fishta fuqit e tija njerzore e poetike i thithi prej ksaj toke. Atje te godina e dyt e Kuvendit, q ndodhet jasht qytetit t Shkodrs, ku pem t lashta japin nj qetsi t mbl, atje jetoi jetn e tija dhe prgjoi frymzimet e qeta t zanavet. Ay nuk qe asish shkrimtarsh jo aq t rrall n Ballkan, t cilt m t shumtn e jets s tyre e kalojn npr qytete t mdha t viseve t huaja. Ay qe nj nga ato natura, t cilat ngrihen e rriten dalngadal prej qarkut t tyre. N kt qe nj bir i vrtet i polemit (popullit) t tij dhe bash nga kjo rrnjosje te trualli i vet ay u b, n nj tjetr kuptim sesa Naim Frashri, poeti kombtar i Shqipris (18)."[/inent]

    N prag t shprthimit t Lufts s Dyt Botrore Gjergj Fishta vrtet u njoh nga t gjith si 'poet kombtar'. Albanologu austriak Maksimilian Lamberc (1882-1963) e ka cilsuar si "poetin m t talentuar q ka pasur Shqipria (19)", kurse Gabriele D'Anuncio (1863-1938) e ka quajtur "poeti m i madh i popullit t lavdishm t Shqipris". Pr t tjer ai ishte "Homer shqiptar". Por pas lufts Fishta u godit e u prgojua ndoshta m shum se do shkrimtar tjetr i paralufts dhe u la menjher n harres. Poeti kombtar u kthye n mallkim. Historia e Letrsis Shqiptare e vitit 1983, histori zyrtare e Tirans, e cila pati bekimin e Partis s Puns s Shqipris, i linte trajtimit t Fishts nj minimum hapsire absolutisht t kufizuar:

    "Prfaqsuesi m kryesor i ktij kleri, Gjergj Fishta (1871-1940), poet, publicist, pedagog, politikan, drejtoi pr nj koh t gjat shtypin e urdhrit franeskan dhe

    __________________________________________________ _________________

    17 kr. Kadare, Ardhja e Migjenit n letrsin shqipe, Tiran 1991, f. 40.

    18 kr. Koliqi (red.) 1941, f. 31; dhe abej 1941.

    19 kr. Lambertz 1948, f. 368.
    __________________________________________________ _________________

    veprimtarin kulturore e arsimore t ktij urdhri. Pr t, interesat e kishs e t fes qndronin mbi interesat e atdheut e t popullit, gj q ai e shpallte dhe e mbronte me tr demagogjin, por edhe cinizmin, dhe e kishte vn n themel t puns s tij si letrar. Vepra e tij kryesore, poema epike 'Lahuta e Malsis', duke sulmuar shovinizmin e fqinjve t Veriut, propagandonte antisllavizmin dhe vinte n plan t dyt luftn kundr pushtuesit osman. Ajo i ngrinte himnin patriarkalizmit e bajraktarizmit, obskurantizmit fetar e klerikalizmit, dhe spekullonte me ndjenjat patriotike, kur ishte fjala pr t ngritur lart ngjarje dhe figura t historis kombtare t periudhs s Rilindjes son. Vepra t tjera, si poema satirike 'Gomari i Babatasit', ku u sulmuan me trbim laicizmi i shkolls dhe idet demokratike, ishin karakteristike t lufts s egr q bri kleri katolik pr t ruajtur e pr t rritur ndikimin e tij n jetn mendore t vendit. Ktij arti prpiqej t'i shrbente nj form q i qndronte pran folklorit. At e shoqronin shpesh proliksiteti, efektet e krkuara, retorizmi, brutaliteti i shprehjes e i stilit, gjer n banalitet, argumentimet e tyre false, q orvaten t imponohen me pahir, si dhe nj qndrim i theksuar konservator n lmin e gjuhs. Fishta i mbaroi ditt si akademik i Italis fashiste (20)."

    Arsyeja e vrtet pr rnien e Fishts pas 'lirimit' m 1944 duhet krkuar jo n gjoja pro-italianizmin e tij, por n zanafilln e vet Partis Komuniste Shqiptare. PKSH, m pas Partia e Puns e Shqipris, ka qen themeluar gjat Lufts s Dyt Botrore nn kujdesin e t drguarve jugosllav Dushan Mugosha (1914-1973) dhe Miladin Popoviq (1910-1945). N korrik 1946, Shqipria dhe Jugosllavia nnshkruan nj Traktat t Miqsis, Bashkpunimit dhe Ndihms Reciproke si dhe nj numr marrveshjesh t tjera, q i dhan Jugosllavis kontrollin real mbi t gjitha shtjet shqiptare, prfshir edhe fushn e kulturs. Serbokroatishtja u fut si lnd e detyrueshme n t gjitha shkollat e mesme shqiptare, kurse n pranver 1948, po prgatiteshin plane pr bashkimin e t dy vendeve. Nuk ka dyshim se ndjenjat antisllave t shprehura n Lahuta e malcs bn q vepra dhe autori i saj t ndaloheshin nga autoritetet jugosllave, edhe pse Fishta qe shkolluar n Bosnj dhe qe frymzuar nga letrsia serbe dhe kroate. Elementi antisllav i veprs s Fishts sht gjithashtu i vetmi q theksohet n botimin e par t paslufts t Enciklopedis s Madhe Sovjetike n Mosk. N t sht shkruar (Mars 1950):

    "Veprimtaria letrare e priftit katolik Gjergj Fishta pasqyron rolin q ka luajtur kleri katolik n prgatitjen e agresionit italian kundr Shqipris. Si ish agjent i imperializmit austro-hungarez, Fishta, n vitet e para t veprimtaris s tij letrare, mori nj qndrim kundr popujve sllav, t cilt ishin kundr planeve grabitqare t imperializmit austro-hungarez n Shqipri. N poemn e tij shoviniste antisllave 'Lahuta e malcs', ky spiun ngrinte lart ndjenjat armiqsore t shqiptarve kundr popujve sllav, duke br thirrje pr luft t hapur kundr sllavve.(21)"

    Pasi marrdhniet me Jugosllavin u prishn m 1948, kishte shum gjasa q shprehjet e ndjenjave antimalazeze e antiserbe t mos konsideroheshin mkat i madh sipas mendimit t Partis, por pr sa i prket Fishts tashm ishte marr nj qndrim zyrtar dhe, ndoshta pr shkak

    __________________________________________________ _________________

    20 kr. Shuteriqi (red.) 1983, f. 470-471. Pr t qen t drejt, duhet shnuar, sipas Shuteriqit, se Vehbi Bala (1923-1990), kishte prgatitur 40 faqe pr Fishtn, pr historin e letrsis t Akademis, por nuk qe lejuar ta botonte.

    21 kr. Bolshaja Sovjetskaja Enciklopedija, vll. 2 (Mosk, 18 mars 1950), f. 49.
    __________________________________________________ _________________

    t respektit pr aleatt e rinj sllav n Mosk, ky qndrim nuk mund t hiqej pa shkaktuar ndonj skandal. Gjergj Fishta, ai q vese pak vite m par ishte vlersuar si poet kombtar i Shqipris, u zhduk nga skena letrare dhe nuk i dukej m asnj gjurm. Aq frik e patn, saq m von thon se edhe eshtrat ia nxorrn fshehurazi nga dheu e ia hodhn n lum. Por me gjith katr dekadat e propagands s vazhdueshme partiake, e cila e quante Fishtn 'poet klerik e fashist', populli i Shqipris s veriut, e sidomos banort e Shkodrs ku kishte lindur, nuk e kishin harruar. Vepra e tij ka qarkulluar fshehurazi dor m dor, dhe sht lexuar npr brezat e shqiptarve. Pas afro gjysm shekulli, Gjergj Fishta u prkujtua hapur pr her t par m 5 janar 1991 n Shkodr. Gjat t parit recital me vepra t Fishts n Shqipri pas dyzet e pes vjetve, aktori n nj ast ngeci n recitim, por menjher e n mnyr spontane u ndihmua nga salla, e cila e mbante mend ende prmendsh Lahuta e malcs.

  13. #73
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    10.5 Migjeni dhe Lasgush Poradeci, lajmtart e bashkkohsis



    Gjergj Fishta dhe shkolla shkodrane prfaqsonin rrjedhn kryesore t letrsis shqiptare deri n Luftn e Dyt Botrore - krijuese, novatore e njherazi tradicionaliste. Fishta e kishte ngritur letrsin e ktij vendi t vogl t Ballkanit n nj nivel m t lart artistik, n at nivel q vendet m t prparuara t Evrops e kishin pasur n gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet dhe n vitet e para t shekullit t njzet. N vetvete ky ishte nj hap prpara n pikpamje t konsolidimit t vonuar t Shqipris si shtet dhe t zhvillimit t ngadalt politik e kulturor. Por kjo periudh e letrsis shqiptare deri diku po i humbte lidhjet me realitetin e shtetit t pavarur shqiptar n vitet 1930.

    Rrugs drejt bashkkohsis, pra edhe drejt Evrops, do t'i hynin dy poet t nj brezi t ri, dy 'outsider', q u shkputn nga letrsia tradicionale dhe i dhan kulturs shqiptare vendin e vet n Evropn bashkkohse: mesianiku Migjeni dhe panteisti Lasgush Poradeci.

    Me Migjenin (22) (1911-1938), akronim i Millosh Gjergj Nikolls, nis rrugn e vet poezia bashkkohse shqiptare. Migjeni lindi n Shkodr m 13 tetor 1911. I ati, Gjergj Nikolla (1872-1924), vinte nga nj familje ortodokse me prejardhje nga Dibra dhe kishte nj kafene n Shkodr. M 1900 Gjergj Nikolla u martua me Sofia Anastas Kokoshin (1881-1916), e cila lindi katr vajza, Jelenn (Lenkn), Jovankn, Cvetkn e Ollgn, dhe dy djem, Nikolln (1901-1925) dhe Milloshin (Mirko). Mirkoja i vogl ndoqi shkolln fillore ortodokse serbe n Shkodr, dhe nga 1923 deri m 1925 nj shkoll n Tivar n bregdetin malazez, ku ishte shprngulur motra e madhe Lenka. N vjesht t vitit 1925, katrmbdhjetvjeari Mirko fitoi nj burs pr t ndjekur shkolln e mesme t Manastirit n Maqedoni. Ky qytet i larmishm etnikisht, jo larg kufirit me Greqin, duhet ta ket trhequr njfarsoj t riun shqiptar nga Shkodra e largt, ngaq aty u njoh jo vetm me shqiptar nga pjes t ndryshme t Ballkanit, por edhe me student maqedonas, serb, arumun, turq e grek. Duke qen edhe me prejardhje sllave, ai nuk u mbyll brenda kufijsh nacionalist, por do t bhej nj nga t paktt autor shqiptar q do t lidhte dy ant e hendekut kulturor, q ndante dhe po ndan shqiptart dhe serbt. N Manastir ai studioi sllavishten e vjetr kishtare, rusishten, greqishten, latinishten dhe frngjishten. Pasi prfundoi shkolln m 1927, hyri n Seminarin Ortodoks t Shn Gjon Theollogut, edhe ky n Manastir, ku me gjith problemet shndetsore q po i lindnin vazhdoi studimet deri n qershor 1932. Mirkoja lexonte do libr q i binte n dor e sidomos letrsi

    __________________________________________________ _________________

    22 kr. Pipa, 1945, 1971, Ejntrej 1973, Kraja 1973, Bala 1974, Jamura 1982, Fetiu 1984, Llunji 1990, Kadare 1991 dhe Idrizi 1992.
    __________________________________________________ _________________

    ruse, serbe dhe frnge, q i shijonte m shum se teologjin. Vitet n Manastir e ballafaquan me polarizimin Lindje e Perndim, nga njra an, me shpirtin sllav t Nns s Shenjt Rusi e t sllavve t jugut, t cilin e ndeshte n veprat e Fjodor Dostojevskit, Ivan Turgenievit, Lev Tolstoit, Nikolai Gogolit dhe Maksim Gorkit; dhe, nga ana tjetr, me autor t kritiks sociale t Perndimit q nga Zhan Zhak Rusoi, Fridrih Shileri, Stendali dhe Emil Zola e deri te Epton Sinkleri, Xhek Londoni e Ben Traveni.

