Rruga e modernitetit dhe koha e art e letrsis shqiptare
(Kultura shqiptare e viteve 30)


nga
Robert Elsie


1. Rruga e modernitetit

Pr gati nj gjysm shekulli pas shpalljes s pavarsis s Shqipris, shkrimtar dhe intelektual shqiptar vazhduan t frymzoheshin nga iderat dhe nga idealet e Rilindjes Kombtare t shekullit nntmbdhejt. Rryma kryesore e letrsis shqiptare deri n Luftn e Dyt Botrore ishta ajo e shkolls shkodrane t Gjergj Fishts - nj shkoll kreative, inovative por njkohsisht tradicionale. Fishta solli n Shqipri nj rrafsh cilsor m t lart, rrafshin e letrsis t ciln vendet m t zhvilluara t Evrops kishin patur q nga gjysma e dyt e shekullit nntmbdhjet. Kjo ishte nj hap jashtzakonisht i rndsishm duke marr parasysh konsolidimin e vonuar t Shqipris si shtet dhe n zhvillimin e saj t ngadalshm politik dhe kulturor.
N vitet tridhjet, kultura shqiptare hyri n nj faz tjetr. Rrymat kryesore t letrsis shqiptare filluan me koh t humbnin kontakt me realitetet e shtetit t pavarur shqiptar. Idera nga jasht u futn n vend dhe nj stad m i lart i arsimimit t intelektualve ia hapi dern zhvillimit kulturor m t shpejt. Pr nj dhjetvjetsh, letrsia dhe kultura shqiptare lulzuan si kurr m prpara, fillimisht n Shkodr, dhe m von n Tiran dhe n mbar vendin.
Rrugn e modernitetit, d.m.th. rrugn drejt Evrops morn dy poet t brezit tjetr, dy njerz nga jasht rrethanave t njohura letrare q u shkputn nga traditat e letrsis shqiptare dhe q ia dhan kulturs shqiptare vendin e saj n Evropn bashkkohore: Migjeni dhe Lasgush Poradeci.
Migjeni (1911-1938) i kishte t gjitha kushtet paraprake pr tu br poet: nj mend kureshtar dhe krkues, nj natyr depresive pesimiste, dhe nj seksualitet t shtypur, t parealizuar. M interesant nga t gjitha sht ky aspekt i fundit. Erotizmi kurr nuk ka qen tipar i dukshm i letrsis shqiptare. Zor t gjesh nj autor shqiptar n poezi ose n proz i cili i ka shprehur me shkrim impulset dhe dshirat e tija intime. Migjeni e bn pjesrisht, por n mnyr t paditur. Thuhet se deri n vdekjen e tij n moshn njzet e gjasht, poeti ka mbetur i virgjr. Poezia dhe proza t tija jan plot me figura grash, shpeshher prostituta t mjeruara, pr t cilat Migjeni tregon edhe mshir edhe nj interes seksual t hapur. Jan syt e prlotur dhe buzt e kuqe q prmenden. Pjest e tjera t trupit nuk prshkruhen kurr. Pr Migjenin, seksi ishte vuajtje:

Ato dy buz t kuqe
Dhe dy lote t mija
Qen shenjat e dhimbjes
Kur m vrau bukurija
Kur m z dashunija
E m dogji rinija.

Pasioni dhe dshira epshore jan t gjithandejshm n poezin e Migjenit. I gjejm prshkrime t intimitetit trupor, por shpeshher me neveri dhe hidhrim. Pr Migjenin edhe seksi sht mjerim, si n Poemn e mjerimit:
Mjerimi trbohet n dashuni epshore.
Nepr skje t'errta, bashk me qej, mij, mica,
Mbi pecat e mbykta, t qelbta, t ndyta, t lagta
Lakuriqen mishnat, si zhang, t verdh e pisa,
Kaprthehen ndjenjat me fuq shtazore,
Kafshojn, prpijn, thithen, puthen buzt e ndragta,
Edhe shuhet ja, dhe fashitet etja
N'epshin kaprthyes, kur mbytet vetvetja,
Dhe aty zajn fillin t mrret, sherbtort dhe lypsat
Q nesr do linden me na i mbush rrugat.

