Realiteti i errt i Shqipris s viteve 1913-1914 nprmjet dokumenteve, kujtimeve dhe fotografive t antarve t Misionit Holandez t Paqes n Shqipris

Kronika e vitit t mbrapsht 1913


Belina Budini

TIRAN Kronika e vitit t mbrapsht, si e ka quajtur Kadare vitin 1913, rivjen pr publikun shqiptar me nj ekspozit historike: me fakte, dokumenta dhe fotografi t panjohura nga ai realitet i errt i Shqipris n prag t Lufts s Madhe. Vijn jo vetm n foto bardh e zi, por pr her t par edhe n foto me ngjyra, Shkodra, Vlora por sidomos Durrsi i Princ Vidit, ashtu si i kan marr me vete kto qytete ushtart holandez t Misionit t Paqes n Shqiprin e asaj kohe. Historiani holandez q ka prgatitur ekspozitn, Harrie Teunissen tregon pr Shekullin si e ndrtoi kronikn e vitit t mbrapsht nprmjet kujtimeve, dokumenteve, fotografive, kartolinave dhe suvenireve q ushtarakt e misionit holandez t paqes n Shqipri, kishin marr nga ky vend ku do gj u shkoi mbrapsht.
Por protagonisti i ekspozits q u hap dje n Muzeun Historik Kombtar, sht koloneli holandez Tomson, i vrar gjat misionit t tij n Shqipri n rrethana disi misterioze, t cilat i errson edhe m shum miti historik q e mbshtjell heroin. I mbrritur n Nntor t vitit 1913 n Durrs, s bashku me 12 misionar t tjer holandez, pr t themeluar forcn policore shqiptare, q do t vendoste paqen n Shqipri, kolonel Tomson mbeti i vrar gjat nj beteje n Durrs n 15 qershor 1914, kur qytetin e prfshiu kryengritja e rebelve dhe e sadistve dhe kur krkohej me thirrjet Dum Babn, rikthimi i sundimit t sulltanit. Gazetat holandeze t asaj kohe, t prezantuara edhe n ekspozit, pr vrasjen e kolonel Tomsonit n Shqipri shkruajn se: Tomsoni u godit nga prpara, n vijn e frontit, ndrsa dshmitart okular jan shprehur se ai ndodhej pas vijs s frontit dhe me shpin nga transhet. N Durrs u hamendsua pr nj snajperist italian, kurse sipas nj botimi popullor italian, ai qe vrar mbi kal nga nj plumb shqiptar. E till paraqitet tabloja e vdekjes s kolonelit q drejtonte ushtrin holandeze t paqes n Shqipri.
Prve fakteve, dokumenteve dhe fotografive t shumta pr ditt e kolonelit holandez n Shqipri, n ekspozitn Kolonel Tomson dhe Shqipria, nj mision i paqes n Ballkan, 1913-1914 historiani holandez Teunissen, ka ndrtuar nj panoram m t gjer q sjell nprmjet fotografive, hartave dhe kartolinave nga Shqipria t ruajtura nga ushtarakt, klimn e asaj kohe barbare (fotografi t panjohura varresh masive q tregojn se si komitt kishin vrar dyzet burra t nj fshati mysliman t Kodrs, n luginn e Vjoss prball Tepelens, brenda nj kishe, duke i qlluar nga atia dhe dritaret), egrsisht t bukur (kartolinat nga Shkodra, Durrsi dhe Vlora, jan veanrisht t bukura), por jo m pak t prapambetur, t pakulturuar, krejt t humbur... Historiani holandez q ka ndrtuar ekspozitn thot se nj pjes e fotografive jan fotografit e para me ngjyra t Shqipris. Ekspozita me t njjtat materiale sht hapur nj vit m par n Hag dhe n disa qytete t Holands dhe vjen n Shqipri nga bashkpunimi i Ambasads Holandeze n Tiran dhe shtpis botuese Skanderbeg Books, e cila ka botuar nj libr me kujtime t nj ushtaraku 25 vjear t misionit holandez n Shqipri, Jan Fabius.

Rrfimi

Historiani holandez: Si zbulova fotot e para me ngjyra nga Shqipria
I ka gjetur npr koleksionet personale t ushtarakve holandez t rikthyer, pas misionit t tyre n Shqipri, n arkivat e Institutit Ushtarak Holandez dhe n muzeun Albert Kahn, ku fondi i fotove nga rajoni i Ballkanit sht nj thesar. Harrie Teunissen thot se industrialisti i madh pati pajisur me aparate t avancuara fotografike pr kohn, dhjetra-qindra njerz q t ndrtonte nj enciklopedi t Ballkanit, nprmjet fotove t marra nga terreni. Teunissen tregon se edhe ushtarakt holandez ishin pajisur me aparate fotografike dhe kan marr shum foto nga Shqipria, prej t cilave edhe fotot e para me ngjyra.
Raportet e antarve t Misionit t Paqes, pr kolonelin holandez q u vra n 1914, gjat misionit paqsor n Shqipri

