N lokalitetin e Prizrenit jan gjetur shum mbishkrime n stella gurore n gjuhn latine gjat kohs s sundimit romak n tokat dardane, pastaj shum materiale arkeologjike, si psh., statua Vrapusja e Prizrenit, q gjendet n Muzeun Britanik n Londr dhe cjapi i bronzit, q gjendet n Muzeun e Vranjs. Pr Vrapuesen nga Prizreni, shnimet nga Muzeu Britanik tregojn se sht punuar n bronz, dhe i takon shek. VI p.e.s, q rrjedhin nga treva shqiptare. Figura e cjapit paraqet nj nivel t lart t krijimtaris figurative t epoks helene-ilire n Gadishullin Ballkanik n mesin e shekullit VI p.e.s. dhe sht e lidhur me hyjin helen Hermestin, prkatsisht me hyjin ilir Bindin

Prizreni sht i vendosur n skajin m jugor t fushgrops s Prizrenit, n shpat t malit t Cvilenit dhe n fushn e gjer e cila paraqet trsin e fushgrops s hapt t Dukagjinit. Pjesa kaluese e rrjedhs s Lumbardhit t Prizrenit prej bje-shks n rrafsh ka qen elementi m i prshtatshm natyror-gjeografik i pozits lokale pr vendosjen e Prizrenit. Me rndsi pr pozitn e Prizrenit n t kaluarn kan qen mjaft t rndsishme momentet strategjike mbrojtse. Kshtu, Prizreni sht nj ndr qytetet m t vjetran kt an dhe padyshim njri prej qendrave urbane m t vjetra t Evrops juglindore.

Siprfaqja: 2927 ha, 32 ari, 44 m.
Mendohet se jeta e Prizrenit fillon me Therandn e lashtsis, qendr e dardanve ilir, e cila ka qen 6 km n verilindje t Prizrenit t sotm.

Koha e sakt e themelimit t qytetit nuk sht prcaktuar deri me tash. Madje, vendosja e qytetit antik Theranda n hapsirn e tanishme t Prizrenit sht ende diskutabile. Arkeologt sugjerojn se ky qytet antik duhet t krkohet diku n Tarazhd, n veri t Prizrenit, rreth fshatrave t sotm Novak, Caparc, Shpinadi, Gilanc etj. ku edhe sot sht i ruajtur ky mikrotoponim, dhe ka gjurm t vendbanimit.

Figura e cjapit nga periudha e krijimtaris figurative t epoks helene-ilire

Prizrenin e hasim n shum burime historike, si: n dokumentet qoft me karakter ekonomik ose politik si dhe n kronika t udhprshkruesve, veprave fetare dhe shkencore.

Prizreni, gjat periudhave t ndryshme historike shfaqet si qendr e madhe ekonomiko-kulturore. E ndeshim me emra t ndryshm. Sipas dokumenteve latine:Prisrien,Prisrenum,Presarin,Prisarano,Presr eno,Prisori,Pristren,Prisarini,Jorsaim, etj.;n dokumente osmane ndrkaq e ndeshim me emrat Tarzerin,Perserin,Zerin,Prizerin etj.

N lokalitetin e Prizrenit jan gjetur shurn mbishkrime n stella gurore n gjuhn latine gjat kohs se sundimit romak n tokat dardane, pastaj shume materiale arkeologike, si psh statua Vrapusja e Pnzrenit, q gendet n Muzeun Britanik n Londer dhe cjapi i bronzit q gjendet n Muzeun e Vranjes.
Pr Vrapuesen nga Prizreni, shnimet nga Muzeu Bntamk tregojn se sht punuar n bronz dhe 1 takon shek VI pe.s, q rrjedh nga trevat shqiptare. Figura e cjapit paraqet nj nivel t lart t krijimtaris figurative t epoks helene-ilire n Gadshullin Ballkanik n mesin e shekullit VI p.e.s. dhe sht e lidhur me hyjin helen Hermestin, prkatsisht me hyjin ilir Bindin.