Sa larg u largua letrsia shqiptare nga folklorizmet dhe artificialitetet e ajupit, t Asdrenit, bile edhe t Fishts! Edhe pse nuk arriti t botoj nj libr, poezit e Migjenit kishin nj sukses t menjhershm. Migjeni i hapi rrugn letrsis moderne. Por kjo rrug mbeti e hapur pr nj koh tepr t shkurtr. Tamam n vitin e botimit t Vargjeve t Lira u shpall fitorja e Stalinizmit.
far ndihmes do t kishte br Migjeni, po t kishte jetuar m gjat? N fund, kjo shtje mbetet hipotetike, sepse zri i tij individualist i protests s vrtet sociale do ta kishte psuar t njjtin fat si ai i shumics s shkrimtarve t talentuar t viteve dyzet. T paktn, vdekja e hert e Migjenit na e la shkrimtarin t paprekur.
Fakti se Migjeni vdiq i ri e vshtirson mundsine e nj vlersimi kritik t krijimtaris s tij. N prgjithsi Migjeni admirohet dhe lexohet shum, por nuk ka mbetur pa kritik. Mjaft lexues qen t zhgnjyer nga proza e tij, dhe gjersia e veprimtaris poetike t tij nuk sht aq q ta shpallim poet universal. Arshi Pipa ka shprehur dyshime n far mas Migjeni dinte shqip tamam: Pipa thot kshtu: "I lindur shqiptar n nj familje me prejardhje sllave, dhe pastaj i rritur n rrethana kulturore sllave, ju kthye Shqipris dhe gjuhs e kulturs shqiptare vetm kur ishte i rritur. Gjuhn e shtpis e kishte serbokroatishten dhe n seminar msoi rusishten. Ai s'dinte shqip mir. Shkrimet e tij jan plot me gabime orthografike, edhe nga m t thjeshtat, dhe sintaksi i tij nuk sht normal pr nj shqiptar. Vrejtja mbi italishten e Italo Svevo-s sht akoma m e vrtet pr shqipen e Migjenit1." Kritik letrar stalinist t Shqipris s paslufts e shpalln Migjenin n mnyr mjaft t prcipt pararojn e Realizmit Socialist me gjith se nuk ishin n gjendje ti trajtojn disa aspekte t jets dhe t krijimtaris s tij, si jan pesimizmi i tij shopenhauerian, simpatit t tij me Perndimin, seksualitetin e tij, dhe elementin niean n poemn Trajtat e mbinjeriut. Edhe pse kta kritik e vlersuan veprimtarin e Migjenit si pasojn e Shqipris zogiste t paralirimit, ka dal tepr e qart koht e fundit se pas dyzet e gjasht viteve t diktaturs s proletariatit, Kangt e pakndueme t poetit jan akoma m aktuale se kurr.
Rrugn e modernitetit mori edhe nj poet krejt tjetr. Lasgush Poradeci (1899-1987) shikohet nga disa kritik si poeti m i madh i shekullit njzet. Megjithat sht mjaft e vshtir ta caktojm pozitn e tij n letrsin shqiptare. Poradeci nuk kishte shum gjra t prbashkta me shkrimtart e tjer t kohs: me Asdrenin, Fan Nolin, Migjenin. Lasgushi i solli letrsis shqiptare nj dika t rrall: nj misticizm panteist i cili krijoi nj ur midis gjendjeve shpirtrore t ekzistencs toksore dhe burimeve qiellore t energjis krijuese.
Lasgush Poradeci ishte nj prodhim eklektik i kohs dhe nj paradoks n letrsin e Evrops juglindore. Rexhep Qosja e shprehu kshtu: "Lasgush Poradeci ndien si romantik, mendon si klasiist, asht i vetmuem dhe hermetizuem shpirtnisht si simbolist dhe i kujdesshm e fanatik ndaj forms s vargut si parnasist2." Me ngritjen e Stalinizmit n Shqipri, penda e shquar e Lasgushit filloi t shteret. Edhe pse u lavdrua fshehtazi nga shum kritik, ky estet romantik kurr nuk e gzoi aprovimin e dogmatistve marksist. Ata nuk e kuptuan veprn e tij. Poeti vet tha: "M mir ta thyej lapsin se sa t shkruaj si duan ata." Fusha kryesore e veprimtaris s poetit n periudhn socialiste ishte ather prkthimi letrar, ai liman i sigurt pr heretikt letrar.