    Me kthimin n Shkodr m 1932, pasi nuk arriti t fitoj burs pr t studiuar n 'Prndimin e mrekullushm', Mirkoja vendosi t'i hyj karriers s msuesis e jo t priftit, pr far kishte studiuar. M 23 prill 1933 u caktua msues i gjuhs shqipe n nj shkoll n fshatin Vrak me popullsi malazeze, shtat kilometra larg Shkodrs. N kt koh ai fillon t shkruaj poezi dhe skica n proz, q pasqyrojn jetn dhe ankthin e nj intelektuali n ngritje, t nj vendi q ishte dhe ka mbetur rajoni m i prapambetur n Evrop. Prozn e par e shkroi n maj 1934. Ishte Sokrat i vuejtun a po derr i knaqun, q u botua n revistn Illyria, nn akronimin e ri Migjeni. N ver 1935, njzetetrevjeari Migjeni u smur rnd nga tuberkulozi, t cilin e kishte marr m par. Ai vajti n korrik n Athin pr kurim kundr ksaj smundjeje q ishte nj epidemi e prhapur n ultsirat bregdetare knetore t Shqipris asokohe. U kthye n Shkodr pa ndonj prmirsim. N vjesht 1935 u transferua pr nj vit n nj shkoll n qytetin e Shkodrs dhe, prsri n revistn Illyria, nisi t botoj vjershat e tij t para q bn epok. N nj letr t dats 12 janar 1936 shkruar Sknder Luarasit (1900-1982) n Tiran, Migjeni njoftonte, "Un jam gati t'i lshoj n shtyp kangt e mia. Tue qen se Ju, kur ishit ktu, m premtuet se do ta merrni prsipr me fol me ndoj botonjs, si pr shembull me Gutembergun, un tashi po Ju kujtoj at gja tue Ju than se jam gati." Dy dit m pas Migjenit iu dha transferimi q kishte krkuar pr n qytetin malor t Puks, dhe m 18 prill 1936 nisi punn si kryemsues i nj shkolle, q e gjeti n nj gjendje t keqe. Ajri i pastr i malit i bri mir pr shndetin, por skamja dhe mjerimi i fiseve malsore n Puk e prqark ishin shum m t rnda sesa t banorve t fushs. Shumica e fmijve vinin n shkoll zbathur e pa ngrn, kurse msimi ndrpritej pr periudha t gjata pr shkak t shprthimit t smundjeve ngjitse, si fruthi dhe shytat. Pas tetmbdhjet muajsh t vshtir n male, poeti tuberkuloz u shtrngua t'i jap fund karriers si msues e si shkrimtar, e t krkoj trajtim mjeksor n Torino, ku e motra Ollga qe studente pr matematik. M 20 dhjetor 1937 u nis nga Shkodra dhe mbrriti n Torino para Krishtlindjeve. Ai shpresonte q, pasi t merrte veten, t ndiqte studimet n Fakultetin e Arteve. Por zgjidhja pr shrimin e tuberkulozit do t gjendej tepr von pr Migjenin, pikrisht pas nj dekade. Pas pes muajsh n sanatoriumin San Luixhi afr Torinos, Migjeni u transferua n spitalin Valdesian n Torre Pelie (Torre Pellice), ku dhe vdiq m 26 gusht 1938. Vdekja e tij n moshn njzet e gjasht vje qe nj humbje tragjike pr letrsin bashkkohse shqiptare.

    Migjeni ka shkruar rreth njzet e katr skica n proz, t botuara npr revista kryesisht nga pranvera e vitit 1934 deri n pranvern e vitit 1938. Ato shkojn nga nj deri n pes faqe, prandaj jan tepr t shkurtra pr t qen rrfenja apo tregime. Kto skica, q nga pikpamja letrare nuk mund t quhen t gjitha vepra t mdha arti, pasqyrojn preokupimet ideore kryesore t Migjenit: mjerimin dhe vuajtjet. Ai ngre zrin kundr uris, mjerimit dhe padrejtsis q mbretron prreth tij duke akuzuar me zemrim t thell e sarkazm. 'Heronjt' e ktyre skicave, m bindset ndr t cilat ndoshta jan Nj refren i qytetit tem, Moll' e ndalueme, A do qymyr, zotni?, Luli i vocrr, Bukuria q vret dhe Puthja e cubit, jan lypsit, vjedhsit e vegjl q kapen duke vjedhur gjsendi pr t ngrn, gra t poshtruara, prostituta dhe foshnja q vuajn. M 31 dhjetor 1936 Migjeni prfundoi edhe nj dorshkrim me titull Novelat e qytetit t veriut, q mbeti i pabotuar. Prve nj numri skicash q i prmendm, ai prmbante pes tregime m t gjata (deri n njzet e pes faqe), prsri me temn e mjerimit. Ndr to jan Studenti n shtpi, nj rrfim me shtys autobiografike pr nj student shqiptar q kthehet nga jasht e q i duhet t pajtohet me karakterin njerzor dhe imoral t vlerave sociale tradicionale, Historia e njens nga ato, karriera e vajtueshme e nj prostitute, dhe Bukn ton t prditshme falna sot, nj tregim klasik migjenian pr skamjen dhe urin.

    Migjeni pati nj fillim premtues si prozator, sidomos n trajtim temash t reja me nj forc artistike dhe demaskuese t papar deri ather. Vepra e tij sht me vite drit larg romantizmit kombtar mbizotrues pr kaq shum dekada n letrsin shqiptare. Por vdekja e parakohshme e preu n mes prfundimisht kt premtim pr t ardhmen. Migjeni i kishte edhe t gjitha parakushtet pr t qen poet i madh: forca deprtuese, natyra pesimiste depresive dhe seksualiteti i shtypur. Edhe pse krijimtaria n poezi nuk sht m e vllimshme se ajo n proz, suksesi i tij n lmin e poezis sht m i dukshm. Vllimi i vetm poetik i Migjenit, Vargjet e lira, Tiran 1944, u krijua gjat nj periudhe trevjeare, nga 1933 deri m 1935. Nj botim i par i ksaj prmbledhjeje t vogl por revolucionare, gjithsej tridhjet e pes vjersha, u shtyp n Shtypshkronjn Gutemberg n Tiran m 1936 por, u ndalua menjher nga autoritetet dhe nuk qarkulloi kurr. Botimi i dyt m 1944, i ndrmarr nga Kostaq Cipo (1892-1952) dhe e motra e poetit Ollga, pati fat m t mir. Megjithat, atij i mungojn dy vjersha, Parathanja e parathanjeve dhe Blasfemi, t cilat botuesi Ismail Mal' Osmani mendoi se mund t fyenin kishn. Ndrkaq botimi i vitit 1944 prfshiu tet vjersha t tjera, t shkruara nga autori pasi botimi i par kishte hyr n shtyp.

    Tema kryesore e librit Vargjet e lira, si dhe e prozs s Migjenit, sht mjerimi dhe vuajtjet. Ajo sht poezia e nj dshprimi dhe vetdije sociale t mpreht. Ndrsa brezat e mparshm t poetve u kishin knduar bukurive t maleve shqiptare dhe traditave t larta t kombit, Migjeni ishte i pari q pa realitetin e vrazhd t jets, shkalln tronditse t mjerimit, skamjen dhe smundjen q vrente kudo prreth. Ai ishte poet i dshprimit q nuk shihte rrugdalje, q nuk kishte shpres, sepse vetm vdekja mund t'i jepte fund ksaj vuajtjeje. "Vuej bashk me fmin t cilt prindi nuk ja bleu lojnn, vuej bashk me t riun q digjet n'erotizm, vuej me pesdhetvjearin q mbytet n'apatin e jets, vuej me plakun q dridhet nga friga e vdekjes, vuej me bujkun q lufton me tok, vuej me puntorin t cilin hekuri e ndrydh, vuej me t smundt t gjith smundjeve t krejt bots... Vuej me njeriun!" (23) Tipike pr vuajtjen dhe pr kotsin e prpjekjeve njerzore pr Migjenin sht Rezignata, nj vjersh n ciklin m t gjat t ksaj prmbledhjeje, Kangt e mjerimit:

    "Na shprehun t ngushlluem gjetme n vaj...
    Mjerimet i morme n paj
    Me jet... se kjo bot mbar
    Ndr gji t'Univerzumit sht nj varr,
    Ku qenja e dnueme shkrrahet rrshn
    Me vullnet t ndrydhun n grusht t nj vigan'.
    - Nj sy i stolisun me lot t kulluet s dhimbes s thellt
    Ndrit nga skji i mjerimit,
    E ka-i-her nj refleks i nj mendimit t hjedht
    Veton rreth rruzullimit
    Shfrimin me gjet mns s vet t mnert...
    Por kreu varet, syn' i trishtuem mbyllet
    E nga qerpiku nj lot i kjart shtyhet
    Rrokulliset nga ftyra, bje n tok e thrrimet,
    E ndr thrrimet e vogla t lotit ka nj njr lindet.

    __________________________________________________ _________________

    23 kr. Illyria, Tiran, 1934, nr. 17, 1 korrik, f. 4; dhe Pipa 1978, f. 148.
    __________________________________________________ _________________

  14. #74
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    Seicili prej tyne n'udh t fatit t vet niset
    Me shpres n ngadhnim m t vogl, prshkon t gjitha viset
    Kah rrugt jan t shtrueme me ferra e rreth t cilave shifen
    Vorret t shprlam me lot e t marrt q zgrdhihen."

    Kjo sht nj tablo e zymt e ekzistencs mbi dhe e mbushur me net t errta, lot, tym, ferra dhe balt. Rrall her kalon npr kt terr ndonj puhi e freskt apo ndonj pamje e madhrishme e natyrs. Kur natyra shfaqet n vargjet e Migjenit, ather ajo natyrisht shfaqet vetm si nj vjesht, si n vjershn Vjeshta n parakalim:

    "Vjesht n natyr dhe vjesht ndr ftyra t'ona.
    Afshon er e mekun, lngon i zymt dielli,
    Lngon shpirt'i smum ndr krahnore t'ona,
    Dridhet jet'e vyshkun ndr gemba t nj plepi.

    Ngjyrt e verdha losin n vallen e fundme -
    (Dshir e mrr e gjethve q nj nga nj vdesin!)
    Gzimet, andjet t'ona, dshirat e fundme
    Nepr balta t vjeshts nj nga nj po shkelin.

    Nj lis pasqyrohet n lotin e qiellit,
    Tundet dhe prgjaket n pasjon t vignit:
    "Jet! Jet un due!" - e frym merr prej fellit,
    Si stuhi shkyn ajrin... por n fund i a nis vajit.

    Dhe m'at vaj bashkohet horizont' i mbytun
    N mjegull prpse. Pemt, degt e lagun
    Me vaj i mshtjellin n lutje - por kot! E din t fikun
    Se nesr do vdesin... Vall! A ka shptim ndokund?!

    Mallngjehet syni, mallngjehet zmra
    N'orn e vorreses, kur heshtin damaret,
    E vorri naltohet nn qiella m t'epra
    Me klithm dshprimi q n dhimb t madhe xvarret.

    Vjesht n natyr dhe vjesht ndr ftyra t'ona.
    Rrnkoni dshirat fmit e jets s varfun;
    Rrnkoni n zije, qani mbi kufoma
    Q stolisin vjeshtn nepr gemba t thamun."

    Nse nuk ka shpres, ka t paktn dshira t ndrydhuna. Disa vjersha, si T birt e shekullit t ri, Zgjimi, Kanga e rinis dhe Kanga e t burgosunit jan haptas deklamative n nj mnyr revolucionare majtiste. Ktu zbulojm nj Migjen paraardhs t poezis socialiste ose, n fakt, n kulmin e poezis s vrtet socialiste n letrsin shqiptare, shum koh para s ashtuquajturs periudh t 'lirimit' e t socializmit nga 1944 deri m 1990. Megjithat, Migjeni nuk ishte poet socialist ose revolucionar n kuptimin politik, me gjith revoltn dhe grushtin e shtrnguar q na tregon nganjher. Pr kt atij i mungonte optimizmi si dhe nj far ndjenjeje e angazhimit pr veprimin politik. Migjeni ishte produkt i viteve tridhjet, i nj kohe kur intelektualt shqiptar, ndr ta edhe ai vet, i trhiqte shum Perndimi, Evropa Perndimore, ku ideologjit rivale t komunizmit dhe fashizmit po ndesheshin pr her t par n Luftn Civile t Spanjs. Migjeni ishte i ndikuar edhe nga filozofia e s djathts q po lindte. N T lindet njeriu, e sidomos, n ditiramb niean, n Trajtat e mbinjeriut, vullneti i tij i ndrydhur e i coptuar shndrrohet n "nj dshir t flakt pr nj gen t ri", pr ardhjen e Mbinjeriut:

    "Ndoshta ka me zbardhun...
    Nj agim i pritun, dit' e parathanun.

    N'ardhmeni t trash'gueme Mbinjeriu vrehet,
    Ndrgjegj pa dyshime,
    Ndrgjegj pa trillime,
    Me nj grusht graniti q kurr nuk do thehet.

    Nj sfings i madhnueshm, Mbinjeriu i ardhshm,
    Pa zmr, pa ndjenja,
    Syt e tij rrufena -
    Qarkullojn rreth rruzllit tue synue vrnshm."

    Nj shoku trockist, Andrea Stefit (1911-1963), i cili e kishte paralajmruar se komunistt nuk do ta falnin pr vjersha t tilla, ai iu prgjigj: "Vepra e eme ka karakter luftarak edhe praktikisht, pr kushtet e veanta tonat, duhet me manovrue, pra disa her edhe n mnyra t maskueme. Un s'mund t'ua shpjegoj kto grupeve [komuniste]. Ata duhet t'i kuptojn vet. Qarkullimi i veprs sime diktohet nga imperativi i etaps shoqrore q po kalojm. Pr veten teme un e quej veprn teme si nj kontribut pr bashkimin e ktyre rretheve. N rrnosha edhe pak, Andre, vepra e eme, konspektivisht do kryhet." (24) Kisha pr Migjenin ishte nj pjes e 'sistemit' q ai e mendonte se i kish ln n harres vuajtjet e njerzimit dhe ishte pikrisht ajo prgjegjse pr to. Shkollimi fetar i Migjenit dhe msimi pr prift ortodoks duket se kan qen krejtsisht t kundrfrytshme, sepse ai as nuk ushqente ndonj prirje ndaj fes as ndonj ndjenj t ngroht ndaj kishs s organizuar. Zoti pr Migjenin nuk ishte tjetr vese nj gjigant me grushte graniti q drrmon vullnetin e njeriut. Dshmi t neveris pr Zotin dhe kishn gjenden n dy vjershat e paprfshira n botimin e vitit 1944, Parathanja e parathanjeve, me thirrjen plot dshprim "Perndi! Ku je?", dhe Blasfemi:

    "Notojn xhamiat dhe kishat npr kujtime tona,
    E lutjet pa kuptim e shije prplasen pr muret e tyne
    Dhe nga kto lutje zemra zotit ende s'iu thye,
    Por vazhdoi t rrahi ndr lodra dhe kumbona.