N hapsirn urbane t qytetit kan ekzistuar dhe ende ekzistojn mbeturinat e objekteve primare dhe sekundare t nj vendbanimi t lasht, t organizuar dhe t urbanizuar. Kt e dshmojn shum gjetje arkeologjike, si p.sh., grmadhat e trms s periudhs romake; Bazilika n lokacionin e tanishm t kishs "Shn Premtja"; Muret e periudhs romake tek Sahat Kulla, t shndrruara n hamam n mesin e shekullit XVIII; Ara (monumente motive) e shekullit II-III; Stellat (monumente mbivarrore) e shumta t periudhs romake. Edhe n hulumtimet e fundit, rezulton se Manastiri i Kryeengjujve, q gjendet n Kompleksin Arkeolgjik, Kshtjella e Eprme dhe Manastiri i Kryeengjujve q shtrihen n Kompleksin Memorial Gryka e Lumbardhit, i takojn periudhs eneolite, respektivisht MMM vjet p.e.s. N qendr t qytetit, afr minares s mbetur t xhamis s Arasta arshis, n vitin 1967 sht zbuluar dyshemeja me mozaik (periudha romake apo m hert).Nga kto fakte mund t konstatojm se lashtsia urbane e Prizrenit bie n shekullin III dhe shum m hert.

Qyteti t cilit i qndron n kok mali i Sharrit

Sipas E.Spenserit ,Prizreni,Priscopera e hershme,sht themeluar n kohn e Filipit t Maqedonis.N kohn romake bhet nj nga stacionet kryesore.Ndrsa sipas priftit Donat Jeliq (1650) Prizreni ishte Justiniana e Par (Prisreno Prima Justiniana).N relacionin e Pjetr Bogdanit t dats 24 mars 1684 pr gjendjen n Kosov,pr Peshkopatn e Prizrenit shkruan:Pirenopoli i lashtsis,i quajtur tani Prizren,nderohet me titullin Justiniana e dyt n buln e Urbanit VIII kur u themelua kolegji ilirik i Loretos.... N vendin shum t bukur (ku ishte qyteti i lasht dhe fortesa e tij, tani vihen vreshta. (Qyteti) nuk ka mure dhe vazhdimisht trazohet prej malsorve. I qndron mbi kok mali i Sharrit, shum i begatshm me kullosa ku zakonisht vijn kopet e sulltanes s madhe t Konstantinopolit pr t kullotur e pr t kaluar stinn e vers. Ka nj fush shum t bukur t gjat 30 milje e shum pjellore dhe, n rrzat e maleve, n vende t thata, pr nj pjes t gjat t vendit, shtrihen vreshta shum t frytshme dhe qyteti shijon verra shum t zgjedhura.

Sa i prket zhvillimit dhe rrits s qytetit ai ka kaluar n faza t caktuara gjat t kaluars historike. Padyshim, pjes m e vjetr sht kalaja e m pastaj pjest tjera rreth saj.sht normale se Prizreni n t kaluarn nuk ka prfshir nj sipr-faqe t ciln sot e ka. Shum lagje t sotme t tij prpara kan qen djerrina, vreshta, pyje, fusha, kopshte. Kshtu p.sh. hapsira n veri t Prizrenit npr t ciln shkon rruga pr n Gjakov ka qen deri me ardhjen e turqve lendin e mbuluar me shkurre dhe drun t rrall.Po ashtu edhe m von, madje edhe n shekullin e XVII n pazarin e drithit (afr qendrs s sotme t posta e re, J.O) kan kositur barin.N mesjet, mahalla Kurilla (n pjesn verilindore t qytetit) nuk ka qene gjithaq e banuar, sikurse sot (mendohet n kohn kah fundi i shek. XIX, vr. e autorit). Ktu ather kan qen vreshtat. Mirpo, me kalimin e kohs, gjat periudhave historike dhe zhvillimin e tij sht rritur qyteti dhe sot sht br pothuajse nj qendr e madhe rajonale.