Temat kryesore t poezis t Lasgushit jan t njohura. Ai i donte fjalt dhe shprehjet arhaike si dhe neologjizmat dhe gjuhn q buronte n poezin popullore t Shqipris s Jugut. Mitrush Kuteli, i cili botoi vllimin Ylli i zmrs, tha: "Lasgushi sht poeti shqiptar, i vetmi poet shqiptar, q mendon, flet e shkruan vetm shqip3." Por n t njjtn koh, Lasgush Poradeci sht edhe nj artist evropian. Ai bashkon sensualitetin e shprehjes s Sharl Bodler-it (1821-1867), filosofin estetike t forms dhe elegancn e dalluar t Shtefan George-t (1868-1933), filosofin dhe humanitetin e Naim Frashrit me pavdeksin kosmografike t mjeshtrit t tij Mihai Eminesku-t (1850-1889). Shkenctari Eqrem abej (1908-1980) fliste pr poetin "t cilin Shqipria do t'ia fal njher bots4." Me gjith se poezia e Lasgushit nuk prkthehet kollaj, abej mund t ket t drejt.
Veprimtaria e Lagushit ishte e habitshme, e mahnitse pr ato vite. Me Lasgushin, koha e nacionalizmit romantik, e ushqyer nga nj mori poetsh t cilsive t ndryshme t Rilindjes Kombtare u zhduk prfundimisht. Lasgush Poradeci vdiq n varfri n Tiran me 12 nntor 1987.


2. Kulmi letrar i viteve 30

Brnda nj periudhe prej pes vitesh n mesin e viteve tridhjet, u realizua nj hap i madh prpara n fushn e letrsis. N poezin, Lasgush Poradeci botoi prmbledhje lirike t mahnitshme: Vallja e yjve, Constanc 1933, dhe Ylli i zemrs, Bukuresht 1937; Migjeni, i smur rnd nga tuberkulozi, arriti ta drgonte vllimin e holl Vargjet e lira, Tiran 1936, n shtyp para se vepra e tij t ndalohet dhe se poeti vet t vdes; dhe Gjergj Fishta paraqiti versionin prfundimtar t epiks s pashoqe Lahuta e malcs, Shkodr 1937, me tridhjet kng. N fushn e prozs shqiptare u botuan: romani nihilist Nga jeta n jet - Pse!?, Kor 1935, nga Sterjo Spasse; prmbledhja e dyt e tregimeve t Ernest Koliqit, Tregtar flamujsh, Tiran 1935; romani i mirpritur i kritiks sociale, Sikur t'isha djal, Tiran 1936, nga Haki Strmilli; dhe vllimi i par i tregimeve t Mitrush Kutelit, Nete shqiptare, Bukuresht 1938. Edhe Migjeni i botoi njzet e katr skiza t mprehta npr gazetat e ndryshme brnda pesvjearit 1933-1938 dhe e mbaroi dorshkrimin e pabotuar, Novelat e qytetit t veriut, 1936. N fushn e drams, Ethem Haxhiademi e mahniti publikun e kulturuar me tragjedit klasike t cilat, edhe pse nuk ishin gj e re nga prmbajtja, e treguan nj fines t padgjuar dhe t papar n skenn shqiptare.
Aq shpejt sa letrsia, u zhvillua edhe zhurnalizmi, i cili q nga koha e Rilindjes, vazhdoi t luante n rol themelor n afirmimin e kulturs kombtare. Nga moria e gazetave javore dhe mujore nacionaliste jetshkurtra q doln n qytete t ndryshme t Ballkanit, u zhvillua nj zanat zhurnalistik me cilsi q i shrbeu prhapjes s informacionit, qoft politik, kulturor ose letrar. Me gjith strukturat primitive q zotroheshin akoma n kohn e Ahmet Zogut (1895-1961), t br tashme Zogu i Par, Mbreti i Shqiptarve, shtypi u zhvillua n mnyr liberale. Botuesit, po t kishin kujdes t mos kritikonin familjen mbretrore dhe politikn e jashtme t mbretit, mund t botonin si t donin. Cenzura ekzistoi, si n do diktatur, dhe her pas here gazeta u mbylln, por situata kurr nuk ishte aq e tmerrshme se sa n periudhn pas 'lirimit'.