    Xhamiat dhe kishat madhshtore ndr vende tona t mjerueme...
    Kumbonaret dhe minaret e nalta mbi shtpia tona prdhecke...
    Zani i hoxhs dhe i priftit n nj kang t degjenerueme...
    O piktur ideale, e vjetr nj mij vjee!

    Notojn xhamiat dhe kishat npr kujtime t fetarve.
    Tingujt e kumbons ngatrrohen me zanin e kasnecit,
    Shklqen shejtnia mbi zhguna dhe ndr mjekra t hoxhallarve.
    O, sa engjuj t bukur prpara ders s ferrit!

    __________________________________________________ _________________

    24 kr. Nndori, Tiran, 1955, 11, f. 68; dhe Pipa 1978c, f. 150n.
    __________________________________________________ _________________

    Mbi kshtjellat mijvjeare qndrojn sorrat e smueme,
    Kraht i kan var pa shpres - simbojt e shpresave t humbuna
    Me klithma t dshprueme bajn fjal mbi jet t prndueme,
    Kur kshtjellat mijvjeare si xhixha shklqejshin t lumtuna."

    N poezin Kanga skandaloze Migjeni shpreh nj joshje t smur ndaj nj murgeshe t zbeht e njkohsisht kundrshtimin e mospranimin e bots s saj.

    "Nj murgesh e zbet, q bashk me mkatet e bots
    Bar dhe mkatet e mija mbi supat e vet t molisun,
    Mbi supat e verdh si dylli q i ka puth hyjnija
    - kaloj rrugs s qytetit si jll e aratisun.

    Nj murgesh e zbet, e ftoft si rrasa e vorrit,
    Me sy boj-hni si hni i epsheve t djeg'na t gjalless,
    Me buz t holla t kuqe, dy gajtana pshertimet q mbysin
    - m'a la der' von kujtimin, kujtimin e ftoft t kaless.

    Prej lutjesh (jo tallse!) duel dhe n lutje prap po shkon...
    Lutjet i flejn gjithkund: ndr sy, ndr buz, ndr gishta.
    Pa lutjet e saja bota kushedi 'fat do kishte?
    Por dhe nga lutjet e saja ende s'i zbardhi drita.

    O murgesh e zbet q on dashn me shejtent,
    Q n'ekstaz para tyne digjesh si qiriu pran lterit
    Dhe u a zbulon veten... Cmir u a kam shejtenvet!
    Mos u lut pr mue, se due pash m pash t'i bij ferrit.

    Un edhe ti murgesh, dy skje po t nj litari,
    T cilin dy tabore i a ngrehin njeni-tjetrit -
    Lufta sht e ashpr dhe kushedi ku do t dali,
    Prandaj ngrehet litari edhe prplasen njerzit."

    Kjo vjersh sht nga ato q na ndihmojn t hedhim drit jo vetm mbi qndrimin e Migjenit ndaj fes, por edhe mbi njrin nga aspektet m trheqse e m pak t studiuara t jets s poetit, mbi ndjesit seksuale t tij m se t shtypura. Erotizmi sigurisht asnjher nuk ka qen tipar i dukshm i letrsis shqiptare n ndonj periudh dhe do t ishte tepr e vshtir t prmendnim ndonj autor shqiptar q t ket shprehur dshirat dhe impulset e tij intime n proz apo poezi. Migjeni i afrohet erotizmit, ndonse n nj mnyr t pavetdijshme. Mendohet se poeti ka mbetur i virgjr deri n vdekjen e parakohshme n moshn njzet e gjasht vje. N vjershat dhe prozat e tij kemi me bollk figura grash, mjaft prej tyre prostituta fatkeqe, pr t cilat Migjeni shpreh keqardhje dhe interesim seksual s bashku. Jan syt e prlotur dhe buzt e kuqe q e trheqin, ndrsa pjesa tjetr e trupit nuk prshkruhet kurr. Pr Migjenin, edhe seksi sht vuajtje:

    "Ato dy buz t kuqe
    Dhe dy lote t mija
    Qen shenjat e dhimbjes
    Kur m vrau bukurija
    Kur m z dashunija

  15. #75
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    E m dogji rinija."

    Pasioni dhe epshi jan kudo t pranishm n poezin e Migjenit, por po aq i pranishm sht edhe spektri i intimitetit fizik t pasqyruar n formn e brengs dhe neveris. Ja nj nga pamjet e shumta shtazarake t mjerimit, ajo q prshkruhet n poezin me 105 vargje Poema e mjerimit:

    "Mjerimi trbohet n dashuni epshore.
    Nepr skje t'errta, bashk me qej, mij, mica,
    Mbi pecat e mbykta, t qelbta, t ndyta, t lagta
    Lakuriqen mishnat, si zhang, t verdh e pisa,
    Kaprthehen ndjenjat me fuq shtazore,
    Kafshojn, prpijn, thithen, puthen buzt e ndragta,
    Edhe shuhet ja, dhe fashitet etja
    N'epshin kaprthyes, kur mbytet vetvetja,
    Dhe aty zajn fillin t mrret, sherbtort dhe lypsat
    Q nesr do linden me na i mbush rrugat."

    Sa prpara bri befas letrsia shqiptare e sa u largua nga folklori i vjetr dhe artificializmat e ajupit dhe Fishts! Edhe pse nuk botoi as edhe nj libr t vetm sa qe gjall, veprat e tij, q qarkulluan dor m dor ose n shtypin e kohs, patn nj sukses t menjhershm. Migjeni au rrugn pr nj letrsi bashkkohore, por q do t mbytej q n embrion. Madje po at vit q u botua vllimi Vargjet e lira, fitoi n Shqipri stalinizmi. T shumt jan ata q kan br pandehma pr ndihmesn q do t jepte Migjeni nqoftse do t kishte jetuar m gjat. Kjo sht nj pyetje q mbetet tepr hipotetike, sepse ky z individualist i protests s vrtet sociale pa dyshim do t psonte fatin e shum shkrimtarve me talent t fundit t viteve '40. Vdekja e hershme e ruajti t paktn t paprekur kt shkrimtar.

    Fakti q Migjeni iku kaq i ri, e bn vlersimin kritik t veprs s tij t vshtir. Edhe pse prgjithsisht i adhuruar, Migjeni nuk ka mbetur pa kritik. Disa jan zhgnjyer nga proza e tij, po as gama e poezis s tij nuk sht e mjaftueshme q t na jap t drejt ta quajm poet universal. Arshi Pipa ka vn n dyshim edhe vet zotrimin e gjuhs shqipe prej poetit, kur thot: "I lindur shqiptar n nj familje me prejardhje sllave, pastaj i shkolluar n nj mjedis kulturor sllav, ai prsri pati kontakt me Shqiprin dhe me gjuhn e kulturn shqipe si i rritur. Gjuha q fliste n shtpi ishte serbo-kroatishtja, kurse n seminar msoi rusishten. Ai nuk e dinte shqipen mir. Shkrimet e tij jan plot gabime drejtshkrimi, madje edhe mjaft elementare, kurse sintaksa e tij sht larg sintakss tipike t shqipes. ka qndron pr italishten e Italo Svevos qndron edhe m fort pr shqipen e Migjenit (25)". Kritikt stalinist t paslufts n Shqipri pa u thelluar e kan shpallur Migjenin pararends t realizmit socialist, ndonse nuk kan qen n gjendje t analizojn shum an t jets e t veprs s tij, e sidomos pesimizmin e tij shopenhauerian, simpatin pr Perndimin, seksualitetin e tij t shtypur dhe elementin niean, veanrisht t dukshm n vjershn Trajtat e mbinjeriut, q pr 'komoditet' sht ln jasht disa botimeve t poezis s tij pas lufts. Ndrkoh q kritikve t till u ka ardhur pr mbar me knaqsi ta vshtrojn Migjenin si pjell t Shqipris zogiste 'para lirimit', ndjen dhimbje kur sheh qart se 'kangt e pakndueme' t poetit, pas dyzet e gjasht vjetsh diktature t proletariatit, jan akoma m aktuale se kurr ndonjher.

    "O kangt q fleni reliktet e mija

    __________________________________________________ _________________

    25 kr. Pipa 1978c, f. 134.
    __________________________________________________ _________________

    Q'ende s'keni prekun as nj zmr t huej,
    Vetm un me ju po knaqem si fmija
    Un - djepi i juej, ndoshta vorr'i juej."

    Rrugn drejt bashkkohsis n letrsin shqiptare e mori edhe nj poet tjetr, i cili gjysm shekulli m pas do t konsiderohet nga shum vzhgues si poeti m i madh i Shqipris n shekullin e njzet: Lasgush Poradeci (26) (1899-1987). Ky shkrimtar vdiq m 1987 n moshn tetdhjet e shtat vje. Vitet e fundit t jets i kaloi n qytetin e tij t dashur t Pogradecit buz liqenit t Ohrit, duke u prkujdesur pr kopshtin e vet la Candide dhe duke soditur si ndrronin stint n liqen. Valvala e but dhe ritmike e ujrave t liqenit kishte qen gjithmon nj ndr burimet kryesore t poezis s tij panteiste.

    Lasgush Poradeci, pseudonim i Llazar Gushos, ka lindur n Pogradec m 27 dhjetor 1899, si duket. Ai ndoqi nj shkoll t gjuhs rumune n Manastir, Maqedoni, nga 1909 deri 1916. N mes t Lufts s Par Botrore, i ati, me gjith marrdhniet e ndera midis shqiptarve dhe grekve n Shqiprin juglindore n at koh, e drgoi Llazarin e mitur n Greqi pr t vazhduar shkolln, por me kusht q ajo t mos ishte n gjuhn greke. Prandaj Llazari u regjistrua n Lyce des Frres Maristes, shkoll n gjuhn frnge n Athin, ku qndroi deri m 1920. Pr arsye shndetsore, dy vitet e fundit t qndrimit n Greqi nuk i kaloi n shkoll, por n nj sanatorium, ndonse n nj gjendje t dshpruar financiare. Atje vajti me ndihmn e Sofia Shlimanit, q ishte e veja greke e arkeologut t famshm gjerman Hajnrih Shliman (Heinrich Schliemann, 1822-1890). Pa u shruar plotsisht, Llazari jzetedyvjear u prjashtua nga sanatoriumi para kohe m 1920, pasi u kap in flagranti me nj infermiere. Vitin tjetr poetin e ri e gjejm n Bukuresht, tek i vllai. Llazari dshironte t studionte n Akademin e Arteve t Bukura, por doli se nuk qe e leht pr t'u regjistruar, sepse qeveria rumune, n at val antisemitizmi q ishte ngritur, kishte vn kufizime pr student nga do kombsi jorumune. Megjithat, pas disa mundimesh, arriti t regjistrohej. Qndrimi i poetit n Bukuresht do t kishte nj ndikim vendimtar pr t ardhmen e tij letrare. Ktu u njoh e u miqsua me poetin romantik Asdreni (1872-1947), t cilin e zvendsoi si sekretar t kolonis shqiptare m 1922, me tregimtarin Mitrush Kuteli (1907-1967) dhe me mjaft shkrimtar rumun. Gjithashtu nisi t botoj poezi n organe shtypi n gjuhn shqipe, ndr t tjera n Shqipri' e re, nj e prjavshme kombtare e ilustruar q botohej n Konstanc, dhe n Dielli t Bostonit. Poezia e tij e ksaj periudhe po shfaqte tashm nj far afrie teosofike me poetin lirik rumun Mihai Eminesku (1850-1889).