Prizrenit i zotruar nga ana e Gjon Kastriotit q lidh marrveshje tregtare me Raguzn, m 1420

N nj dokument, flitet pr zotrimin e Prizrenit nga ana e Gjon Kastriotit q lidh marrveshje tregtare me Raguzn, m 1420 ku thuhet se do t'i mbronte tregtart raguzian brenda vendit t tij q nga "Shufadaj n bregdet deri n Prizren".
N mesjet Prizreni n pikpamje ekonomike ishte mjaft i zhvilluar, kurse qytetin e drejton qefalia, princi, e prve tyre ishte edhe doganieri pr shkak t vllimit t madh t tregtis. Pushteti i athershm kujdesej, prve lufts, edhe pr ligjet, pr administrimin dhe gjyqet, pastaj pr sigurimin e rrugve pr tregti. Nj qender e ktill e madhe me bujqsi t zhvilluar n baz t pasuris s Dukagjinit, diktonte edhe tregtin shum t gjall, ku prej qyteteve bregdetare importoheshin vaji, kripa, pemt dhe disa artikuj manifaktural, kurse eksportoheshin n rend t par prodhimet bujqsore, respektivisht blegtorale si: lekura, pastaj prodhimet e zejtaris. Prej ndrmarrjeve m t mdha t Prizrenit prmendet "shtpia e dyellit" q e patn ndrtuar kotorasit. M von ajo ishte pron e peshkopit prizrenas, i cili kishte t drejt vetm t shkrinte dyellin. Krejt kjo tregon se Prizreni n mesjet ishte n lulzimin e tij m t madh shoqror-ekonomik, (si qendr tregtare, zejtare).

N Prizren mbaheshin pangjyre t mdha, katr panaire n vit. Pr ti mbrojtur interesat e tregtarve n kt qytet, u emrua m 8 mars 1332 edhe konsulli i Dubrovnikut, q ishte i detyruar ti vizitonte t gjitha panairet e mdha t zejtarve, t shkonte n oborrin mbretror etj. Prizreni n at koh farkonte edhe parat e tij, gj q dshmon forcn ekonomike t ktij qyteti. N kt koh Prizreni llogaritej si qendr e Ballkanit. Pr kt arsye disa shkrimtar e quanin "Dubrovnikun e Ballkanit". Sidomos ishte e zhvilluar tregtia. Si shkruan historiani
Jeriqek, n Prizren kan "lvizur tregtart dalmat, grek dhe vends, e sidomos n kohn e panaireve". Kshtu si qytet i zhvilluar dhe i pasur, Prizreni i ka trhequr jo vetm shqiptart dhe serbt, por aty kishte edhe dubrovnikas, kotoras, zadras, venedikas, florentinas, sas, vlleh dhe grek.

N vitin 1204, Prizreni bie n duar t bullgarve, ndrsa n vitin 1282 bie n duar t serbve

Prkitazi me organizimin e Kishs katolike shqiptare n Kosov, ajo organizohej prej Ipeshkvis katolike t Shkupit, e cila n kto treva vepronte q nga fillimet e krishterimit dhe prej Ipeshkvis s Prizrenit. Kjo e fundit, pas shkatrimit n kohn e dyndjeve t barbarve dhe t ardhjes s sllavve si duket i merr ingerencat juridike dhe titullore t Ipeshkvis s Justiana Sekonda.. N fakt edhe pse Ipeshkvia e Prizrenit prmendet n dokumentin e Bazilit II (1020) si duket ka shnime, ndonse ende hipotetike, se ajo prmendet q n vitin 458, lidhur me Konilin e Kalcedonit dhe qndrimeve ndaj tij. N letrat drguar perandorit Leonit, n mesin e ipeshkvinjve t tjer prmendet edhe Pali, ipeshkvi i Prinatenus (Paulus episcopus Prinatenus), q kt disa prej studiuesve serioz e indentifikojn me Prizrenin, prkatsisht Prisrensis n vitin 1096-1105. Pavarsisht nga kjo titullart e ksaj ipeshkvie jan t njohur gjat shekujve XI, XII, e sidomos prej shek. XIII...