N krahasim me vendet e tjera n vitet tridhjet dhe dyzet, relativisht pak libra u botuan n Shqipri. Kjo ishte rezultat i mungess s zhvillimit ekonomik si dhe i analfabetizmit t lart. Leximi i librave mbeti argtim pr nj pakic shum t vogl meshkujsh. Nj rritje e dukshme n prodhimin letrar, bile lulzimi i kulturs s shkruar n Shqipri varej ather shum nga revistat dhe gazetat letrare t kohs t cilat i ofruan shum shkrimtarve t rinj nj mundsi botimi dhe prhapn vepra dhe idera n tr vendin.
Revistat katolike t Shkodrs, si Hylli i Drits (1930-1944) i Gjergj Fishts, Zni i Shna Ndout (-1944), dhe Leka (1929-1944), vazhduan t luanin nj rol t rndsishm n prhapjen e ideve. Pr komunitetin mysliman doli n Tiran revista Zni i nalt (1923-1938) e cila informoi lexuesin mbi kulturn islame n Shqipri dhe n Lindjen e Mesme.
Por kishte edhe shum revista t mira jofetare q ndihmuan n afirmimin e kulturs s shkruar t kohs. Revista mujore liberale Minerva (1932-1936) u botua n Tiran ndr t tjert nga Tajar Zavalani (v. 1976), artisti Odhise Paskali (1903-1985), Nebil ika (v. 1944) dhe Stefan Shundi (1906 - ca. 1944). Shum prej ktyre zhurnalisteve bashkpunuan n revistn kulturore Illyria (1934-1936) n t ciln Migjeni botoi prozn dhe poezin e par. Nj hap i madh prpara u realizua me revistn Prpjekja Shqiptare (1936-1939) e Branko Merxhanit (v. 1976). Pr prhapjen e iderave t t majts progresiste kishte edhe revista dyjavore ABC (1936) t Petro Markos dhe Bota e Re (1936-1937) komuniste t Kors. M von doln revista mujore Shkndija (1940-1943) e themeluar nga Ernest Koliqi, Fryma (1944), Revista letrare (1944) dhe Kritika (1944).
Me koh, kultura e ksaj periudhe filloi t tregonte gjurmt e polarizimit midis Lindjes dhe Perndimit. Shqipria ishte prekur fillimisht shum pak nga iderat dhe idealet e Revolucionit t Tetorit n Rusi, me gjith se nj sasi e vogl figurash intelektuale e kishin vizituar Bashkimin Sovjetik n kohn e Stalinit: Fan Noli (1882-1965), i njohur m von si Peshkopi i Kuq, shkrimtari Haki Strmilli (1895-1953), poeti rebel Sejfulla Malshova (1901-1971) dhe Tajar Zavalani. Padrejtsit sociale n Shqipri, t theksuara akoma m shum nga nj diktatur gati bizantine, si dhe ngritja e Italis fashiste mbushn mendjen e shum intelektualve t viteve tridhjet q t interesoheshin pr komunizmin sovjetik, ose t paktn pr ndonj lloj socializmi, pr t luftuar kundr varfris dhe shfrytzimit t masave fshatare. Polarizimi i ideologjive u theksua akoma m shum me fillimin e Lufts Civile t Spanjes n vitin 1936. Shkrimtart Petro Marko (1913-1991) dhe Sknder Luarasi (1900-1982) dhe nj kontingjent shqiptarsh u nisn pr n Katalonj pr ta marr pjes n Brigadat Ndrkombtare. Idera socialiste zhvilloheshin n Shqipri, por n t njjtn koh zhvilloheshin edhe idera fashiste.