    Nj burs nga qeveria e Fan Nolit m 1924 i dha mundsin t vazhdonte studimet jasht. Poradeci shpresonte t studionte nn albanologun austriak Norbert Jokl (1877-1942). Doli se katedra qe e zbrazt n at koh, prandaj Poradeci vazhdoi Universitetin e Gracit n Austrin juglindore, ku u regjistrua n fakultetin e filologjis romane e gjermane. Kaloi dhjet vjet n Grac. Si pohon poeti, kjo periudh ishte koha m e mir e jets s tij. N maj 1933 mbrojti doktoratn me nj disertacion mbi Der verkannte Eminescu und seine volkstmlich- heimatliche Ideologie (Eminesku i pavlersuar dhe ideologjia e tij popullore vendse). Vitin tjetr Poradeci u kthye n Shqipri dhe punoi si msues n nj shkoll t mesme n Tiran, ku dhe jetoi gjat lufts. Nga viti 1944 deri m 1947, vitet e para t turbullta t sundimit komunist, ai ishte i papun dhe banoi me t shoqen n Tiran, me rrogn e vogl t saj si msuese. Pasi punoi pr pak koh n Institutin e Shkencave, pararends i Akademis s Shkencave t Shqipris, gjeti pun si prkthyes letrsie n shtpin botuese shtetrore 'Naim Frashri', ku

    __________________________________________________ _________________

    26 kr. abej 1929, ribotuar 1986-1989, vll. 5, f. 87-89, Kuteli 1938b, Maloku
    1938, Qosja 1979, f. 135-177, Hamiti 1983, f. 257-274, Raifi 1986, f. 13-31 et passim, Kolevica 1987, 1988, 1992, Matraxhiu 1991a, Kabashi 1993a, dhe Lalaj 1995.
    __________________________________________________ _________________

    punoi pa u ndier derisa doli n pension m 1974. Lasgush Poradeci sht autor i dy prmbledhjeve t jashtzakonshme me poezi. Vallja e yjve dhe Ylli i zemrs, t botuara n Rumani prkatsisht m 1933 dhe 1937. Ato jan vrtet nj revolucion n poezin shqiptare po aq sa 'ishte prmbledhja e Migjenit Vargjet e lira. Vallja e yjve u shtyp n shtypshkronjn Albania n Konstanc me fonde t mbledhura m 1932 me ndihmn e Asdrenit e t nj grupi studentsh shqiptar n Bukuresht. Ajo prmban vjersha t shkruara e t botuara s pari n vitet 1921-1924. Vllimi i dyt, i botuar me ndihmn e mikut t Poradecit, prozatorit Mitrush Kuteli, prmban jo vetm krijime t mvonshme, por edhe mjaft nga vjershat e botimit t vitit 1933 t ripunuara. Kjo prmbledhje sht sintez e krijimtaris m t mir lirike t tij, ku gjejm disa nga poezit m melodioze, m t punuara n metrik, t shkruara n gjuhn shqipe. Ja nj shembull me not melankolike:

    "Fluturoj dhe shtrg' i fundit, madhshtor, me shpirt t gjor
    Dyke shkuar q me-nat sipr malesh me dbor...
    Iku rnd' e i prmallshm, dhe me sqep t ti t fort
    Zotriut q'i la folezn i trokiti mun n port...

    Pra m s'duket shpes' i fatit prapa bujqsh edhe plorsh,
    Prapa brazds s rrxuar hap-me-hap prej qe malorsh;
    M s'dgjohet nr ugare t krcas miu i hirt,
    Vdiq neprka piklore ndaj blatisht' e shkrettirt.

    Dheri-i mardhur prej thllimi dirgjet heshtur nn brym,
    Fryn veriu n pyll t that me zembrim e me frtym,
    E si shtohet cinrima... ja! se ku dinak dh' i vorr
    Npr gardhe-e npr ferra drdllet gazmor nj or!...

    O! sa hir q kishte shtrgu, aq fisnik me shtat t gjor,
    Kur bariste dal-nga-dale - posi dhndr me kuror!...
    E kur pran-i vinte krilla, q shndrij m kraharuar,
    Me sy lart, me hap t matur - posi vash' e nusruar!..."

    Vendi i Poradecit n letrsin shqiptare nuk sht prcaktuar kurr n mnyr t knaqshme. Ngjasonte pak me bashkkohsit si romantikun Asdren, politikun Fan Nol dhe mesianikun Migjen. I mbrujti letrat shqiptare me nj element ekzotik t panteizmit mistik, duke sjell at ka ai e quante metafizik t harmonis krijuese. Cili poet tjetr shqiptar i kohs do t'ia kushtonte energjit e veta studimit t sanskritishtes pr t kuptuar vedat? Poezia e Poradecit hedh nj ur metafizike nga gjendjet shpirtrore t rnda t ekzistencs toksore n sferat e larta t s madhrishmes, n burimin e t gjitha energjive krijuese. Nj pjes e mir e saj sht poezi e gjendjes shpirtrore dhe e astit, si p.sh. Dimr:

    "Shpirti im q sot u mbyll
    Dhe gzimin m'a przuri.
    Npr mal e npr pyll
    Zu dbora prej qkuri.

    Bjen flokt nj-nga-nj
    Mi katundin e shkretuar.
    Dyke mardhur nn t
    Dheri fjet e ri mbuluar.

  16. #76
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    Fjet nga-dal e shpirti im,
    Dhe n zi pikoj si fleta,
    Pa m s'qit as piplim
    Tr fili, tr jeta.

    N kaq heshtje-e qtsi
    Ndjej vajtimthin e nj shpesi:
    Pshertin me z t ti
    Jet' e trembur se mos vdesi..."

    N brendsi t thellsive t veprs s Lasgush Poradecit jan ujrat e liqenit t Ohrit. Aty, n qytetin e Pogradecit, kaloi vitet e rinis, jo larg nga ku rrz Malit t That merr rrugn lumi Drin, e jo m shum se disa kilometra nga manastiri i famshm mesjetar i Shn Naumit q ndodhet tamam tek vija e kufirit. Po aty kaloi n pension verat e fundit t jets, n nj shtpi gjysm t rrnuar me arkitektur ballkanase, duke u kujdesur pr kopshtin e duke apitur prgjat bregut t liqenit me qenin nga pas. N vjershn Poradeci, kushtuar qytetit t lindjes, dhe natyrisht liqenit, vjersha tipike pr mjeshtrin e tij n pun t metriks, ai shkruan:

    "Perndim i vaglluar mi Liqerin pa kufir.
    Po prhapet dal-nga-dale nj pluhr si nj hije.
    Npr Mal e nr Lndina shkrumb' i nats q po bije,
    Dyke sbritur q nga qjelli prmi fshat po bhet fir...

    E kud krahin' e gjr m s'po qit as piplim:
    N Katund krcet nj port... n Liqer hesht nj lopat...
    Nj shqiponj-e arratisur fluturon n Mal-t-That...
    Futet zemra djaloshare mun n fund t shpirtit t'im.

    Tr fisi, tr jeta, ra... u dergj... e zuri gjumi...
    Zotroj m katr an errsira...
    Po tashi: Dyke nisur udhtimin mes-pr-mes nr Shqipri,
    Drini plak e i prrallshm po mburon prej Shndaumi..."

    Liqeni i Ohrit vazhdimisht e trhiqte dhe e magjepste poetin, do moment e do dit. Ai hetonte do nuanc, do pasqyrim t drits n valt e n thellsit e ujrave t tij llamburitse, dhe sodiste si binte mbi t hija e maleve prreth. Aty, n nj varr t thjesht, q sheh nga ujrat e liqenit, t cilit i kushtoi vjershn e pashoqe Mngjes, prehet sot poeti.

    "Si shpirt' i zi n kraharuar,
    U mbyll liqeri nn male.
    Ndaj fund' i ti e pasqyruar,
    Po shuhet nata me-nga-dale.

    E shoh ku vdes e ku po vuan,
    E syt' e saj dyke pulitur;
    E syt' e saj q'u mavijuan,
    Jan' yjt' e qjellit t venitur.

    Tashi dh' agimi llambarits
    Po svagullon n fund liqeri,
    Po tretet tins yll' i drits
    Posi nj sumbull prej sheqeri.

    Pra ja! pra ja! se dita ndezi,
    Se fund' i ujit vettiti,
    Se posi lajmtar - mngjezi,
    Del zogu-i bardh' i nj nositi..."

    Fmij eklektik i kohs s vet, Poradeci ishte dhe mbetet nj nga paradokset e letrsis evropiane juglindore. Kritiku nga Kosova Rexhep Qosja ka thn me vend pr poetin se ai "ndien si romantik, mendon si klasiist, asht i vetmuem dhe i hermetizuem shpirtnisht si simbolist dhe i kujdesshm e fanatik ndaj forms s vargut si parnasist. Asht eklektik dhe origjinal n do pikpamje." (27)

    Prve dy prmbledhjeve poetike kryesore Poradeci botoi poezi n revista letrare n fund t viteve tridhjet dhe dyzet, sidomos n revistn e prmuajshme kulturore t Branko Merxhanit Prpjekja shqiptare. Por me ardhjen e stalinizmit, pena e nderuar e Lasgushit do t fillonte t shterronte. Edhe pse fshehurazi lvdohej nga mjaft kritik e specialist, ky estet romantik, pa ndonj vler ideologjike pr partin, nuk gzoi kurr miratimin e dogmatikve marksist t paslufts. Ata nuk qen n gjendje t'i kuptonin veprat e tij, kurse poeti vet thuhet se e kishte m leht t thyente lapsin sesa t shkruante at lloj poezie q donin 'ata'. Nj numr i pakt krijimesh dukeshin her pas here n shtypin letrar t Tirans, n Drita dhe n Nntori, t para me lente para botimit nga censort partiak, por fusha kryesore e veprimtaris n periudhn socialiste ishte, dashur pa dashur, ajo e prkthimit t poezis, liman ky i sigurt pr heretikt letrar. I zhytur vet n heshtje, ai shqiproi poezi nga Aleksandr Pushkini, Mihail Lermontovi, Aleksandr Blloku, Adam Mickevii, Johan Volfgang fon Gte, Hajnrih Hajne, Lenau, Bertold Brehti, Viktor Hygoi, Alfred de Myse, Lord Bajroni, Robert Brnsi, Persi Bishe Sheli dhe Mihai Eminesku. Lasgush Poradeci vdiq n varfri t plot n shtpin e vet n Tiran me 12 nntor 1987, duke pasur pran vetm dy vajzat e tij, Kostandina dhe Maria.

    Prve poezis pr natyrn dhe asaj me tone metafizike, t ripunuara e ribotuara n sa e sa variante, Poradeci gjithashtu sht autor i shum vjershave pr dashurin, si dhe i disa poezive me tem kombtare, gjithsej rreth njqind. I plqenin fjalt dhe shprehjet arkaike, por gjente knaqsi t veant edhe n neologjizma e n prqasje t reja t emrave pr t krijuar efekte t pazakonta. N kohn e vet me to pati rezultat befasues e t mahnitshm, e u plqye menjher. Epoka e romantiks kombtare, q ishte ushqyer nga nj plejad poetsh rilinds t ndryshm nga talenti, po vinte tani drejt fundit t vet.
    Temat e Poradecit, struktura dhe gjuha e poezis s tij harmonizoheshin mjaft me letrsin gojore t Shqipris s jugut, sidomos me poezin popullore toske, nga e cila u frymzua shum. Mitrush Kuteli, q i redaktoi librin Ylli i zemrs, e quajti "i vetmi poet shqiptar q mendon, flet e shkruan vetm shqip. (28)" Lasgush Poradeci sht njherazi artist me shtat t vrtet evropian. Ai bashkrendonte ndjeshmrin fjalsore t Sharl Bodlerit (Charles Baudelaire, 1821-1867), filozofin estetike t forms dhe elegancn e holl t Stefan Georges (Stefan George, 1868-1933), humanizmin dhe filozofin e Naim Frashrit dhe pavdekshmrin kozmografike t mjeshtrit t tij, Mihai Eminesku. Studiuesi Eqrem abej (1908-1980) ka thn


    __________________________________________________ _________________

    27 Qosja 1979b, f. 144.

    28 Ylli i zemrs 1939, f. 152.
    __________________________________________________ _________________

    se ai ishte "shkrimtar, t cilin Shqipria do t'ia fal njher bots, (29)" ndonse poezia e Poradecit nuk prkthehet leht, koha mund ta provoj se abej ka pasur t drejt.

  17. #77
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    10.6 Poet t tjer shqiptar t kohs para marrjes s pushtetit nga komunistt




    Bazat e arsimimit q hodhi Kisha Katolike n Shkodr n gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet duket se kishin dhn fryte n periudhn e pavarsis. Shqipria e veriut, e sidomos rajonet e izoluara t malsive t veriut, me kulturn unikale fisnore, kishte mbetur gjithmon prapa jugut m t prparuar nga pikpamja arsimore, madje edhe sot ende kshtu sht. Ndrkaq, n t tretn e par t shekullit t njzet, Shkodra vet e linte n hije kryeqytetin e ri t vendit, Tirann, si nga ana arsimore ashtu edhe nga ajo kulturore. Rol themelor n prparimin kulturor t veriut luajti kleri katolik i cili, me mbshtetjen e qarqeve kishtare nga Austria dhe Italia, i hapi rrugn qytetit gjysmkatolik e gjysmmysliman dhe krahins prreth jo vetm pr arsim zyrtar e pr institucione botuese e kulturore, por edhe pr hyrjen e nj game t gjer idesh t reja Perndimore. Letrsia shqiptare vazhdoi t prfitoj nga kujdesi q tregonin pr t etrit franeskan dhe jezuit, sikundr kishte prfituar n shekullin e nntmbdhjet, kur pjestar me ide kombtare t klerit katolik, si Pjetr Zarishi (1806-1866), Leonardo de Martino (1830-1923), Ndue Bytyi (1847-1917) dhe Preng Doi (1846-1917), kishin qen ndr t part n at koh, q krijuan dhe botuan poezi t shquar n shqip, duke mos u prqendruar trsisht n tema fetare. Figura q zinin vendin e kreut n kulturn shkodrane e n letrsin shqiptare n prgjithsi midis dy luftrave, ishin ati franeskan Gjergj Fishta (1871-1940), zri i kombit, si dhe prozatori me formim jezuit Ernest Koliqi (1903-1975). Por pati edhe mjaft t tjer, q dhan ndihmes pr zgjimin e nj kulture shqiptare t pavarur n Veri, dhe n veanti qen tre poet katolik: Vinenc Prennushi (1885-1949), Lazr Shantoja (1892-1945) dhe Bernardin Palaj (1894-1947).