Sigjili i Vasillit II lshuar n favor t Kryepeshkpats s Ohrit 1019, n mesin e shum peshkopatave prmend: "edhe Peshkopin e Prizrenit n vet Prizrenin, Hozn (pran Pejs), Leaskumc e Vrat, klerik 15, parik 15" Me emrin Prisdrina prmendet n kartn e mbretit bizantin Vasilit II m 1019, kartn e Simeon Nemanjs t vitit 1198 (dhurim i pronave manastirit t Hilandarit n Malin e Shenjt). N vitin 1204, Prizreni bie n duar t bullgarve, ndrsa n vitin 1282 bie n duar t serbve. N vitin 1346 prmenden dy kisha n Prizren: ajo e Shn Mris dhe e Shn Pjetrit mbi Prizren.

Koha kur Prizreni llogaritej n radhn e qyteteve m t mdha t Gadishullit Ballkanik

N shekullin XVI Prizreni shnon prparim t mtejshm n tregti, n zejtari dhe n jetn kutturo-arsimore. Ndrtohen mullinjt, dyqanet, karvansarajet, shkollat, xhamit dhe zgjerohet arshia. N fillim t shek. XVII, Prizreni llogaritt n radhn e qyteteve m t mdha t Gadishullit Ballkanik, si dhe qendr e rndsishme pr blegtori dhe prodhime blegtorale, posarisht me lesh dhe prpunimin e lkurs, e cila eksportohej madje edhe n Gjermani. Prve ksaj, ktu fillon prodhimi i armve, pushkve dhe shpata e njohur dimiskija. Pushkt e Prizrenit kan arritur madje edhe n Azi t Vogl, Egjipt e gjetiu. Zejtaria sht zhvillua aq me intensitet qysh n gjysmn e shek. XVI jan zhvilluar esnafet e tabakve (lekurarve), farktart, sarat, terzinjt, mutavgjijt, pushkart, thiktart dhe argjentart. Pra, n kt koh (n fillim t shek. XVI), Prizreni ishte nj qendr e zhvilluar tregtare, zejtare dhe kulturo-arsimore e ksaj ane. Pr kt t dhna jep vakufnamja e Kukli-beut, e vrtetuar m 1538 n gjyq. Prve xhamis s Suzit, tash prmendet edhe mesxhidi i Jakup beut, Xhamia e re (Cami sedid) dhe nj mesxhid. Edhe kjo dshmon transformimin prmanent t Prizrenit dhe karakterin e tiparet orientale, sepse xhamit dhe mesxhidet u bn qendra prej nga prhapej kultura islame dhe jo vetm nga ajo e Kukli beut, por edhe t gjitha t tjerat kan shrbyer si shkolla q ka qen zakon n tr botn islame. Edhe arsimi prfshinte nj numr t madh fmijsh mysliman, ku msonin leximin dhe recitimin e kuranit, bazn e fes, pastaj shkrimin dhe leximin dhe arithmetik. Msimi zhvillohej n gjuhn osmane.

M 1530 Prizreni si qendr kishte 4 mhalla myslimane dhe 9 lagje krishtere

Prizrenin e pushtoi ushtria turke n vitin 1455. N vitin 1570 Prizreni mori funksionin e qendrs s sanx-hakut, n prbrje t t cilit ishin 5 nahije.
Sipas vakufnams s Suzit te vitit 1513 shohim se Prizreni prparonte dhe ndrtohej shpejt si dhe kishte marr disa krakteristika t qytetit oriental. Kshtu Suzi themeloi n Prizren xhamin, shkolln fillore, ku vet jepte msim dhe linte testament prej librave, t cilat duhet t ishin biblioteka e par n Kosov. Gjitha-shtu, prej vakufnams s Suzit shohim se pr her t par prmenden tabakt. Qyteti merr gjithnj m tepr karakter islam, q shihet prej nj regjistrimi t vitit 1582 kur n Prizren ka pasur katr lagje myslimane dhe nnt jomyslimane.