Nj figur mjaft interesante e kulturs shqiptare t viteve tridhjet ishte Branko Merxhani, botuesi i revists Prpjekja Shqiptare q nga tetori i vitit 1936. Merxhani e kishte t qart se vendi i tij ishte i pazhvilluar n do drejtim, edhe intelektualisht, dhe bri thirrje pr nj rilindje shpirtrore t ciln ai e quajti Neoshqiptarizmi. Kjo rrym intelektuale hyri n shoqrin shqiptare afr vitit 1928, me gjith se rrnjt i kishte n Rilindjen Kombtare t shekullit nntmbdhjet. Duhej tani n Shqiprine e pavarur nj identitet kombtar, nj vetdij shqiptare pr ta nxjerr miletin nga errsira dhe injoranca. Shqiprine e quajti nj qnie e kufizuar s jashtmi dhe e pakufishme s brndshmi. S bashku me shkrimtarin fashist Vangjel Koa (1900-1943), Merxhani e paraqiti Neoshqiptarizmin n vitin 1929 n gazetn gjirokastrite Demokratia dhe n vitin 1930 n revistn Neo-Shqiptarizmi. Neoshqiptarizmi e kishte pr baz nacionalizmi ideologjik. N formn e mirfillt ishte nj lvizje kulturore dhe jo politike. N fjalt e Merxhanit: "Politik s'ka! Vetm kultur!" Me koh, Neoshqiptarizmi u b nj kundrpesh ideologjis m t politizuar socialiste dhe internacionalizmit t majt. Edhe pse ishte nj krijim shqiptar, Neoshqiptarizmi duhet shikuar ne suazn e ideologjive nacionaliste t tjera t Evrops s viteve njzet dhe tridhjet: hellniktta greke, kryesisht nn diktaturn e gjeneralit Joanis Metakss (1871-1941) t viteve 1936-1940, italianit italiane n kohn e Dues italian Benito Musolini (1883-1945), dhe hispanidad n Spanjen fashiste t gjeneralit Fransisko Franko (1892-1975). Ngadal ngadal ato u bashkuan pr t krijuar fashizmin evropian, i cili e solli nj diktatur brutale dhe panjerzore kudo n Evrop.
Shkrimtar shqiptar t viteve tridhjet u trhoqn, u mahnitn nga Perndimi dhe u prpoqn ta zbulojn rolin e Shqipris n Evrop. Kjo ishte nj tem kryesore n shtypin letrar t kohs. Nj sasi e madhe intelektualsh kishin qen jasht vendit dhe kishin par shoqerin perndimore. Duke ardhur nga vendi t cilin, sipas shprehjes s njohur, "e don Zoti sepse u ndryshua aq pak q nga koha e krijimit t bots", ata ishin t trhequr, por gjithashtu t orientuar, t tmerruar me gjendjen e Shqipris.
Fjala Perndim n Shqipri kishte nj kuptim disi t paqart duke qen se vendi perndimor m afr Shqipris ishte Italia fashiste e Musolinit. Me 7 prill 1939, diskutimi intelektual mbi rolin e Shqipris n Evrop u b i teprt pasi trupa italiane pushtuan Durrsin, Vlorn dhe Shngjinin pr ta kolonizuar gjith Shqiprin.
sht puna e historianve pr t vlersuar n far mas prqafimi kulturor italian i Shqipris dhe m von pushtimi drejtprsdrejti politik i vendit ishin nj fitim ose nj humbje kulturore n at faz t zhvillimit. Shum shpejt erdhi nj luft botrore. Polarizimi i ideve evropiane t Lindjes s Re dhe t Perndimit t Ri, d.m.th. t komunizmit dhe t fashizmit, solli me vete konfrontimin prfundimtar n Shqipri, si dhe kudo tjetr n Evrop, gjat t cilit vendi ju nnshtrua vullnetit t pamshirshm t ekstremistve politik dhe ushtarak, dhe gjat t cilit shkrimtar dhe intelektual t t gjitha krahve politike u detyruan t prgjunjeshin.
Nuk e teprojm kur themi se jeta intelektuale dhe kulturore shqiptare kishte arritur nj kulm nga mesi i viteve tridhjet deri n gjysmn e par t viteve dyzet. Pr her t par ekzistonte n Shqipri nj letrsi moderne bashkkohore me cilsi. Kombi shqiptar qe arritur n mosh.
Kjo periudh, nj lloj kohe e art, solli nj lulzim, por nj lulzim tepr t shkurtr n hije t katastrofs e cila do t shfaroste gati gjith prodhimtarin letrare dhe kulturore pr m shum se njzet vjet. Edhe nj her n historin e kulturs shqiptare burbuqet e letrsis u mblodhn. Edhe nj her rrnjt e bims u pren.