    Dhjetvjeart e fundit t kulturs katolike shkodrane e t zhdukjes s saj pas marrjes s pushtetit nga komunistt duket se do t'i prfaqsonte sot, m shum se kushdo tjetr, nj shkrimtar katolik po nga Shkodra. Poet, folklorist dhe prkthyes, Vinenc Prennushi (30) (1885-1949), emri i shkruar edhe Prenushi dhe Prendushi, lindi m 4 shtator 1885 n Shkodr dhe studioi n nj kolegj katolik n Austri. M 25 mars 1908 u shugurua prift franeskan. I magjepsur nga kultura gojore e Shqipris s veriut, Prennushi nisi t mbledh kng popullore nga fiset veriore. Prmbledhja e nj materiali folklorik u botua nga arkeologu dhe historiani austriak Karl Pa (Carl Patsch, 1865-1945) n vllimin Kng popullore gegnishte, Sarajev 1911, dhe solli nj ndihmes t madhe pr studimin e letrsis gojore shqiptare. Prennushi gjithashtu shkroi artikuj me tema t ndryshme pr shtypin katolik t kohs, n periodik t Shkodrs si Lajmtari i Zemers t'Jezu Krishtit, Hylli i Drits, Posta e Shqypnis dhe Zni i Shna Ndout.

    N karriern e tij ekleziastike Vinenc Prennushi shrbeu si provincial nga 1929 deri m 1936. M 19 mars 1936 u emrua peshkop i Saps, kurse m 1940 kryepeshkop i Durrsit, duke u br kshtu nj nga dy dinjitart m t lart t Kishs Katolike n Shqipri.

    __________________________________________________ _________________


    29 Gazeta e re, 22 shkurt 1929, f. 3.

    30 kr. A. apaliku 1996.
    __________________________________________________ _________________


    M 1924 Prennushi botoi nj vllim me poezi lirike t holla n dialektin geg, me titullin Gjeth e lule, Shkodr 1924, i cili u ribotua m 1931. Kjo prmbledhje me gjashtdhjetepes vjersha prmban poezi me frymzim kombtar dhe fetar. Vjershat e tij me tem atdheun t kujtojn motivet e zakonshme t poezis s Rilindjes si Sknderbeun, flamurin, vetmohimin pr atdheun nn zgjedh, dhe shpesh kan m fort nj tingllim luftarak sesa franeskan. Vjersha t tilla u bn popullore n kohn e vet dhe shum prej tyre recitoheshin n publik, si p.sh. Grueja shqiptare 1918, n t ciln nj vash i kalon ditt duke qndisur nj flamur shqiptar kuqezi, por, me merakun pr atdheun vdes nga hidhrimi dhe e mbulojn n varr me at flamur. Vjershat e tij fetare prshkohen m shum nga prjetimet shpirtrore sesa nga idet dhe kan karakter prsiats. Mjaft prej tyre trajtojn tema tipike katolike si shptimtari n kryq, Shn Mria, Shn Franesku i Asizit dhe Duns Scotus. Toni i prgjithshm i ktyre vjershave, disa prej t cilave kan prsiatje t mprehta mbi kotsin e ekzistencs mbi dhe, sht m fort i zymt e i trishtuar, se i qet e optimist.

    Nga prkthimet e Prennushit, mund t prmendim dramn n pes akte pr fmij E Trathtuemja, Shkodr 1919, nga italishtja Tradita, 1903, nga nj T.A. Rolando, si dhe prkthimet e tij n shqip t romanit Quo vadis, Shkodr 1933, nga fituesi i mimit Nobel Henrik Shenkievi (Henryk Sienkiewicz, 1846-1916); t romanit Fabiola, 1924-1925, nga kardinali Nikolas Uajzmen (Nicholas Wiseman, 1802-1865); i Dreizehnlinden t poetit minor gjerman Fridrih Vilhelm Veber (Friedrich Wilhelm Weber, 1813-1894), poem epike pr futjen e kristianizmit te saksont; dhe i Le mie prigioni, kujtime t poetit dhe dramaturgut italian Silvio Peliko (Silvio Pellico, 1789-1845). Sipas bashkkohsve Vinenc Prennushi ishte njeri i virtytshm dhe modest dhe gzonte respekt t madh n popullsin katolike. Me gjith rangun e lart q zinte n hierarkin kishtare, ai nuk ishte aktiv n politik. Megjithat u arrestua nga autoritetet komuniste, u torturua e u dnua nga nj gjykat ushtarake n Durrs me njzet vjet burg e pun t rnd si armik i popullit. I dobsuar prej kushteve t burgut e i smur nga astma dhe zemra, kryepeshkopi gjashtdhjetetrevjear vdiq n spitalin e burgut m 19 mars 1949. (31)

    Lazr Shantoja (32) (1892-1945) ishte nj poet, eseist e prkthyes nga Shkodra q, edhe pse i talentuar, botoi pak. Lindur m 2 shtator 1892, ai studioi n Kolegjian Papnore Shqyptare t jezuitve n Shkodr, ku pr msues pati Ndre Mjedn (1866-1937) dhe Anton Xanonin (1862-1915), t cilt e ushqyen me dashuri pr gjuhn amtare e pr gjuht e huaja. Shantoja studioi pr teologji n Insbruk dhe u shugurua prift m 1920. M tej, ai punoi n disa famulli fshati n Shqiprin e veriut, sidomos n Sheldi, n lindje t Shkodrs. Prift me temperament, ai e donte muzikn dhe njihej n krahin si 'prifti me piano', sepse e pan kur solli pianon n fshat ngarkuar mbi nj mushke. Kur Lazr Mjeda, i vllai i poetit Ndre Mjeda, u emrua kryepeshkop i Shkodrs m 1924, Shantoja u caktua sekretar personal i tij. Ndr detyrat e tij n Shkodr ishte q t merrte pjes aktive n t prjavshmen demokratike katolike Ora e maleve, e themeluar n prill 1923 nga Ernest Koliqi (1903-1975) dhe Anton Harapi (1888-1946). Kt e kreu duke botuar artikuj me stil t fuqishm dhe ironi t holl shkodrane. N dhjetor 1924, kur erdhi n fuqi me ann e grushtit t shtetit Ahmet Zogu (1895-1961), Lazr Shantoja, si shum intelektual t tjer t kohs, iku n mrgim, n fillim n Jugosllavi e n Austri. N janar 1928
    n Vjen nisi t botoj nj t prdyjavshme t nj grupi politik t pavarur mrgimtarsh shqiptar me titull Ora e Shqipnis, por kjo e pati jetn t shkurtr. M pas Shantoja vijoi n Zvicr, ku, i shoqruar nga e ma plak shkodrane, shrbeu si kapelan n Bern.


    __________________________________________________ _________________


    31 Pr nj prshkrim t viteve t fundit dhe t vdekjes, kr. Pipa n Sinishta 1976, f.79-90.


    32 kr. Koliqi n Sinishta 1976, f. 110-117, dhe Koliqi 1986-1987.
    __________________________________________________ _________________

    Lazr Shantoja prmendet si stilist i shklqyer, mjaft i ngjashm me Ernest Koliqin, ndonse numri tepr i vogl i botimeve dhe largimi pr nj koh t gjat nga Shqipria e kan vn disi n skaj t letrsis shqiptare. Ai sht autor i disa prozave me stil mjaft t shkatht, si Grueja, dhe i disa lirikave t holla, t shprndara npr faqet e shtypit t Shkodrs, si n Hylli i Drits, Zni i Shna Ndout dhe Leka. Me pseudonim ai botoi nj varg tingllimash dashurie kushtuar nj vajze n Shkodr. Libri i tij me 180 faqe Pr nat kazanesh, Shkodr 1919, sht nj prmbledhje humoristike anekdotash dhe proverbash. Mjaft t plqyera jan prkthimet e tij, kryesisht nga gjermanishtja. Ndr to jan Wilhelm Tell (Vilhelm Tel ) dhe Das Lied von der Glocke (Knga e kumbors) nga Fridrih Shileri (1759-1805), dhe Hermann und Dorothea (Herman dhe Dorotea, 1936) si dhe pjes t Faustit nga Johan Volfgang fon Gte (1749-1832). Fan Noli i palodhur (1882-1965), vet prkthyes i shquar, e kishte nisur e pastaj e kishte ln nj prkthim t Faustit kur qe n mrgim n Berlin pas rrzimit t qeveris s vitit 1924. Kur e lexoi prkthimin e Shantojs, ai i drgoi nj letr n Zvicr pr t'i shprehur admirimin e tij:

    "Nuk gjej fjal pr t t uruar pr prkthimin tnd n shqip t poezis vese duke t siguruar se, po ta dinte shqipen, gjigandi i Veimarit do t t falenderonte ty, nj Nerval shqiptar, pr kt prkthim."

    Pas nj kohe t gjat jasht Shantoja nuk u tregua i arsyeshm kur mori vendimin pr t'u kthyer n Shqipri m 1940. U vendos me t mn n Tiran. Katr vjet m pas, u arrestua prej autoriteteve komuniste, u torturua n mnyr t pamshirshme dhe u pushkatua n pranvern e vitit 1945.

    Nj poet tjetr franeskan i dhn me mish e me shpirt pas folklorit ishte Bernardin Palaj (33) (1894-1947). Lindi m 2 tetor 1894 n malsin e Shllakut dhe filloren e kreu n shkolln e etrve franeskan n Shkodr, q m pas u njoh me emrin Collegium Illyricum, t drejtuar nga Gjergj Fishta. Franeskant e drguan pr t vazhduar t mesmen n Zalcburg (Salzburg) t Austris, kurse pr shkollim fetar - n Insbruk. U b antar i urdhrit franeskan m 15 shtator 1911 dhe u shugurua prift n gusht 1918. Me t'u kthyer n Shqipri, Palaj punoi si prift famullie n malsi, kurse m pas si msues i shqipes dhe i latinishtes n Collegium Illyricum. Sikundr Vinenc Prennushi e Shtjefn Gjeovi (1874-1929), Bernardin Palaj gjat udhtimeve m kmb npr malsi mblodhi kng popullore dhe shkroi artikuj pr letrsin gojore gegrishte e pr zakonet fisnore. E trhoqn sidomos Kngt e kreshnikve, cikli i epiks heroike t Mujit e t Halilit, t cilat i botoi bashk me Donat Kurtin (1903-1969) n Kng kreshniksh e legenda, Tiran 1938.

    Palaj sht edhe autor lirikash klasike dhe elegjike, n pjesn m t madhe t botuara n vitet tridhjet n revistn franeskane Hylli i Drits. Kjo poezi me muzikalitet harmonik dhe prsosmri teknike, si ajo e poetit italian Xhozue Kardui (Giosu Carducci, 1835-1907), dshmon pr prfytyrimin atdhetar mbi t kaluarn historike dhe pr kulturn e pasur vendse t popullit t vet. Vjersha e par e tij Prej burgut t jets, e botuar m 1933 me pseudonimin Kukel Lapaj, sht nj himn fetar 248-vargjesh pr rnien e njeriut dhe shprblimin. Ajo mbyllet me thirrjen:

    "O njeri i shkret! Mbate, si t duesh ket jet:
    K rruga kjo qi t qesin n Hind - te Leka,
    Te ezari n Rom, a larg atje m'nji det,
    Nji Napoljon k e xni n ngjim deka.

    __________________________________________________ _________________

    33 kr. K. Gurakuqi 1953, Koliqi 1972a dhe Palaj 1969.

    __________________________________________________ _________________

  18. #78
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    Kot u rrek njeri gjithnduersh per t diktuem
    Se k i k shtonet e veta lumnija!
    N da shoq me kn me Zotin e mishnuem,
    'Kalo tuj b mir!' - kshtu urdhnon Perendija!"

    Valt e nji shpirtit, me 1533 vargje, e vitit 1934 u kushtohet perandorve romak me prejardhje ilire, sidomos Konstandinit t Madh (mbretroi 307-337), i cili futi krishterimin n Evrop. Viti 1937 qe mjaft prodhimtar pr Palajn. At vit ai botoi: Mosk - Alkazar, me 893 vargje, pr rrethimin e akademis ushtarake Alkazar n Toledo kur po shprthente lufta civile n Spanj, nj ngjarje n korrik 1936 q tronditi keqas pjesn profashiste t klerit katolik t Evrops jugore; Vorreve t flamurit dhe Kuq e zi, himne kombtare me rastin e njzetepes- vjetorit t pavarsis s Shqipris, n t cilat poeti i bn thirrje zans pr t nderuar varret e dshmorve t kombit.Ndrmjet t Shn Gjergjavet, me 1184 vargje, shkruar m 1938,prmban skena t freskta baritore me drit e ngjyr n prag t dits s Shn Gjergjit n pranver. Nga respekti pr msuesin e tij Gjergj Fishta, Palaj nuk shkroi mjaft poezi epike, edhe pse afria me botn magjike t rapsodive t Mujit e t Halilit i pati zgjuar talentin dhe prirjet pr at lloj poezie. Fishta vdiq m 30 dhjetor 1940, ngjarje q e preku thell Palajn. Me kt rast ai shkroi pr nder t tij elegjin me 1180 vargje Kah nata e vetme. Edhe ktu kemi prsri zann, muzn e adhuruar t Fishts e t kombit shqiptar, q vajton pr fatin mizor dhe vetmin e varrit sipas tradits s gjms, kngve t vajtimit t letrsis gojore gege. Poezia e Palajt sht redaktuar nga Angjela irinone (Angela Cirrincione) n vllimin shqip-italisht Opere, Rom 1969 (Vepra).