Sipas defterit t Sanxhakut t Prizrenit t vitit 1530, Prizreni si qendr kishte 4 mhall myslimane dhe 9 lagje krishtere. Ndrsa, sipas Defterit t hollsishm t Sanxhakut t Prizrenit t vitit 1530, nr. 369, Hasset e Mirlivahit n vet Prizrenin kishte kto lagje dhe shtpi: Lagjja e Xhamis s Sulltan Mehmedit kishte 108 shtpi kryefamiljar mysliman; Lagjja e Ajas begut - 64 shtpi; Mahalla Jazixhi Sinanit - 89 shtpi; Mahalla e arshis (Jakup beut) -10 shtpi; Bashksia e t krishterve n Prizren - 15 shtpi, 5 t veja dhe 1 shtegtar; Mahalla e Pazarit t Vjetr- 20 shtpi, 4 beqar, 8 t veja; Mahalla Makriq - 32 shtpi, 6 beqar, 4 t veja, 3 shtpi shtegtar; Mahalla Velo Bozhidar - 10 shtpi; Mahalla Vasili - 21 shtpi, 12 beqar dhe 6 t veja; Mahalla e Andreja Laq Arnautit -15 shtpi; Mahalla Vuka -13 shpi, 3 beqar, 4 shtegtar dhe 4 t veja; Mahalla Petri Nikolla - 15 shtpi, 3 beqar dhe 6 t veja; Mahalla Bogaj Ribar - 16 shtpi, 3 beqar, 3 shtegtar, 5 t veja dhe 2 bazhdar; Mahalla Radomir - 25 shtpi, 16 beqar, 11 t veja, 12 shtpi shtegtar dhe 1 e vej; Mahalla Oliver -11 shtpi, 1 beqar, 5 t veja dhe 1 shtegtar; Shtegtart e Prizrenit- 22; Mahalla e Ajas Kuka (shtegtart) -12 shtpi.

N defterin tjetr t fundshekullit XVI, prkatsisht t vitit 1591, haset e mirlivait t Prizrenit, Prizreni kishte kto lagje: myslimane - Mahalla "Xhamia e Vjeter (Cami-i atik) 53 shtpi; Mahalla Lvisha 50 shtpi; Mahalla Ajas beu 15 shtpi; Mahalla "Haxhi Kasm" 48 shtpi; Mahalla e Jazixhi Sinanit, emri tjetr Emin Mehmeti 71 shtpi; Mahalla "arshia", emri tjetr "Jakub beu" 18; Mahalla "Kurilla" 31 shtpi; Mahalla e debaganve Gekurpunuesve) 34 shtpi. T krishtert e vet Prizrenit: Mahalla 'Pazari i Vjetr" (Eski Pazar) - 8 shtpi, 6 bashtina, 2 beqar, 1 bazhdar; Mahalla "Madhiq", emri tjetr "Isa elebi" 37 shtpi, 5 beqar, 2 bazhdar; Mahalla "Vasil" 27 shtpi, 4 beqar; Mahalla "Kordha", emri tjetr "Kurila" 13 shtpi, 2 beqar, 1 bazhdar; Mahalla "arshia", emri tjeter "Pjetri Nikolla" 14 shtpi; Mahalla "Bogai Ribar" 11 shtpi, 4 beqar, 2 bazhdar; Mahalla "Radmir" 13 shtpi, 1 beqar; Mahalla Jazexhi Sinanit ose Emin Mehmetit 25 shtpi, 9 beqar; Mahalla Pandelija 29 shtpi, 2 beqar; Mahalla Prend Vrica (Prid-voria) 9 shtpi, 1 beqar; Mahalla Ajas ose Izkuan 13 shtpi, 1 beqar; dhe shtegtart (haymanegan) n mahalln Pandalja 6 nefer (shtpi).

Sipas ktij regjistrimi t vitit 999 H. (1590/91), Prizreni ishte qytet mjaft i madh, i cili kishte 320 shtpi myslimane (n 8 mhall) dhe 252 shtpi "hane", "mucerred" dhe bashtina t krishtera (n 11 mhall m t vogla). Gjithsej ishin 572 shtepi myslimane dhe t krishtere