Kolonel Tomson, nj hero holandez i Shqipris

I lidhur me themelimin e shtetit shqiptar, i drguar pr t vendosur paqen n Shqiprin e trazuar t 1913, mandej viktim e intrigave dhe i vrar nga fanatikt fetar n 1914, kolonel Tomson konsiderohet heroi i vrtet i misionit t paqes n Ballkan. Megjithat ky mision nuk arriti t prmbushte detyrat, pr shkak t trazirave t mdha n rajon dhe konsiderohet si mision i dshtuar. Ambasadori holandez n Tiran, e quajti heroin e ktij misioni nj simbol t marrdhnieve shqiptaro-holandeze. I kujtuar me nj monument n Hag ku ka edhe nj shesh t quajtur Sheshi Tomson, koloneli holandez sht qytetar nderi i Durrsit ku nuk mungon statuja e tij, por prej pak kohsh edhe Akademia e Oficerve n Shqipri mban emrin Akademia Tomson.
Sipas dokumentave t paraqitura n ekspozitn Kolonel Tomson dhe Shqipria, nj mision i paqes n Ballkan, 1913-1914, Tomsoni dhe gjenerali De Veer, u caktuan t hetonin se si mund t ngrihej xhandarmria n Shqipri, megjithse ata nuk arritn t vinin nn kontroll me policin e tyre vese Durrsin. Ata bashkpunuan me shqiptart pr forcimin e xhandarmris. Kolonel Tomsoni mbeti i vrar n 15 qershor 1914, gjat betejs s Durrsit. Dokumentet tregojn se kryengritja e rebelve dhe fanatikve fetar u shtri shum n 1914, ndrkoh q kolonel Tomsoni ishte emruar drejtues i ushtris. Tomsoni shpalli gjendje lufte dhe e ktheu Durrsin n fortes.
N ushtrin e tij u strvitn xhandar dhe aventurier, vendas e t huaj. Kapiteni i tij, Fabius, formoi nj njsi artilerie me vullnetar. Malsort paguan vullnetar nga fiset e Veriut dhe numri i tyre arriti n 1000 burra, por ata nuk komandoheshin nga oficert holandez por nga kreu i klanit t tyre. N astin kur Tomsoni thirri krert e klaneve pr t urdhruar burrat e tyre n transhe, ai u godit n gjoks, ndonse sulmi po kryhej pas shpins s tij. Si tregojn dokumentat dhe kujtime te ushtarakve t misionit t paraqitur n ekspozit, mbrojtsit mundn ti smbrapsnin rebelt, por kryengritja vazhdoi.
Ndr shum artikuj kushtuar vdekjes s Tomsonit, n ekspozit jan paraqitur disa syresh q tregojn vizatime t kolonelit holandez n momentin e vrasjes. Koloneli pati nj varr t prkohshm n Durrs, ndrsa arkivoli m von u transportua n Holand, ku iu b funerali me t gjitha nderimet ushtarake. N kt koh Princ Vidi, vazhdonte t qndronte n Shqipri , por jugu i Shqipris kishte dal krejtsisht nga kontrolli, ashtu si edhe veriu ku vepronin trupat serbe. Shumica e Misionit Holandez n Shqipri qe kthyer n Holand, ndrsa dy majort e fundit t kapur rob, u liruan n shtator. Lufta e Dyt Botrore kishte filluar me gjith tmerrin e saj.


Fragment nga kujtimet e kapitenit holandez Fabius

Planet pr xhandarmrin shqiptare

N fillim t misionit
... Ismail Qemali dha dorheqjen. Komisioni i Kontrollit mori n duar gjith administrimin e vendit, ndaj koloneli De Veer dhe majori Tomson, u futn n shrbimin zyrtar shqiptar si gjeneral dhe kolonel. Ata i priste nj pun shum e madhe. Nuk kishte asgj dhe realisht kudo sundonte anarkia, n mes gjith ksaj oficert duhet ti jepnin Komisionit t Kontrollit kshilla dhe veprime praktike, duhet t bnin plane pr xhandarmrin, t fillonin krijimin e departamenteve t para n Vlor dhe t rregullonin gjithka pr ardhjen ton (antart e misionti t paqes)... Shum shpejt u krye vendosja e telefonave, shtrimi i rrugve, furnizimi me mitraloza... Oficert e ish-trupave shqiptare u rekrutuan pr xhandarmrin. U mblodhn shum shpejt disa qindra burra... .

Misioni shkon drejt dshtimit

N prfundim t misionit
Disa dit pas ngjarjeve, na erdhn gazetat nga Evropa dhe vum re se vdekja e kolonelit Tomson, kishte br prshtypje t madhe n Evrop dhe n atdheun ton. Ska ndodhur shpesh q nj perandor i Austris, ti ket drguar telegram ngushllimi shtetit holandez pr vdekjen e nj kryeoficeri holandez... Me vdekjen e tij planet u shkatrruan dhe ideja pr ti sulmuar kryengritsit nga tri an n t njjtn koh, ishte br tym nga sulmi i papritur i dats 15-t.... Nuk mundnim ta zbulonin se kush gjuante dhe nga cila shtpi. Kur un ecja natn rrugve, gjithmon mbaja revolverin n dor dhe kujdesesha q t mos vishja kurr t bardha, por nj pardesy t gjat, t errt, pr t rn sa m pak n sy. Megjithse u msova shpejt me kt dhe nuk m ndodhi gj, ishte gj e kndshme t ecje n mes t nats npr ato rrug dhe rrugica t heshtura, t vetmuara, t errta, duke rrezikuar q do ast mund t ishe viktim e nj gjuajtje me arm....

Fragment nga kujtimet Gjasht muaj n Shqipri t Jan Fabius, nj nga oficert m t guximshm holandez t Misionit t Paqes. Kapiteni mund t konsiderohet si nj nga pioniert e artileris shqiptare, dhe ka ln kujtime autentike pr qndrimin e tij t shkurtr n Shqipri, n moshn 25-vjeare

10/12/2005
KATEGORIA: Dossier.Shekulli.