    N vitet e lufts, Palaj botoi edhe nj numr studimesh etnografike pr kanunin, mitet dhe legjendat. N vjesht 1944, pasi kishte humbur do shpres se forcat antikomuniste mund t fitonin dhe duke e ndier se fundi qe afr, iu zbraz Karl Gurakuqit (1895-1971) me lot n sy:

    "Do t trhiqem n nji famulli t malevet t mija t dashuna dhe aty ku mbahet gjall fryma e shpirti arbnuer, n kontakt me popullin e thjesht, do t vijoj punn e nisun tash sa e sa vjet, tue e gjurmue n historn, n folklorn e sidomos n Kanunin. Do t prplotsoj e do t sistemoj rapsodt, qi un i kam mbledh me kujdes tash sa koh. (34)"

    Bernardin Palaj u arrestua n Shkodr, u keqtrajtua rnd e u dnua me vdekje pr tradhti. Vdiq n dhjetor 1947 n nj burg t Shkodrs. Kta tre poet katolik, Vinenc Prennushi, Lazr Shantoja dhe Bernardin Palaj mund t themi se simbolizojn nj numr t madh studiuesish dhe shkrimtarsh t dors s dyt nga gjiri i klerit katolik, q qen aktiv n fushn e kulturs e t arsimit deri m 1944 dhe q dhan ndihmes t rndsishme pr letrat shqiptare. Vdekja e ktyre tre burrave, krahas vdekjes s dialektit geg si gjuh letrare, simbolizon gjithashtu fundin e shkrimit katolik shkodran si rrym n letrsin shqiptare e madje edhe t epoks s art t kulturs katolike shkodrane n Shqipri.

    Por jo vetm poett katolik do t vuanin n duart e sundimtarve t rinj antiintelektual. Gjergj Bubani (1899-1954), i njohur edhe si Jorgji Bubani, ishte nj poet tosk, q studioi n Athin. Madje vjershat e para i shkroi greqisht. Pasi u shprngul n Rumani, e cila trhoqi mjaft intelektual shqiptar n dekadat e para t shekullit t njzet, Bubani punoi pr t prjavshmen kombtare shqiptare Shqipri' e re, e botuar n fillim n Bukuresht, kurse nga korriku 1920 n Konstanc prej studiuesit Ilo Mitk Qafzezi (1889-1964). N janar 1922 hapi nj organ periodik t ri me emrin Dodona, sipas emrit t orakullit grek t lashtsis n Epir, kurse n mars 1926 hapi revistn Zri shqiptar, q pati jet t shkurtr. Gjithashtu punoi

    __________________________________________________ _________________

    34 L'Albanie libre, 25 tetor 1953, f. 3.
    __________________________________________________ _________________

    si sekretar i konsullats shqiptare n Konstanc e m pas pr njfar kohe n konsullatn n Sofje. U kthye n Konstanc buz Detit t Zi dhe u b kryeredaktor i gazets Shqipri' e re, n t ciln bashkpunoi me artikuj t nnshkruar me nofkn Brmbulli. Bash n kt gazet dhe n Dodona doln vjershat e para satirike t tij. Bubani gjithashtu prktheu pjes teatrore e tregime nga rusishtja dhe rumanishtja, sidomos vepra t Viktor Eftimiut (1889-1972), dramaturg rumun me prejardhje shqiptare. Gjergj Bubani, shkrimet letrare t t cilit ende nuk jan mbledhur e redaktuar n formn e nj vllimi, nuk arriti pr fat t keq t shoh ndonj kulm t krijimtaris s tij letrare. Me t'u kthyer n Shqipri m 1945, u arrestua me akuzn e bashkpunimit politik dhe u dnua me pesmbdhjet vjet burg, ku edhe vdiq.

    Poeti satirik dhe diplomati Ali Asllani (1884-1966) (35) nga Vlora sht autori i njrs prej veprave poetike m t kndshme t letrsis parakomuniste shqiptare, i poems rrfimtare me frym t ngroht popullore e familjare Hanko Halla, Tiran 1942. Asllani u shkollua n Janin dhe n Stamboll para se t punonte si npuns n administratn osmane. M 1912 ai bashkpunoi me qeverin e par t pavarur shqiptare t Ismail Qemal bej Vlors (1844-1919), kurse m pas pati disa detyra shtetrore. N vitet tridhjet ai prfaqsoi Shqiprin n misionet diplomatike jasht, si konsull n Trieste e si ambasador n Sofje dhe n Athin. Ndonse Asllani ka shkruar disa lirika dashurie t ndjera (36), ai prmendet n radh t par pr Hanko Halln me ritmin e gjall njmbdhjetrroksh e me fjalorin e pasur popullor. Ky rrfim plot humor n vargje pasqyron mundimet dhe frikn e nj zonje energjike nga der e madhe, q sht vazhdimisht n mospajtim me modat e mnyrat e reja t jetess. E rritur n nj shoqri patriarkale tradicionale, ajo mbetet gojhapur nga risit q sjell n jet rinia, e njherazi v n loj konservatorizmin e vet. Hanko Halla hyn n radhn e poezis m t mir t ktij zhanri n letrsin shqiptare.

    Nj poet shkodran, q ndryshe nga t tjer nuk ishte pjestar i klerit katolik, ishte Gaspr Pali(1916-1942). I lindur n Shkodr m 14 gusht 1916, Pali botoi vjershn e par t brisht n moshn njzetvjeare n t prdyjavshmen e Kors Rilindja. M 1940 kreu studimet pr letrsi n Firence dhe u kthye n Shkodr, ku punoi si msues n gjimnazin e shtetit m 1941-1942. Pas dy vjetsh u mposht nga tuberkulozi, mjaft i prhapur n Shqiprin e veriut n at koh. Nntmbdhjet vjershat e Palit u botuan n vllimin Hyjt mbi gremin, Tiran 1959. Ndr to gjenden vjersha meditative e intime t mallit pr Shkodrn, por poezia e tij ndryshon n thelb nga shfrimet sentimentale pr kombin t epoks s Rilindjes. Pali ishte poet i kohs s vet dhe nj poet n zhvillim. Karriera e tij e shkurtr si msues e si shkrimtar u mbyll shum shpejt m 21 korrik 1942, kur vdiq n moshn njzet e gjasht vje.

    Nga Vlora sht poeti Nexhat Hakiu (1917-1978), i njohur edhe si Nexhat Haki Mahmudi, autor i nj vllimi me poezi t gjall e spontane me titull Kngt e zambares, Tiran 1939, nj prmbledhje e ribotuar m pas me titullin Zri i fyellit, Tiran 1959. M von, Hakiu, poezia e t cilit sht me ndikim t fort nga poezia gojore toske, botoi edhe vllimin Fjala ime, Tiran 1961, por q pati sukses m pak.

    Ndr shum poet aktiv para ardhjes n pushtet t komunistve mund t prmenden: Kristaq Cepa (1908-1988), satirik i majt nga Kora, i njohur n mes t viteve tridhjet me pseudonimin Kapa; Vedat Kokona (l. 1913), prozator dhe prkthyes i shkolluar n Franc; Petro Marko (1913-1991), anarkist dhe veteran i lufts civile t Spanjs, t cilit Migjeni i pati thn: "Vajtja jote n Spanj sht poema jote m e bukur"; Andrea Varfi (1914-1992), poet i majt q, edhe pse u burgos s bashku me Petro Markon pas lufts, u b ndr shkrimtart kryesor t realizmit socialist; Veli Stafa (1914-1939), revolucionar komunist i njohur n

    __________________________________________________ _________________

    35 Ditlindja e Asllanit jepet e ndryshme, her 1882 e her 1884.

    36 kr. Plasari 1991a.
    __________________________________________________ _________________

    shkrime me emrin Platonicus, q vdiq nga tuberkulozi n mosh t re; i vllai Qemal Stafa (1920-1942), figur revolucionare dhe autor poezish e skicash n proz, nn pseudonimin Brutus; Dhimitr Shuteriqi (l.1915) nga Elbasani, q m pas do t bhej historian letrar 'zyrtar' i Shqipris socialiste; Aleks ai (1916-1989), poet i viteve t para t realizmit socialist; Arshi Pipa (l. 1921), studiues dhe kritik, q u burgos pr dhjet vjet pas lufte dhe u arratis m 1958 n Shtetet e Bashkuara; Vehbi Bala (1923-1990) nga Shkodra; Jusuf Luzaj (l. 1913), autor i prmbledhjes sentimentale me 293 faqe Rrfimet, Kor 1937; gazetari Thanas Konomi; Manush Peshkpia (1910-1951), i burgosur e m pas i pushkatuar gjat reprazaljeve pas bombs s hedhur n ambasadn sovjetike n shkurt 1951; i vllai Nexhat Peshkpia (1908-1970); dhe juristi Kudret Kokoshi (vd. 1991) nga Vlora, i burgosur edhe nga fashistt, dhe m pas nga komunistt.

  19. #79
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    10.7 Ernest Koliqi, Mitrush Kuteli dhe proza e periudhs s pavarsis




    Poezia ka zn kurdoher kryet e vendit n letrsin shqiptare. Nj nga mosprputhjet m t dukshme n zhvillimin historik t shkrimit shqip ka qen ajo midis zhvillimit t vrullshm t poezis dhe ecjes jashtzakonisht t ngadalshme t prozs. Kt dukuri e vem re q nga letrsia e vjetr e shekujve t gjashtmbdhjet dhe shtatmbdhjet deri n gjysmn e dyt t shekullit t njzet. Edhe pse autort klasik t shekullit t shtatmbdhjet, n veanti Pjetr Budi (1566-1622) dhe Pjetr Bogdani (rreth 1630-1689) hodhn vrtet themelet e prozs shqiptare me prkthime fetare e me proza origjinale me nivel artistik, proza letrare origjinale deri n fillim t shekullit t njzet mbeti nj dukuri ansore. Romanet e para shqiptare, krijime t gjysms s dyt t shekullit t nntmbdhjet, ose qen shkruar n gjuh t huaja si ai i Sami Frashrit n turqishte Taauk-u Tal'at ve Fitnat (Dashuria e Talatit me Fitneten) i botuar m 1872, dhe si ai i Pashko Vass n frngjishte Bardha de Tmal, scnes de la vie albanaise, Paris1890 (Bardha e Temalit, skena nga jeta shqiptare), ose mbetn t pabotuara, si ai i Franesk Antonio Santorit Sofia Kominiate, me 282 faqe dhe i paprfunduar. Gazetaria e fundit t shekullit t nntmbdhjet dha mundsi pr t hedhur themele t forta pr prozn moderne, ndonse grupi i par i prozs s vrtet letrare doli vetm n fillim t shekullit t njzet me veprat e dom Ndoc Nikajt (1864-1951) nga Shkodra. Mjaft nga autort e Rilindjes, si Mihal Grameno (1871-1931) dhe Mid'hat Frashri (1880-1949) ishin marr dika me proz, por niveli i knaqshm artistik n t vrtet u arrit vetm pas shpalljes s pavarsis, me sprovat e Faik bej Konics (1875-1942) dhe veprat e Fan Nolit (1882-1965). Pr fat t keq, edhe pse Konica dhe Noli ishin shkrimtar me talent t madh e t fuqishm, asnjri prej tyre nuk i kushtoi shum mund krijimtaris letrare n proz.

    N periudhn e pavarsis u pa nj rritje e menjhershme n vllimin e n gamn e prozs s shkruar e t botuar n Shqipri, n t dy dialektet - t gegrishtes e t toskrishtes. Kulmi i ksaj periudhe t letrsis shqiptare ishte n vitet tridhjet e n fillim t viteve dyzet, kur intelektual n Shkodr, Tiran e gjetk, pasi ishin njohur me shum ide e modele t bots s jashtme, nisn t krijojn n proz, dram e natyrisht n poezi, vepra me vlera m t mdha pr Shqiprin si nj vend evropian n zhvillim.

    Nga t gjith prozatort e periudhs, askush nuk qe m i madh e m i fuqishm se Ernest Koliqi (37) (1903-1975). Koliqi lindi n Shkodr m 20 maj 1903, kurse shkolln e kreu n kolegjin jezuit Arie t qytetit Breshia n Lombardi, ku u njoh me kulturn dhe letrsin italiane e ku nisi t shkruaj s pari poezi, tregime t shkurtra dhe komedi italisht. N Bergamo ai me disa bashknxns themeluan nj gazet studentore, t prjavshme me emrin Noi, giovanni (Ne,t rinjt), ku dhe doln vjershat e tij t para. Me formimin e qeveris s re regjente t Shqipris t kryesuar nga Sulejman pash Delvina (1884-1932) dhe me kthimin n dukje t stabilitetit n vend me Kongresin e Lushnjs (28-31 janar 1920), Ernesti i ri u kthye n Shkodr pr t rizbuluar, madje pr t rimsuar, gjuhn amtare dhe kulturn e kohs s fminis n nj vend srish t pavarur. Msuesi i tij, imzot Luigj Bumi (1872-1945), i cili kishte qen kryetar i delegacionit shqiptar n Konferencn e Paqes n Paris m 1919, e njohu Ernestin me disa nga prkrahsit kryesor t nj brezi t ri n kulturn shkodrane: Kol Thai (1886-1941), Kol Kamsi (1886-1960), Lazr Shantoja (1892-1945) dhe Karl Gurakuqi (1895-1971).

    Pas shkretimeve t Lufts s Par Botrore Shqipria kishte nevoj m shum pr dije, dhe pr kt qllim Koliqi vendosi t hap nj gazet. Kshtu, s bashku me Anton Harapin (1888-1946) dhe Nush Topallin, ai themeloi t prjavshmen opozitare Ora e maleve, numri i par i s cils doli n Shkodr m 15 prill 1923. Ora e maleve ishte organ i Partis Demokratike Katolike, q me mbshtetjen e klerit katolik kishte fituar zgjedhjet n Shkodr. Ky periodik, ndonse jetshkurtr, u prhap gjersisht n Shkodr e m tej. Vitin tjetr, pasi kishte fituar nj far prvoje dhe si nj poet i ri midis figurave m t njohura politike e letrare t kohs si Gjergj Fishta (1871-1940), Luigj Gurakuqi (1879-1925), Mid'hat Frashri (1880-1949) dhe Fan Noli (1882-1965), Ernest Koliqi botoi nj t quajtur poem dramatik me titull Kushtrimi i Skanderbeut, Tiran 1924. Ajo prmban nj radh odesh pr heroin kombtar t Shqipris e
    pr figura t tjera t mdha t s kaluars, t krijuara sipas tradits s letrsis s Rilindjes.

    Jeta politike dhe ekonomike e Shqipris vazhdoi t ishte rrmuj n fillim t viteve njzet. N dhjetor 1924 ifligari konservator Ahmet Zogu (1895-1961) mori fuqin me nj grusht shteti, duke shtrnguar Koliqin dhe shum intelektual t tjer t shquar t emigronin. Koliqi iku n Jugosllavi, ku e internuan n Tuzla, n Bosnjn verilindore. Jetoi gjithsej pes vjet n mrgim n Jugosllavi, prej tyre tre vjet n Tuzla, ku pjesn m t madhe t kohs e kaloi me krer t fiseve t malsis shqiptare t veriut, q edhe ata ishin n mrgim. Prej tyre msoi mjaft pr zakonet e lashta, letrsin gojore dhe tiparet heroike t mnyrs s tyre t jetess. Kto vite do t kishin ndikim t thell n karriern e mvonshme akademike e letrare t tij. Nga viti 1930 deri m 1933 ishte msues n nj shkoll tregtare n Vlor dhe n gjimnazin e shtetit n Shkodr, derisa u shtrngua, prsri pr rrethana politike, t largohet n Itali.

    Formimi i qndrueshm jezuit i dha mundsi q n fillim Ernest Koliqit t shrbej si ndrmjets kulturor midis Italis dhe Shqipris. M pas ai do t luante nj rol ky n paraqitjen e kulturs shqiptare publikut italian duke botuar, prve shum e shum artikujsh studimor pr shtje t historis e t letrsis, edhe monografit: Poesia popolare albanese, Firence 1957 (Poezia popullore shqiptare), Antologia della lirica albanese, Milano 1963 (Antologji e liriks shqiptare), dhe Saggi di letteratura albanese, Firence 1972 (Sprova pr letrsin shqiptare). N mesin e viteve tridhjet ai ishte marr me transmetimin e kulturs n drejtimin e kundrt. Kishte botuar nj antologji mjaft t pasur, n dy vllime, t poezis italiane, me titullin Poett e mdhej t'Italis, Tiran 1932, 1936, pr ta njohur brezin e ri t intelektualve shqiptar, t etur pr t zbuluar botn, me letrsin italiane. Vllimi i par prmbante prkthimet e bukura nga Koliqi t klasikve: Dante Aligieri (1265-1321), Franesko Petrarka (1304-1374), Ludoviko Ariosto

    __________________________________________________ _________________

    37 kr. Guzzetta 1968, Bartl 1973, Gradilone 1969, 1974, f. 230-272, Shjzat numr prkujtimor 1976, Plasari 1991c, 1996b, S. Schwartz 1992, S. apaliku (red.) 1995, dhe A. Berisha 1995.
    __________________________________________________ _________________

    (1474-1533), dhe Torkuato Taso (1544-1595), kurse vllimi i dyt, me nj nivel po aq t qlluar, prmbante prkthime poetsh t shekujve t shtatmbdhjet e tetmbdhjet: Xhuzepe Parini (1729-1799), Vinenco Monti (1754-1828), Ugo Foskolo (1778-1827) dhe Alesandro Manzoni (1785-1873). N moshn tridhjet vje Koliqi u regjistrua n Universitetin e Padovs m 1933. Pas pes vjet studimesh pran gjuhtarit Karlo Taliavini (Carlo Tagliavini, 1903-1983) dhe puns si pedagog i gjuhs shqipe n at universitet, ai mbrojti m 1937 tezn Epica popolare albanese (Epika popullore shqiptare). Edhe pse me pun n Padov, ai nuk i shkputi lidhjet me Shqiprin dhe bashkpunoi me redaksin e s prjavshmes s shquar kulturore Illyria, e cila nisi t dal n Tiran m 4 mars 1934. Tanim Koliqi qe nj albanolog i njohur, ndoshta specialisti kryesor i studimeve shqiptare n Itali. M 1939, ndrsa mbi Evrop po mblidheshin ret e lufts, ai u emrua n katedrn e gjuhs e t letrsis shqipe t Universitetit t Roms, q ishte n zemr t perandoris s re mesdhetare t Musolinit.

    Ndjenjat e forta t afris s Koliqit pr Italin dhe kulturn italiane, sidomos pr poet t till si Xhozue Kardui (1835-1907), Xhovani Paskoli (1855-1912) dhe Gabriele d'Anuncio (1863-1938) mund ta ken shtyr t pranonte synimet ekspansioniste t Italis fashiste. Ndonse t pakt qen shkrimtart shqiptar, si Vangjel Koa (1900-1943) dhe Vasil Alarupi (1908-1977), q u bn prkrahs t vrtet t fashizmit, disa t tjer, megjithse n prgjithsi kundr ndrhyrjes s huaj n shtjet shqiptare, tek tutela e Italis shihnin nj far avantazhi. Sidoqoft, Ernest Koliqi dhe intelektual t tjer t kohs qen t shtrnguar t pajtoheshin n kt apo at mnyr me dilemn politike e kulturore t rritjes s ndikimit t Italis n Shqipri, e cila prfundoi t premten e Pashkve m 1939 me pushtimin dhe aneksimin ushtarak t ktij vendi t vogl t Ballkanit. Po aq nacionalist sa do nacionalist tjetr shqiptar, Koliqi, tani minence grise e vendit, vendosi t shfrytzoj realitetin me t cilin po prballej e t bj 'sht e mundur pr t zhvilluar m tej kulturn shqiptare nn sundimin italian. Duke pranuar funksionin e ministrit t arsimit nga viti 1939 deri m 1941, pr habin e shtresave t gjera t popullsis, ai ndihmoi pr shembull pr botimin historik t nj antologjie t rndsishme t letrsis shqiptare n dy vllime, Shkrimtart shqiptar, Tiran 1941, redaktuar nga Namik Ressuli (1908-1985) dhe Karl Gurakuqi, nj botim pr t cilin punuan studiuesit m t mir t kohs, dhe q nuk sht kaprcyer edhe sot e ksaj dite. N korrik 1940 themeloi dhe drejtoi t prmuajshmen letrare e artistike Shkndija n Tiran. Nn drejtimin e Koliqit si ministr, shkollat n gjuhn shqipe, q nn sundimin serb kishin qen nxjerr jasht ligjit, u hapn pr her t par n Kosov, e cila u ribashkua me Shqiprin gjat viteve t Lufts.

    Koliqi gjithashtu ndihmoi pr hapjen e nj shkolle t mesme n Prishtin dhe pr drgimin e studentve nga Kosova me burs n Itali e Austri. Po ashtu, Koliqi u prpoq t shptoj nga duart e nazistve Norbert Joklin (1877-1942), albanologun e shquar austriak me prejardhje ifute, duke i ofruar pun si msues n Shqipri (38). Nga 1942 deri m 1943 Koliqi ishte kryetar i Istitutit t Studimevet Shqiptare t sapoformuar n Tiran, pararends i Akademis s Shkencave. M 1943, n prag t fundit t perandoris musoliniane, ai pasoi Terenc Toin (39) (1880-1945) si kryetar i Kshillit t Lart Fashist n Tiran, funksion q natyrisht nuk u pa me sy t mir nga forcat fitimtare komuniste q 'e liruan' Tirann n nntor 1944. Pas disfats s fashizmit, Koliqi ia doli t arratiset prsri n Itali, ku jetoi derisa vdiq m 15 janar 1975. Edhe n kto vite t fundit t jets s tij, ai ishte mjaft aktiv n fushn e letrsis dhe t kulturs. N Rom Ernest Koliqi botoi periodikun e njohur letrar Shjzat / Le Pliadi nga 1957 deri m 1973. Shjzat ishte n at koh revista kryesore letrare n gjuhn shqipe. Kjo revist jo

    __________________________________________________ _________________

    38 kr. Stadtmller 1971, f. 55.

    39 kr. R. Tocci 1977, 1996.
    __________________________________________________ _________________

  20. #80
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    12,642
    Faleminderit
    20
    194 falenderime n 140 postime
    vetm q ndiqte zhvillimet letrare bashkkohse n botn shqipfolse, por edhe u b tribun e letrsis arbreshe dhe vazhdoi t mbroj trashgimin letrare t autorve t paralufts, mjaft prej tyre vdekur, e t tjer n mrgim, t cilt qen marr keq npr kmb nga kritikt komunist n Tiran. Ernest Koliqi shrbeu si nj z i largt opozitar ndaj shkatrrimit kulturor t Shqipris nn sundimin enverist. Pr shkak t veprimtaris s tij dhe t mbshtetjes t paktn pasive pr sundimin fashist dhe pushtimin italian, Koliqi u godit rnd nga autoritetet shqiptare t paslufts, madje edhe m fort se Gjergj Fishta, i cili pr fatin e tij t mir kishte vdekur. Koliqi konsiderohej si ithtari kryesor i letrsis borgjeze, reaksionare dhe fashiste. Historia e letrsis shqiptare me frym partiake e vitit 1983 e z n goj vetm shkarazi si "tradhtarin Koliqi" (40), kurse jo m hert se viti 1990, Ismail Kadare shkroi pr t pakz m ndryshe: "Ndr shkrimtart reaksionar verior, Ernest Koliqi i drejtimit proevropian (d.m.th. proitalian), ishte shembull tipik se si nj talent mund t vritej nga prqafimi i ideve fashiste. Zgjedhja e gabuar e kampit politik, q e oi dalngadal nga simpatia e par pr fashizmin n postin e ministrit t qeveris kolaboracioniste, ishte fatale pr t." (41)

    Pr her t par Ernest Koliqi bri emr si prozator me prmbledhjen Hija e maleve, Zadar 1929, me dymbdhjet tregime pr jetn e kohs n Shkodr e n malsin e Shqipris s veriut. Trajtimi pak a shum realist dhe analiza psikologjike e karaktereve njerzore nuk u prit edhe aq mir nga shkrimtart e njohur t kohs, nj pjes e mir e t cilve ende lngonin nga sentimentalizmi i romantiks kombtare. Megjithat, libri u shit dhe u vlersua mjaft nga masa e lexuesve. Hija e maleve prmban tregime t shkurtra q sillen rreth tems qendrore 'Lindja ndeshet me Perndimin', ndeshja e zakoneve tradicionale t malsis si martesat me shkuesi dhe gjakmarrja fisnore me idet dhe vlerat bashkkohse Perndimore. Ndonse m pak autobiografike se tregimi i Migjenit Studenti n shtpi, kto rrfenja jan pasqyrim i drejtprdrejt i mdyshjes ku ra Koliqi, ashtu si shumica e intelektualve shkodran q kishin studiuar jasht n vitet njzet e tridhjet dhe m pas u kthyen n trevn e ashpr t Shqipris veriore. N fillim t tregimit tragjik Gjaku, djaloshi e msuesi idealist Doda bn pyetjen: "A ka send m t mrekullueshm n kt bot se me i sjell qytetnimin nji kombi zhyt n'errsin e padijes?", por ai vet sht i shtrnguar nga prkushtimi ndaj familjes t vr n vend nderin e t hakmerret pr vrasjen e t vllait. Rrfenja t tjera flasin, pr shembull, pr nj muzikant popullor q shfrytzon talentin pr t br pr vete nj vajz Shkodre; pr nj vrasje e gjakmarrje ndr fiset malsore; pr krcimtaren e Dukagjinit t shndrruar nga shpirtrat e malit n nj vash t bukur e nga e cila m pas zhgnjehet i dashuri i saj; pr nj ndjekje xhandarsh, e ngatrruar me detyrime e fjal bese sipas kanunit; pr magji t mbinatyrshmes mbi nj komit; si dhe pr Sknderbeun. Shpirtrat e maleve jan gjithmon n mendjet e fiseve t veriut dhe u japin mjaft tregimeve nj frym t s mbinatyrshmes.

    Tregtar flamujsh, Tiran 1935, prmbledhja e dyt e Koliqit me rrfenja, paraqet tema t ngjashme me ato t prmbledhjes s par. Rrfimi n kt vllim me gjashtmbdhjet tregime sht m i fuqishm, kurse deprtimi n psikologjin e personazheve t kujton nganjher autorin sicilian Luixhi Pirandelo (Luigi Pirandello, 1876-1936) me veprn e t cilit Koliqi pa dyshim ka qen njohur. Tregimet e vllimit Tregtar flamujsh vlersohen prgjithsisht si m t mirat e prozs shqiptare n periudhn e paralufts. Nj erek shekulli m pas Koliqi botoi edhe nj roman t shkurtr, Shija e buks s mbrme, Rom 1960. Kjo vepr 173 faqesh ringjall temn e mallit pr atdheun t mrgimtarve shqiptar n Shtetet e Bashkuara. Ky roman, me thekse t dukshme politike, ishte pr nj koh t gjat i panjohur n Shqipri.

    __________________________________________________ _________________

    40 kr. Shuteriqi (red.) 1983, f. 460.

    41 kr. Kadare, Ardhja e Migjenit... 1991, f. 39.
    __________________________________________________ _________________

    Krijimtaria letrare e Koliqit nuk sht mjaftuar kurrsesi me prozn. T rrall jan shkrimtart shqiptar q nuk i ka ngacmuar muza poetike. Gjurmat e stinve, Tiran 1933, sht nj prmbledhje me vjersha t shkruara nga Koliqi gjat viteve t mrgimit n Jugosllavi. Me to poeti i kthehet n mnyr filozofike vendlindjes s vet, Shkodrs, me emocionet e stinve t ndryshme t natyrs, duke grshetuar formn e poezis popullore shqiptare me simbolizmin evropianoperndimor. Symfonija e shqipevet, Tiran 1941, sht poezi n proz mbi tema historike e kombtare, q t kujton veprn e tij t mparshme Kushtrimi i Skanderbeut. Pr kt vepr kemi dhe nj prkthim n anglisht: Symphony of eagles, Rom 1972. Vllimi i fundit poetik i Koliqit me titull Kangjelet e Rilindjes, Rom 1959, sht shkruar prsri n dialektin e tij, n gegrishte e prpunuar, dhe sht botuar me nj prkthim italisht.

    Q nga Lufta e Dyt Botrore Ernest Koliqi sht gjykuar m fort pr veprimtarin e tij politike sesa pr arritjet letrare e kulturore. Ai sht nj nga shkrimtart e shumt t periudhs q duhet rivlersuar. Kritikt bashkkohs n Shqipri, pasi kan kaluar vet nj gjysme shekulli enverizm, duhet t'i shohin me shum ndjeshmri e mirkuptim kompromiset q shkrimtart dhe intelektualt kan qen shpesh t detyruar t bjn nn regjimet ekstremiste. Si personalitet i letrsis e i kulturs, Ernest Koliqi ishte dhe mbetet gjigant, sidomos pr rolin e tij n zhvillimin e prozs s Shqipris s veriut. Krijimtaria letrare n gegrishte arriti nj kulm n fillim t viteve dyzet n do pikpamje, si n stilin e prdorur, n gamn tematike, n prmbajtje, dhe n vllim. N kt aspekt nj merit t madhe ka botuesi, prozatori dhe studiuesi Ernest Koliqi. Dialekti i shqipes s veriut si nj mjet letrar i prpunuar e sidomos kultura shkodrane n prgjithsi kishin arritur nj epok t art modeste, por q do t merrte menjher fund me mbarimin e Lufts s Dyt Botrore.

    Emri q t vjen menjher ndrmend, kur krkon nj ekuivalent tosk t Ernest Koliqit n prozn e fundit t viteve tridhjet dhe fillimin e viteve dyzet, sht ai i Mitrush Kutelit (42) (1907-1967), pseudonim i Dhimitr Paskos, i njohur n rumanishte si Dimitrie Pascu. Sikundr Lasgush Poradeci, Kuteli ka lindur n Pogradec, n brigjet e liqenit t Ohrit, m 13 shtator 1907 dhe, po si Lasgushi, ndoqi nj shkoll n gjuh t huaj n Greqi (nj kolegj tregtar rumun n Selanik), kurse m pas u shprngul n Bukuresht, ku studioi ekonomi dhe u diplomua m 1934 me nj disertacion pr sistemet bankare n Ballkan. Bashkpunoi pr njfar kohe si gazetar me gazetn e prjavshme shqiptare Shqipri' e re, q doli n Konstanc nga 1919 deri m 1936. N publicistikn e tij, ai prdorte pseudonimin Janus, perndia dyfytyrshe romake, q ishte n gjendje t shihte n t njjtn koh t kaluarn dhe t ardhmen. Po n Bukuresht Kuteli nisi t botoj prmbledhjet me tregime, pr t cilat sht i mirnjohur. Libri i tij i par, Net shqiptare, Bukuresht 1938, ishte nj bashkim tet rrfimesh pr jetn fshatare n Pogradec dhe n fshatrat rreth tij. Nga t 1200 kopjet e botimit t par, rreth 1000 u zhdukn n nj zjarr n Konstanc para se t shiteshin, dhe libri u b gjersisht i njohur pas botimit t dyt m 1944. Po n Bukuresht Kuteli rregulloi botimin e prmbledhjes poetike befasuese t Lasgush Poradecit Ylli i zemrs m 1937. Kultura rumune, ende nn magjin e poetit kombtar Mihai Eminesku (1850-1889), kishte ushtruar ndikimin e vet mbi Mitrush Kutelin, ashtu si kishte br me Asdrenin, Lasgush Poradecin dhe shum shkrimtar e intelektual t tjer shqiptar q jetuan atje n dekadat e para t shekullit t njzet. (43)

    N vjeshtn e vitit 1942, ndrsa tmerri dhe shkatrrimi i Lufts s Dyt Botrore dita dits po i afrohej kulmit n Bashkimin Sovjetik e n Ballkan, Kuteli u kthye n Shqipri, e cila ishte vet n pragun e shprbrjes n luft civile t hapur. N kto vite t lufts Kuteli do t

    __________________________________________________ _________________

    42 kr. Jasiqi 1968, Vinca 1974, 1977, f. 7-104, Jorgaqi 1987, f. 89-112, Bashota 1988 dhe Plasari 1995.

    43 Mbi lidhjet letrare shqiptaro-rumune, kr. V. Bala 1965.
    __________________________________________________ _________________

    botonte me shpenzimet e veta shumicn e veprave madhore t tij: Ago Jakupi e t tjera rrfime,Tiran 1943, nj prmbledhje me shtat rrfime pr jetn fshatare; Kapllan Aga i Shaban Shpats. Rrfime-Rrfenja, Tiran 1944, pes tregime t shkruar midis viteve 1938 e 1944; Kng e brithma nga qyteti i djegur, Tiran 1944, prmbledhje me kng popullore; Shnime letrare, Tiran 1944; dhe Sulm e lot, Tiran 1944, prmbledhje modeste vargjesh atdhetare t shkruara nga Kuteli me nj shok t trilluar me emrin Izedin Jashar Kutrulija, q Kuteli gjoja e kishte njohur n Prizren n maj 1943. Po n kt koh, ai prgatiti pr botim nj prmbledhje me vjersha t Fan Nolit (1882-1965) me titullin Mall e breng, Tiran 1943, si dhe botoi nj numr shkrimesh pr sistemin financiar e monetar.

    Mitrush Kuteli i dha tonin zhvillimit t tregimit t shkurtr n Shqiprin e jugut dhe arriti nj nivel m t lart mjeshtrie letrare se shumica e prozatorve t tjer sentimental t kohs si Milto Sotir Gurra (1884-1972), Foqion Postoli (1889-1927), Haki Strmilli (1895-1953) apo Kol Mirdita (1900-1936). Mjaft elemente t rrfimeve t tij i mori nga folklori tosk, si i kishte dgjuar n fmini dhe i shfrytzoi pr t rikrijuar motive t kthjellta t jets s fshatit me nj stil narrativ t gjall. Leksiku dhe sintaksa e Kutelit jan t prpunuara, kurse diksioni sht i fuqishm. Temat e fshatit dhe grshetimi i humorit fshatarak me ngjarjet tradicionale i bn rrfimet e tij t plqyeshme nga shtresa t gjera lexuesish gjat lufts e m pas. N disa nga tregimet e tij ndjehet atmosfera e prozs ruse t shekullit t nntmbdhjet, e Nikollaj Gogolit (1809-1852) dhe Ivan Turgenievit (1818-1883), t cilt i kishte lexuar dhe plqyer n vitet e rinis, si dhe e prozatorit rumun Mihai Sadoveanu (1880-1961). N fund t Lufts s Dyt Botrore Mitrush Kuteli, tani funksionar n Bankn e Shtetit Shqiptar, ishte figur kryesore n letrat shqiptare. M 15 shkurt 1944, s bashku me Vedat Kokonn (l.1913), Nexhat Hakiun (1917-1978) dhe Sterjo Spassen (1918-1989), themeloi organin e prmuajshm Revista letrare, e cila pati ndikim me pesh n kulturn shqiptare gjat jets s saj t shkurtr. Ai qe gjithashtu antar themelues i Lidhjes s Shkrimtarve t Shqipris, e ngritur nn drejtimin e Sejfulla Malshovs (1901-1971) m 7 tetor 1945, dhe antar i redaksis s organit t par letrar t paslufts Bota e re.

    Kuteli ia doli t mbes gjall gjat kalimit t pushtetit politik n Shqipri derisa filloi terrori i vrtet m 1947. N kto vite Partia Komuniste Shqiptare ra nn dominimin jugosllav dhe Kuteli nuk miratoi bashkimin monetar e doganor t propozuar pr t'u br midis Shqipris dhe Jugosllavis. Si antar i nj delegacioni zyrtar n Jugosllavi, i pritur ndr t tjer edhe nga shkrimtari Ivo Andriq (1892-1975), thuhet edhe se ka shprehur qndrim kritik ndaj ripushtimit serb t Kosovs, qndrim q ishte pasqyruar edhe m par n veprn e tij Poem kosovar, t botuar m 1944. Me t'u kthyer n Shqipri, u arrestua e u dnua me pesmbdhjet vjet burg. Pr Kutelin, ashtu si pr pjesn m t madhe t shkrimtarve t fundit t viteve dyzet, jeta ishte kthyer n makth. Dy vitet e para t burgut (prill 1947 - prill 1949) i kaloi n nj kamp pune afr Kors, ku t burgosurit bnin pun t detyruar pr t thar knetn famkeqe plot mushkonja t Maliqit. Kushtet e jets e t puns pr t burgosurit qen t paprfytyrueshme, dhe mes ktij tmerri Kuteli u orvat t vriste veten. Por me heqjen e ndikimit jugosllav n politikn partiake shqiptare, prndjekja e hapt ndaj Kutelit ra dhe ai u lirua. U kthye n Tiran dhe u lejua t punonte sikundr Lasgush Poradeci dhe nj numr intelektualsh t tjer t dyshimt, si prkthyes letrar n shtpin botuese shtetrore Naim Frashri. Zhdanovizmi, i cili pati deprtuar dhe zotronte at pjes t mbetur t letrsis shqiptare n vitet pesdhjet, e bri t prshtatshm n at koh prkthimin e letrsis ruse, n mnyr q t shrbente si model pr futjen e realizmit socialist n Shqipri. Kuteli pranoi n heshtje dhe bri disa prkthime t shquara autorsh sovjetik t njohur si Maksim Gorki (1868-1936), Aleksej Tolstoi (1882-1945), Konstantin Paustovski (1892-1968), Aleksandr Aleksandrovi Fadjejevi (1901-1956) dhe Nikollaj Ostrovski (1904-1936). Prve ktyre shkrimtarve t rekomanduar nga kshilltart kulturor e politik sovjetik, Kuteli arriti t botoj edhe disa

Faqja 4 prej 6 FillimFillim ... 23456 FunditFundit

Tema t Ngjashme

  1. Diaspora shqiptare n mbrojtje t shtjes son kombtare
    Nga altin55 n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 09-10-2012, 09:20
  2. Video e ushtarve grek n Internet indinjon shqiptart
    Nga Ingenuous n forumin Tema e shtypit t dits
    Prgjigje: 207
    Postimi i Fundit: 22-09-2011, 14:58
  3. Letersia Shqiptare
    Nga new-man n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 16-01-2009, 11:28
  4. Mesjeta e hershme shqiptare
    Nga DYDRINAS n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 15-11-2006, 14:10
  5. Rruga e modernitetit dhe koha e art e letrsis shqiptare
    Nga Eni n forumin Enciklopedia letrare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 16-10-2002, 14:04

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •