Close
Duke shfaqur rezultatin 1 deri 17 prej 17
  1. #1
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    922
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime

    Kriza e bots bashkkohore

    Rene Genon

    KRIZA E BOTS BASHKKOHORE
    Logos-A 1995

    Titulli n anglishte:
    Crisis of the Modern World
    by
    Ren Gunon
    LUZAC AND COMPANY LTD.
    46 Great Russell Street, London W.C. 1
    1975
    Prkthyer nga:
    prof. dr. Vejsel Nuhiu
    Redaktor: Emin Azemi
    Recensent: Hysni Ismaili

    Rene Genon
    KRIZA E BOTS BASHKKOHORE


    Prmbajtja:

    Parathnie e prkthyesve n gjuhn angleze................1
    Parathnie........................................ ...............................7
    Kreu i par KOHA E ERRT............................................. .................19
    Kreu i dyt KUNDRSHTIMI MIDIS LINDJES DHE PERNDIMIT......................................39
    Kreu i tret DIJA DHE VEPRIMI........................................... ...........59
    Kreu i katrt SHKENCA E SHENJT DHE SHKENCA PROFANE..........................................7 3
    Kreu i pest INDIVIDUALIZMI.................................... ......................95
    Kreu i gjasht KAOSI SHOQROR.......................................... ............119
    Kreu i shtat QYTETRIMI MATERIALIST....................................139
    Kreu i tet CENIMI I PERNDIMIT........................................ .....165
    Kreu i nnt DISA PRFUNDIME........................................ ...........183




    Parathnie e prkthyesve n gjuhn angleze

    Duke e ofruar kt prkthim t freskt t njrs ndr veprat kryesore t Rene Genonit (Ren Gunon), duam tua prkujtojm lexuesve se ky libr, i cili ende duket aq bashkkohs, s pari u botua m l927. Vrtet, prirjet q tregoi Genoni ather me nj mprehtsi t till vijuan t shfaqeshin n bot me forc t pazvogluar. N mendjen e njerzve frika nga katastrofa ndryshon me at optimizmin patetik i cili aq shpesh shkon bashk me besimin pr fatalizm t pr-parimit, n nj mnyr e cila, kur shikohet prapa, i bn qortimet e Genonit t duken gati profetike, sidomos kur disa nga faktort q tani krijojn alarmin m t madh, ishin fare t dukshm n kohn kur ai shkroi.
    Po n kt drejtim duhet t trhiqet vmendja n nj vepr tjetr t po ktij autori, gjithashtu e prkthyer n kt vistr The Reign of Quantity (Sundimi i sasis) ku kto dy vllime formojn nj ift. Kjo e dyta sht zhvillim i po atyre temave si n kt q e kemi n dor, Kriza, por t trajtuara n raport m t ngusht me shkaqet kozmologjike. Kto dy vepra lypset t studiohen s bashku, nse do njeriu t kap kt tem si nj trsi, nj detyr e cila, sidoqoft, krkon njfar aftsie pr tu shkputur nga rastsit n t cilat njeriu sot ka gisht, edhe prkundr faktit se jan rastsi; vetm kshtu mund t shpresoj njeriu t arrij lirimin e shpirtit nga tirania e ngjarjeve, mu ashtu si ekziston mundsia e vetme t merret me mend do lloj veprimi shrues, n ball t vet ngjarjeve, n baz t nj diagnoze t drejt t shkaqeve t tyre t ngulura thell: sa prpjekje t sinqerta jan br m kot nga pamundsia pr t vepruar kshtu!
    N fund, do t donim t zinim ngoje se ky tekst prfshin disa prmirsime t futura nga udhzimet e dhna nga autori gjat jets s tij: kto ndikojn n disa referenca ndaj budizmit, pr t cilat pikpamja e autorit kohve t vona kishte psuar disa ndryshime. Megjithat, pr ti zbatuar ato udhzime u desht t pritej rasti deri n ditn e sotme.
    Londr, 8 tetor 1961
    Marco Pollis
    Richard Nicholson

    Parathnie

    Para disa vjetsh, kur shkruanim librin Lindja dhe Perndimi, mendonim se ishte thn mjaft, s paku pr at koh, pr shtjet q prbnin temn e librit. Q nga ather, megjithat, ngjarjet pasonin njra pas tjetrs, gjithnj duke u shtuar dhe pa na shtytur t dshironim at q kishim shkruar m, ato megjithat japin disa vshtrime plotsuese t duhura dhe na nxisin t zhvillojm pikpamje t cilat duket se m par nuk trhiqnin vmendje t posame. Nevoja pr shpjegime t mtejme n koh t fundit po bhet gjithnj e m e ngutshme pr shkak t riafir-mimit dukshm agresiv t nj numri t atyre koncepteve shum t gabuara pr t cilat ishim posarisht kureshtar ti largonim; pr kt arsye, gjersa kishim dhembje pr ti mnjanuar ngecjet n shtjet polemike, dukej e dshirueshme t nxirreshin kto gjra edhe nj her n letr n perspektivn e tyre t duhur. Duke u marr me shtje t ktij lloji, ka shqyrtime t nduarnduarshme, ndonj t llojit fare elementar, t cilat megjithat jan aq trsisht t panjohura pr shumicn drrmuese t bashkkohsve tan, saq lypset tu kthehemi vazhdimisht, nse duhet t kuptohen n mnyr t prgjithshme, duke i paraqitur prsri nga aspekte t ndryshme dhe duke shpjeguar n mnyr m t plot, ashtu si diktojn rrethanat, do shtje t rndsishme q krijon vshtirsi e cila nuk mund t parashikohet gjithmon q nga fillimi.

    Vet titulli i ktij vllimi krkon disa shpjegime n t cilat duhet t futemi, para s gjithash, n mnyr q lexuesi t mund t dij cili sht qllimi, pr t mos u rrezikuar nga ndonj dykuptimsi. Se njeriu mund t flas me t drejt pr krizn e bots moderne, duke e marr fjaln kriz n kuptimin e saj m t rn-domt, sht dika e cila nuk sht m e kapur seriozisht pr t polemizuar shum njerz, dhe n kt kuptim po ndodh s paku nj ndryshim i dukshm i ksaj pikpamjeje; disa iluzione po fillojn t mnjanohen nn ndikimin e vet ngjarjeve, kurse nga pikvshtrimi q kemi ne kjo nuk mund t jet tjetr pos shkak i knaqsis, prkundr do gjje tjetr, kjo s paku prbn nj simptom t paraplqyer dhe nj shenj se ende ka mundsi pr nj riprshtatje t mentalitetit t sotm, kurse kjo sht di q duket si shklqim i drits midis kaosit t tashm. Pr shembull, besimi n prparimin e vazhdueshm deri n pafund, i cili deri para do kohsh mbahej si nj lloj dogme e paprekshme dhe pr t ciln nuk bhet pyetje, nuk mbshtetet m aq shum njzrit; ka asish q marrin vesh n nj mnyr pak a shum t paqart dhe konfuze se qytetrimi perndimor, n vend q t vazhdoj t zhvillohet gjithmon n drejtim t njjt, mundet fare mir nj dit t arrij nj pik t ndalimit, ose madje edhe t gllabrohet krejtsisht nga ndonj kataklizm. Njerzit e till, me gjas, nuk shohin saktsisht ku qndron rreziku, kurse frika e imagjinuar dhe shpesh si e fmijs pr t ciln ata flasin, mjafton t tregoj se n mendjen e tyre ende qndrojn shum koncepte t gabuara. Megjithat, tashm ka dika q duhet ti bj ata t vetdijshm se ekziston nj rrezik i till, qoft ai m shum me t kuptuar sesa me t marrurit vesh t vrtet, dhe se ata duhet t kishin arritur pikn ku t kuptonin se ky qytetrim i cili ua ka marr mendjen modernistve nuk z vend t privilegjuar n histori t bots dhe leht mund t psoj t njjtin fat si u ka ndodhur shum qytetrimeve t cilat tashm jan zhdukur n periudha pak a shum t hershme, n disa raste duke ln prapa asgj m shum se gjurm t zbehta, pikrisht rudimente rrall t kuptueshme ose madje as fare t njohura m.
    Kur thuhet, pra, se bota bashkkohore po pson kriz, zakonisht mendohet se sht arritur shkall kritike, ose me fjal t tjera, se sht eminent nj shnd-rrim pak a shum rrnjsor dhe se duhet patjetr t paraqitet nj ndryshim i orientimit brenda nj kohe t shkurtr, qoft i drejtuar me vetdije ose nn shtrngimin e ngjarjeve, duke u paraqitur pak a shum n mnyr t papritur, me katastrof ose pa t. Ky prdorim i fjals kriz sht plotsisht i vlefshm dhe i prgjigjet pjesrisht asaj q mendojm ne, por vetm pjesrisht, meqense pik-pamja nga e cila po shkruajm sht pikpamje e prgjithshme e cila vshtron kohn bashkkohore n trsin e saj si periudh kritike: pr m tepr, duket sikur kriza po i afrohet kulmit t saj, kurse efekti i ksaj sht t bie m shum n sy anormaliteti i gjendjes e cila ka tani disa shekuj q po zgjat, ndonse pasojat e saj kurr m par nuk kan qen m t dukshme se sot. sht pikrisht kjo arsyeja pse ngjarjet shpalosen me at shpejtsi t rritur t ciln e zum ngoje m lart; pa dyshim gjrat mund t vijojn m tutje n kt mnyr edhe pr nj koh, por jo deri n pafund, kshtu q madje edhe pa qen n gjendje t caktojm nj koh t kufizuar, prfitohet prshtypja se gjendja e tashme nuk mund t zgjas pr nj koh shum t gjat.
    Mirpo, fjala kriz prmban disa kuptime tjera q e bjn edhe m t gatshme pr t shprehur at q dshirojm t shfaqim; etimologjia e saj, n t vrtet, s cils shpesh i humbet pamja n prdorimin vijues, por s cils duhet doemos ti referohet, ashtu si sht gjithmon rasti kur dikush tenton t prkrah me nj fjal rndsin e plot dhe vlern origjinale - e bn posarisht sinonime me gjykimin dhe diskriminimin. Faza q me t drejt mund t prshkruhet si kritike, pa marr fare parasysh rendin e ndodhive, sht ajo faz e cila i paraprin drejtprsdrejti nj zgjidhjeje, t paraplqyeshme ose t paparaplqyeshme, dhe e cila n nj mnyr a n nj tjetr do t jet vendimtare; ajo sht, pra, n at ast kur bhet e mundshme t formohet nj gjykim i rezultateve t arritura, pr ti vlersuar ata q jan pr dhe kundr me klasifikimin e atyre rezultateve deri n nj shkall, qoft si pozitive ose negative, dhe kshtu pr t marr vesh n ciln an m n fund do t anojn ato shkall. Natyrisht, nuk bjm kurrfar pohimi pr t br diskriminim t ktij lloji n mnyr t plot, i cili pr m tepr do t ishte i parakohshm, meqense kriza ende nuk sht zgjidhur dhe meqense ndoshta as q ka mundsi t thuhet saktsisht kur dhe si do t zgjidhet, prve faktit se gjithmon sht e paraplqyeshme t frenohet njeriu nga parashikimet q nuk mund t mbshteten n t dhna t kuptueshme leht pr gjithsecilin dhe t cilat, prandaj, ka rrezik t shpjegohen gabimisht dhe kshtu t shtohet hutia n vend se t paksohet ajo. Gjith ka mund t propozoj dikush pr t br sht t kontri-buoj, deri n nj shkall dhe pr aq sa lejojn mjetet q jan n dispozicion, drejt asaj q ata q kan parakushte pr mendjemprehtsi t bhen t vetdijshm pr disa nga rezultatet q duket se jan themeluar mir, dhe kshtu t prgatitet terreni, ndonse n mnyr t pjesrishme dhe krahasimisht t trthort, q elementet e paracaktuara t lluajn rol n gjykimin e ardhshm. Duke i vijuar ato, n historin e njerzimit do t hapet nj kaptin e re.
    Disa nga termat q posa i prdorm pa dyshim do t evokojn n mendjen e njerzve t ndyshm iden e asaj q zakonisht quhet Gjykimi i fundit, dhe me t drejt ashtu; qoft t merret kjo shprehje fjal pr fjal ose simbolikisht, ose njherit n t dyja kuptimet - meqense kto dy koncepte kurrsesi nuk mund t prjashtohen ndrsjellazi - nuk ka kurrfar pasoje n rastin e tashm, as q sht ky vendi apo asti pr ekspozim m t plot t ksaj teme. Sido q t jet, ky ekuilibrim midis alternativave pozitive dhe negative t cilave po u referohemi, sht sigurisht sugjestiv pr ndarjen n dy grupe, t zgjedhur dhe t dnuar, q t fiksohen n mnyr t qndrueshme q nga ather; madje edhe po qe se kjo sht vetm analogji, duhet t pranohet se sht analogji e vlefshme dhe e mbshtetur mir n pajtim me natyrn e gjrave.
    Sigurisht nuk sht e rastit q n kohn e sotme duket se aq shum njerzve u sht ngulur n mendje ideja pr fundin e bots; mund ti vij keq njeriut n nj mnyr, sepse ekstravaganca q del nga ky nocion i kuptuar jo prsosurisht dhe nga teket mesiane q jan fryr n disa lagje, t gjitha nga ato shfaqje t mungess s ekuilibrit mendor t kohs, vetm sa e keqsojn po kt ekuilibrim deri n shkalln e cila kurrsesi nuk sht e parndsishme: por megjithat sht e sigurt se ai ankth tani sht e dhn q nuk mund t mohohet trsisht. Nuk ka dy-shim se qndrimi m i plqyer q duhet prvetsuar, kur ballafaqohemi me shtje t ktij lloji, sht q ato t hidhen plotsisht dhe thjesht si gabime t fantazive t pa kurrfar rndsie: ndonse, na e merr mendja se edhe pse ato mund t jen n t vrtet gabime, sht m mir, gjersa t njihen si t tilla, t hulumtohen arsyet e tyre dhe t krkohet elementi i s vrtets pak a shum t shtrembruar, t cilin, prkundr s gjithash, mund ta prmbajn ato; gabimi, fundja, sht di q gzon form fare mohuese t ekzistencs; gabimi, n mnyr absolute nuk gjendet askund dhe nuk arrin n asgj, pos n shprehje t pakuptimt. Duke i vshtruar shtjet n kt drit, sht leht t merret vesh se ky preokupim me fundin e bots lidhet ngusht me gjendjen e trazimit t prgjithshm t mendjes me t ciln ne jetojm sot: nse nj kuptim i zbeht i dikas q vrtet i afrohet fundit t vet lejohet t veproj n mnyr t pakontrolluar mbi disa lloje t imagjinats, ai n mnyr shum t natyrshme i rregullon dhe n pjesn m t madhe i materializon shum prfytyrimet, t cilat pastaj prjashtohen n form ekstravagante, ashtu si kemi vn n dukje. Ky shpjegim, megjithat, nuk ofron asnj arsyetim t paraplqimit t asaj ekstravagance; ose jo s paku, nse ata njerz mund t falen pr arsye se futen n gabim pa vullnetin e tyre, duke qen t paradisponuar pr dika t till nga gjendja mendore pr t ciln ata nuk jan prgjegjs, gj q mund t jet arsye pr ta falur vet gabimin. Pr m tepr, sa na prket neve, vshtir se mund t akuzohemi pr lshim t teprt ndaj shfaqjeve pseudo-fetare t bots bashkkohore m shum se ndaj gabimeve t sotme n prgjithsi; disa njerz, n t vrtet, mund t jen edhe t prirur t na qortojn pr gabime n drejtimin e kundrt, dhe ndoshta ajo q posa e tham do tu ndihmoj atyre t kuptojn m qart se q i prfytyrojm kto shtje, duke u prpjekur, si zakonisht, pr ta ruajtur t vetmin pikvshtrim q ka rndsi, at t s vrtets s paanshme dhe me interes.
    N lidhje me kt, megjithat, duket dika m shum, sepse shpjegimi i thjesht psikologjik i ides s fundit t bots dhe i shfaqjes s saj t tashme, ndonse niveli i saj mund t jet i sakt, nuk mund t konsiderohet si trsisht joadekuat; t vendosej e kundrta do t shpiente n at q t lejohej t ndikohej njeriu nga njri prej atyre iluzioneve bashkkohore kundr t cilit nuk humbin rastin pr t protestuar. Si kemi thn, ka njerz t cilt n mnyr t zbeht e kuptojn fundin e pashmangshm t dikas, pa qen n gjendje t prshkruajn as natyrn ose shkalln e asaj q po merr fund; duhet t pranohet se mbresa e tyre mbshtetet n realitet, edhe pse ai mund t jet i zbeht dhe objekt i shpjegimeve t rrejshme dhe i shtrembrimeve t imagjinats, sepse fardo qoft natyra e ktij fundi q po afrohet, kriza q duhet patjetr t arrij kulmin duket mjaft qart, kurse nuk mungojn shenjat jodykuptimshe dhe leht t vshtruara, t gjitha duke vn n dukje prfundimin e njjt. Ky fund sht pa dyshim jo fundi i bots n kuptimin absolut t fjals, si jan disa njerz t gatshm ta interpretojn kt shprehje, por s paku sht fundi i nj bote: dhe nse po merr fund pikrisht qytetrimi perndimor n formn e tij t tashme, mund t kuptoj njeriu leht si ata q jan msuar t mos prfytyrojn asgj tjetr jasht atij qytetrimi dhe pr t cilt ai paraqet qytetrimin e pakualifikuar, duhet t shpjer n besimin se do gjje do ti vij fundi me t dhe se zhdukja e tij do t thot, n t vrtet, fundi i bots.
    Pr ta zvogluar kt shtje n prpjestimin e saj t duhur, mund t thuhet ather se ne vrtet duket se po i afrohemi fundit t nj bote, ose me fjal t tjera, fundit t nj epoke ose t nj cikli historik, i cili pr m tepr mund ti prgjigjet fundit t nj cikli kozmik, n pajtim me msimin e gjith doktrins tradicionale mbi kt tem. Tashm ka pasur shum paraqitje t t njjtit lloj n t kaluarn, dhe pa dyshim, do t ket edhe m shum n t ardhmen; rndsia e tyre ndryshon, pr m tepr, varsisht nga ajo nse ata u japin fund periudhave m t gjata ose m t shkurtra dhe nse ndikojn n tr njerzimin, ose vetm n njrn apo n tjetrn pjes prbrse t tij, n ndonj rac ose popullat t posame. Ka arsye t pritet q n gjendjen e tashme t bots ndryshimi kanoss do t jet shum i prgjithshm n kornizat e tij dhe se do gj q mund t merret me mend prej tij - ndrsa kjo shtje sht di q nuk do t prpiqemi ta prcaktojm - do t ndikoj pak a shum n gjith botn. N do rast, ligjet q kan t bjn me paraqitje t tilla zbatohen n mnyr analogjike n nivele t ndryshme; ajo q vlen, pra, pr fundin e bots n kuptimin m t plot t kapshm, dhe e cila pr m tepr zakonisht merret sikur ti referohet vetm bots toksore, mbetet po ashtu t vlej, ndonse n shkall proporcionalisht t zvogluar, edhe pr fundin e njfar bote t posame, t kuptuar n mnyr shum m t kufizuar.
    Kto vrejtje paraprake duhet t bjn q shum m leht t kuptohet natyra e shtjeve me t cilat do t merremi. Tashm n kontekste tjera kemi pasur bukur shpesh rast t zm ngoje ligjet ciklike; megjithat, do t ishte ndoshta vshtir t jepnim nj parashtrim t plot mbi kt tem n nj form q do t kuptohej leht nga mendja e Perndimit, ndonse dokush q dshiron t cilsoj karakterin e vrtet t periudhs s tashme dhe t moj pozitn e saj t sakt n historin e bots, duhet t posedoj s paku nj sasi t dhnash mbi kt tem. Do t fillojm, pra, duke treguar se tiparet karakteristike t ksaj epoke shum prcaktueshm prputhen me treguesit q dalin prej kohve t lashta nga doktrinat tradicionale, kur prshkruhet periudha ciklike pjes t s cils jan ato; dhe kjo njherit do t shrbej pr t treguar se ajo q duket jonormale dhe e rregullt nga nj pikpamje sht megjithat element i domosdoshm n rrafshin m t gjer dhe pasoj e pashmangshme e ligjeve q drejtojn zhvillimin e gjith shfaqjes. Megjithat, le t themi menjher, kjo nuk sht arsye q t pajtohemi tu nnshtrohemi n mnyr pasive hutis dhe errsirs, t cilat n kt ast duket se triumfojn, sepse n rast t till nuk do t kishte asgj tjetr ka t bhej pos t mbeteshim t qet; prkundrazi, ka arsye pr tu prpjekur deri n fund pr ta prgatitur rrugdaljen nga kjo periudh e errt, sepse ka shum shenja se po i afrohet fundi, po qe se nuk e kemi n dor q menjher. Kjo gjas po ashtu sht n prputhje me rendin, meqense ekuilibri sht rezultat i veprimit t prnjhershm i t dy tendencave t kundrta; po qe se njra apo tjetra do t pushonte plotsisht funksionin, ekuilibri nuk do t arrihej kurr, kurse bota do t zhdukej; por nj supozim i till nuk mund sigurisht t realizohet, sepse q t dy termat e kundrshtimit nuk kan kurrfar kuptimi t veuar njri nga tjetri, kurse fardo q t jen gjasat, mund t pushojm t sigurt se t gjitha ekuilibrimet e pjesrishme dhe kalimtare m n fund do t ndihmojn pr realizimin e vet ekuilibrimit t gjithmbarshm.
    Ndryshuar pr her t fundit nga ORIONI : 28-04-2005 m 11:17

  2. #2
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    922
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Kreu i par KOHA E ERRT

    Doktrina hinduse na mson se cikli njerzor, t cilit ia jep emrin Manvantara, ndahet n katr periudha, duke shnuar aq shum shkall, gjat s cils spiritualiteti i qmotshm bhet gjithnj e m i paqart; kto periudha pr-puthen me periudhn e arit, t argjendit, t bronzit dhe t hekurit t traditave t lashta perndimore. Tani jemi n fazn e katrt, n Kali-Juga, ose n kohn e errt, dhe tashm jemi n t, thuhet qysh m shum se gjashtqind vjet, q nga nj epok, do t thot, shum m e hershme se q ka shnuar historia klasike. Q nga ajo koh, t vrtetat t cilat m hert ishin t arritshme pr gjith njerzimin jan br gjithnj e m t fshehura dhe t vshtira pr ti arritur; qasjet n to bhen gjithnj e m t vogla dhe nse thesari i menuris jonjerzore q i paraprin gjith kohve kurr nuk mund t humbet, ai mbshtillet megjithat n vela gjithnj e m t padeprtueshme, t cilat e fshehin nga pamja dhe nn t cilat sht jashtzakonisht vshtir t zbulohet. Kjo shpjegon pse ai duhet t ndeshet gjithkund, nn simbole t ndryshme, nn t njjtn tem t dikas q sht humbur, s paku sipas gjith asaj q duket edhe sa i prket bots s jashtme deri tani dhe t ciln duhet ta rizbulojn ata q prpiqen pr dije t vrtet; por thuhet gjithashtu se ajo q fshihet kshtu do t bhet prsri e dukshme n fund t ciklit ton, i cili me arsyen e vazhdimsis q i lidh t gjitha gjrat s bashku, do t puqet me fillimin e ciklit t ri.
    Por, do t shtrohet pa dyshim pyetja, pse duhet t vijoj kshtu zhvillimi ciklik n drejtim teposht, nga e larta drejt teposhts, nj drejtim i cili menjher do t merret si antitez e plot e ides s prparimit ashtu si kuptohet nga moder-nistt? Arsyeja sht se zhvillimi i do gjje q shfaqet do t nnkuptoj nj largim t shpejtuar gradualisht drejt aty prej nga z fill; duke filluar nga pika m e lart anon pashmangshm drejt m t ults, dhe ashtu si me trupat me pesh, shpejtsia e lvizjes rritet vazhdimisht derisa m n fund t arrij pikn ku duhet t ndalet. Kjo rnie mund t prshkruhet si materializim progresiv, sepse shprehja e parimit sht thjesht spiritualitet; themi shprehja dhe jo vet parimi, sepse ky i dyti, duke qen prtej gjith t kundrts, nuk mund t prshkruhet me asnj term q duhet t sugjeroj kundrshtim. Pastaj fjalt si shpirt dhe shtje, t cilat detyrohemi ti marrim nga terminologjia perndimore dhe ti shfrytzojm ktu pr arsye t kollajllkut, mund t ken nga pikpamja jon pak m shum se vler simbolike; ato mund vetm t detyrohen ti shrbejn qllimit t tyre pr aq sa prjashtohen interpetimet e posame q u prshkruhen nga filozoft bashkkohor, ku spiritualizmi dhe materializmi jan thjesht dy terma plotsuese q nnkuptojn njri-tjetrin, q t dyt njsoj pa rndsi pr kdo q dshiron t ngrihet mbi pikpamjet e rastsishme. Mirpo, nuk jemi nisur t trajtojm n kt rast metafizikn e pastr; prandaj, n qoft se merren t gjitha masat parandaluese pr t mnjanuar dykuptimsin dhe q parimet qensore kurr t mos humben nga syt, mund t pranohet prdorimi i termave, t cilt, ndonse jo adekuat, do t shrbejn megjithat pr ti br shtjet t kuptohen m leht, domethn prderisa kjo mund t bhet pa shtrembruar at q duhet t kuptohet.
    Prshkrimi m lart i zhvillimit t ktij manifestimi jep nj pasqyr e cila sht e sakt kur t shikohet n trsi, por e cila megjithat sht tepr e thjesht dhe skematike, sepse ajo sht e vlefshme pr tu shfaqur prshtypja se zhvillimi po bhet gjat nj vije t drejt, vetm n nj drejtim dhe pa luhatje t fardo lloji; e vrteta, n t vrtet, sht shum m e ndrliqshme. Si kemi vrojtuar tashm, n t vrtet, n do gj mund t hetohen dy tendenca t kundrta, njra pr zbritje e tjetra pr hipje, ose t prdorim form tjetr t shprehjes, njra centri-fugale e tjetra centripetale; kurse nga mbizotrimi i njrs tendenc ose i tjetrs rrjedhin dy faza plotsuese t ksaj shfaqjeje, njra lvizje tutje prej parimit kurse tjetra n kthim ndaj parimit, t dy fazat shpesh krahasohen simbolikisht me lvizjen e zemrs ose me veprimin e dyfisht t frymmarrjes. Ndonse kto faza zakonisht prshkruhen si sukcesive, dy tendencat me t cilat prputhen ato duhet, t shikohen si dika q gjithmon veprojn n mnyr simultane, ndonse n prpjestime t ndryshme; pr m tepr, ndodh ndonjher, n astet kur tendenca pr teposht duket t jet n pikn mbisunduese prfundimisht n ecurin e zhvillimit botror, se ndonj veprim i posam do t ndrhyj pr t forcuar tendencn kundrshtare q ashtu t rivendoset njfar ekuilibri, s paku deri n nj shkall relative dhe ashtu si lejojn kushtet e ktij asti, duke shkaktuar kshtu riprshtatje t pjesrishme, kurse mund t duket se sht ndalur rnia ose se sht prkufizuar prkohsisht.
    sht leht t shihet se t dhnat tradicionale t ktij lloji, nga t cilat nuk mund t japim m shum se vetm nj korniz ktu, u hapin dern koncepteve q jan m t thella dhe m t gjera dhe q n prgjithsi dallojn nga do gj q gjendet n prpjekjet e ndryshme n filozofin e historis shum t populla-rizuar ndr shkrimtart bashkkohor. Megjithat, ne nuk propozojm q n gjendjen e tashme t kthehemi prapa n zanafilln e ciklit, as t shkojm aq larg sa n hapjen e Kali-Jugas; ne vetm do t merremi drejtprsdrejti me nj fush shum m t kufizuar, gjegjsisht me Kali-Jugan te fazave t fundit. N t vrtet, brenda secils nga periudhat e mdha q kemi zn ngoje, ka mundsi t dallohen faza t dors s dyt q prbjn aq shum nndarje; dhe meqense do pjes sht n mnyrn e vet t posame analoge me trsin, kto nndarje ripro- dhojn, n nj shkall t zvogluar, si t thuash, vijn e prgjithshme t ciklit m t madh n t cilin jan prfshir; por prsri nj hulumtim i plot i mnyrave n t cilat zbatohet ky ligj n raste t ndryshme t veanta do t shpiente larg prtej kufizimeve q i kemi vn pr kt studim t tashm. Pr ti plotsuar kto vrejtje paraprake do t zm ngoje nj apo dy faza posarisht kritike q n koh fare t fundit i prjetoi njerzimi, ato q bien n periudhn zakonisht t njohur si historike, meq si n t vrtet sht e vetmja periudh e arritshme pr historin e rndomt ose profane; ndrsa kjo, natyrisht, do t shpiente n temn e vrtet t studimit ton, sepse e fundit nga kto periudha kritike nuk sht asnj tjetr pos asaj q prbn at q zakonisht quhet koh moderne.
    sht e dhn e dukshme dhe nj q duket se kurr nuk i sht kushtuar vmendje e duhur, ajo se periudha q saktsisht quhet historike n kuptimin q i referohet s pari, shtrihet prapa pikrisht rreth shekullit VI para e.r., sikur t ekzistonte n at koh penges e kohs e cila ishte e pamundshme t kaprcehej me an t metodave t hulumtimit n dispozicion t studimeve t rndomta. N t vrtet, q nga ai ast e tutje gjithkund sht e mundshme t bhet nj kronologji bukur e sakt dhe me baz t fort, kurse n do gj q ka ndodhur para saj, si rregull, arrihet vetm me njfar hamendje, kurse datat e dhna pr t njjtat ngjarje ndryshojn me nga disa shekuj. Kjo bie shum n sy madje edhe n rastin e vendeve ku kemi pak m shum gjurm, si pr shembull n Egjipt; por ajo q ndoshta sht edhe m mahnitse sht se n nj rast t pranueshm dhe me prparsi si ai i Kins, i cili posedon anale q lidhen me periudha shum m t largta dhe t datuara me an t vshtrimeve astronomike q nuk do t duhej t linin vend pr dyshim, shkrimtart bashkkohor, megjithat, flasin edhe pr kto periudha si legjendare, sikur t gjendeshin n nj fush ku ata hezitojn t pranojn mundsin pr t arritur n fardo sigurie dhe sikur kshtu t shmange-shin me qllim pr t mos ia dalur n krye. E ashtuquajtura lashtsi klasike sht pra nj lashtsi vetm relative dhe, thn drejt, qndron shum m afr kohve moderne sesa lashtsis s vrtet, meqense ajo as q shkon prapa deri n mes t Kali-Jugas, gjatsia e s cils, sipas doktrins hinduse, sht pjesa e dhjet e gjith Manvantaras. Nga kto vrojtime mund t gjykoj njeriu sa kan t drejt modernistt kur krenohen pr shkalln sa e din historin. Ata pa dyshim do t prgjigjeshin pr tu arsyetuar se e gjith kjo u referohet vetm kohve legjendare dhe prandaj nuk vlen t merret parasysh; por kjo prgjigje sht n vete pranim i padijes dhe munges e t kuptuarit me ka mund t shpjegohet mosprfillja e tradits nga ana e atyre autorve; pikpamja moderne si e till, n t vrtet, sht, si do ta shpjegojm m tutje, identike me vet botkuptimin kundrtradicional.
    N shekullin VI para e.r. u bn ndryshime t konsiderueshme, pr nj arsye a pr nj tjetr, ndr nj numr t madh popujsh; ato ndryshime, pr m tepr, dallonin pr nga karakteri prej nj vendi n tjetrin. N disa kishte riprshtatje t tradits ndaj kushteve q dallonin nga ato q kishin mbizotruar m par, nj riprshtatje e cila prmbushej n kuptimin e plot dogmatik; kjo sht ajo q ndoshi, pr shembull, n Kin, ku doktrina e themeluar q n koht e lashta si nj trsi e vetme, u nda n at moment n dy pjes qart t dalluara, gjegjsisht n taoizm, i rezervuar pr elitn dhe i cili prmbante shkencat e pastra metafizike dhe tradicionale t nj natyre plotsisht spekulative, dhe n konfuianizm, i cili ishte i prbashkt pr t gjith njerzit pa dallim dhe mbulonte kryesisht fushn e zbatimeve praktike dhe shoqrore. Ndr persiant duhet gjithashtu t jet br nj riprshtatje e mazdeizmit, sepse kjo ishte koha e zoroasterit t fundit: n Indi kjo periudh e pa lindjen e Budizmit.
    Duke shkuar nga Perndimi shohim se pr ifutt kjo ishte koha e robris babilonase; dhe ndoshta njra nga t gjitha ngjarjet m mahnitse ishte fakti se nj periudh e shkurtr shtatdhjetvjeare do tu ket mjaftuar izraelitve t harronin madje edhe alfabetin e tyre, kshtu q pastaj librat e shenjt u desht t rindrtoheshin me shenja krejtsisht tjera nga ato q prdoreshin deri n at koh. Do t kishte mundsi t ziheshin ngoje shum ngjarje t tjera q pak a shum i prkitnin dats s njjt: do t zm ngoje vetm se pr Romn ky ishte fillimi i periudhs historike e cila e pasoi tutje periudhn legjendare t mbretrve, dhe gjithashtu dihet, ndonse n mnyr disi t zbeht, se kishte shprngulje t dukshme t popujve kelt n at koh; por pa i prpunuar kto shtje duhet t kalojm tutje dhe t shqyrtojm ka ndodhi n Greqi. Edhe aty shekulli i gjasht ishte piknisja e t ashtuquajturit qytetrim klasik, t cilit i jepet e drejta, sipas modernistve, vetm ai t konsiderohet historik, ndrsa do gj para asaj kohe sht aq pak e njohur sa t trajtohet si legjendare, ndonse zbulimet arkeologjike t kohs s fundit nuk ln m vend pr dyshim se kishte ekzistuar ndonj qytetrim i vrtet n at koh; ndrsa ka arsye t supozohet se ai qytetrim i par helenik ishte shum m i rndsishm intelektualisht sesa ai q vijoi pas tij dhe se marrdhnia q ekzistonte midis atyre dy periudhave nuk sht pa ndonj analogji me at midis kohs mesjetare dhe kohs s sotme n Evrop. Duhet t vihet re, megjithat, se ndrprerja n rastin e dyt ishte m pak radikale, sepse ishte s paku nj riprshtatje e pjesrishme n rendin tradicional, duke ndi-kuar parimisht n sfern e mistereve; me kt duhet t lidhet tradita pitagoriane, e cila ishte n vend t par prtritje n form t re t tradits s mhershme jetime, ku lidhja me kultin delfik t Apollos s banorit t Veriut t largt sjell dshmi pr nj linj t pakputur dhe t rregullt t prejardhjes prej njrs nga traditat m t lashta t njerzimit. Por, nga ana tjetr, s shpejti u duk dika nga e cila nuk kishte pasur shembull t njohur m hert, dhe s cils i ishte caktuar fati n t ardhmen pr t ushtruar ndikim t dmshm n trsin e bots perndimore: i referohemi asaj forme t posame t mendimit q ishte fituar ather dhe ka ngelur q ather me emrin filozofi; kurse kjo sht tem mjaft e rndsishme dhe meriton trajtim di m t madh.
    sht e vrtet se fjala filozofi mundet vete t merret n kuptim fare legjitim, n at q pa dyshim e kishte n fillim, sidomos nse sht e dhn, si besohej zakonisht, se Pitagora ishte i pari q e prdori kt shprehje. Etimologjikisht ajo thjesht do t thot dashuri e menuris; n radh t par, pra, ajo nnkupton rregull paraprak pr arritjen e menuris dhe me zgjerimin e natyrshm ajo do t thot edhe krkim q del nga kjo rregull dhe i cili do t shpjer tani n dije. Ajo, pra, shnon nj etap paraprake dhe paraprgatitse, nj hap, si t thuash, n drejtim t menuris ose t shkalls s prputhjes me nj gjendje inferiore ndaj asaj t menuris; prishja e kuptimit q u b m von qndronte n ngatrrimin e ksaj etape kalimtare me fundin n vete dhe duke u prpjekur pr t zvendsuar filozofin me menurin, nj proces q nnkuptonte t harrosh ose t mos ia dalsh t njohsh natyrn e vrtet t ksaj t fundit. Pikrisht n kt mnyr u paraqit ajo q mund t prshkruhet si filozofi profane, nj menuri e qart, domethn thjesht njerzore n karakter, prandaj anon kryesisht ndaj rregullit racional dhe e cila u zvendsua me menurin tradicionale vrtet mbiracionale dhe jonjerzore. Mirpo, dika nga kjo menuri e vrtet ngulte kmb gjat gjith lashtsis; prova duhet t shihet n vazhdimsin e mistereve me karakterin e tyre t pamohueshm nismtar, po edhe n faktin se msimet e vet filozofve zakonisht kishin nj an t jashtme dhe nj an t brendshme, kjo e fundit jepte mundsin q t bhej lidhja me pikpamjet e larta, si shohim t dilte n shesh shum qart, edhe nse n disa aspekte jo plotsisht, disa shekuj m von ndr aleksandriant. Q filozofia profane t prbhej prfundimisht si e till ishte e domosdoshme q vetm e jashtmja t mbetej gjall kurse nga e brendshmja duhet t hiqej dor plotsisht; lvizja q filloi nga grekt duhej t shpiente pikrisht n botn e sotme; tendencat q tashm kishin hasur n shprehje ndr grekt ishin paracaktuar t silleshin n prfundimin e tyre logjik, kurse rndsia e teprt q ia kishin dhn mendimit racional ishte q t prgatitej rruga pr zhvillimin e racionalizimit, nj qndrim posarisht modern, i cili nuk konsiston m vetm n mosprfilljen e do gjje q i prket rrafshit mbiracional, por q me qllim e mohon at. Megjithat, t mos bjm parashikime t mtejme, meqense do t jet e domosdoshme t mbahen parasysh pasojat e ksaj lvizjeje dhe t gjurmohet zhvillimi i tyre n nj pjes tjetr t ktij libri.
    N lidhje me kt sht nj shtje q duhet posarisht mbajtur parasysh prkitazi me temn e ktij studimi; bjm fjal pr t dhnn se dika nga origjina e bots s sotme duhet t krkohet n lashtsin klasike; prandaj bota moderne nuk sht krejt gabim kur pohon se mbshtetet n qytetrimin greko-latin dhe se sht vazhdimsi e tij. Duhet t thuhet, megjithat, se ajo sht vazhdimsi e largt dhe disi jobesnike, sepse lashtsia klasike ende prmban shum gjra q i prkasin rrafshit intelektual dhe shpirtror ekuivalenti i t cilit nuk mund t gjen-det n botn e sotme; sido q t jet, kto dy qytetrime shnojn dy etapa shum t ndryshme n errsimin gjithnj e m t madh t dijes s vrtet. Njeriu mundet vrtet t konceptoj dekadencn e qytetrimit t lashtsis q shpie gradualisht dhe pa kurrfar prishjeje t vazhdimsis n nj gjendje t ngjashme me at q e shohim sot rreth nesh; por kjo nuk ndodhi n t vrtet, kurse n ndrkoh ndrhyri nj periudh tjetr kritike pr Perndimin, e cila njherit ishte njra nga ato fazat e rindrtimit t ciln tashm e kemi zn ngoje.
    Faza n fjal ishte ajo e ngritjes dhe e prhapjes s Krishterimit, duke u prputhur, nga nj an, me shprndarjen e ifutve dhe, nga ana tjetr, me etapat e fundit t qytetrimit greko-latin; ndrsa mund ti kaprcejm kto ngjarje m shpejt, prkundr rndsis s tyre, sepse kto jan t njohura m gjersisht sesa ato pr t cilat bnim fjal m par, dhe po ashtu pr shkak se prputhja e tyre sht shnuar n mnyr m t zakonshme, madje edhe nga historiant knd-vshtrimi i t cilve mbetet bukur shum siprfaqsor. Po ashtu shpesh sht trhequr vmendja pr ekzistimin e disa tipareve t prbashkta t dekadencs s bots klasike dhe t kohs s sotme; kurse pa dashur t trheqim paralelen shum larg, duhet t pranohet se vrtet ka disa ngjashmri bukur t dukshme. Filozofia thjesht profane kishte gjetur mbshtetje: paraqitja e skepticizmit, nga nj an, dhe e moralizmit stoik dhe epikurian, nga ana tjetr, tregojn mjaftueshm deri n far shkalle ishte shmangur intelektualiteti. Njherit, doktrinat e shenjta, q sot vshtir i kupton m kushdo qoft, jan degjeneruar, si pasoj e ksaj mungese t t kuptuarit, n paganizm n kuptimin e plot t fjals, duke u br, si t thuash, jo m shum se bestytni, gjra t cilat pasi kishin humbur kuptimin e tyre t brendshm kishin mbajtur gjall vetveten e vrtet n trajt t shfaqjeve thjesht t jashtme. Ishin br vrtet disa prpjekje pr t reaguar kundr ksaj dekadence: vet helenizmi u prpoq pr t prfituar fuqi t re me ndihmn e elementeve t huazuara nga ato doktrina t Lindjes me t cilat ajo ishte n gjendje t merrte kontakt; por mjetet e tilla nuk ishin adekuate m sepse vet qllimi i qytetrimit greko-latin tashm ishte dnuar t mos prkujtohej, kshtu q ishte e domosdoshme q nga diku tjetr t vinte ndikimi pr ta sjell n vete dhe pr t vepruar n form plotsisht tjetr. Ishte Krishterimi ai q e solli kt shndrrim; dhe mund t vrejm, n kalim e sipr, se krahasimi i cili mund t bhet n njfar mnyre t arsyeshme midis atyre ditve dhe kohs son sht ndoshta nj ndr faktort prgjegjs n mesianizmin konfuz i cili aq shum merret parasysh n kohn e sotme. Pas periudhs shqetsuese t pushtimeve barbare, nga domosdoja pr t rregulluar shthurjen e rendit t prishur, u kthye nj gjendje normale dhe zgjati disa shekuj; kjo ishte periudha mesjetare, aq shum e keqkuptuar nga modernistt, t cilt nuk jan n gjendje t mojn intelektualitetin e saj dhe t cilve ajo vrtet u duket shum m e huaj dhe e largt sesa lashtsia klasike.
    Pr ne, koha e Mesjets s vrtet shtrihet q nga sundimi i Sharlemanjit (Charlemagne) deri n fillimin e shekullit XIV; kjo dat e fundit shnon fillimin e shmangies s srishme, e cila ka vazhduar npr faza t nduarnduarshme dhe duke mbledhur fuqi shtytse gjith deri n ditn e sotme. Pika e vrtet fillestare e krizs s sotme daton q nga ai moment: ajo ka dshmuar shenjat e para t prarjes s Krishterimit, me t cilin qytetrimi perndimor i Mesjets ishte lidhur n mnyr t pandashme: po n at koh, derisa ajo shnonte shkputjen e sistemit feudal, aq ngusht t lidhur me po at Krishterim, ajo po ashtu prkon me zanafilln e formimit t kombeve. Prandaj koha e sotme duhet t konsiderohet se shkon prapa gati dy shekuj m larg sesa q zakonisht merret me mend t jet ajo; Renesanca dhe Reformacioni ishin t dyjat t dors s par pr nga natyra e rezultateve dhe atyre vetm ju dha mundsia nga dekadenca paraprake; por larg asaj q t krijohej rival, ato shnuan nj rnie edhe m serioze sepse ato prmbu-shn at shkputje nga shpirti tradicional, ajo e para n sfern e shkencave kurse e fundit n sfern e vet religjionit, dhe kjo prkundr t dhns se sht fush n t ciln do t ishte dukur m s vshtiri pr konceptimin e mundsis q t ndodhte fare nj prishje e till.
    Si kemi vn n dukje tashm n rastet e tjera, ajo q njerzit e quajn Renesanc ishte vrtet vdekje e shum gjrave; me pretekst pr tu kthyer n qyte-trimin greko-romak ajo e mori mbi vete pjesn m t jashtme t atij qytetrimi, sepse ajo q ishte relativisht e jashtme ishte e vetmja n gjendje q t shprehej n tekste t shkruara; pr m tepr, rivendosja jo e plot e ktij lloji duhet t kishte karakter shum artificial, sepse ajo nnkuptonte prdorim t formave jeta reale e t cilave kishte dalur nga ato para disa shekujsh. Sa u prket shkencave tradicio-nale t Mesjets, pasi kishin prodhuar disa manifestime t fundit mbi at koh, ato u zhdukn plotsisht si ato t qytetrimeve t shkuara shum m par qysh se ishin zhdukur nga ndonj kataklizm: dhe n kt koh asgj nuk u ngrit pr t zn vendin e tyre.Prandaj duhej t mbetej vetm filozofia dhe shkenca profane, si t thuash, negacioni i intelektualitetit t vrtet, kuptimi i dijes deri n nivelin e saj m t ult, nj studim empirik dhe analitik i fakteve t shkputura nga parimet, prhapja n gjersi t pafund te hollsive t parndsishme dhe grumbullimi i hipotezave t pambshtetje, duke shkatrruar vazhdimisht njra-tjetrn dhe i pam-jeve fragmentare t paafta p rt shpn n kado qoft tjetr pos n zbatime praktike t atij lloji i cili prbn t vetmn eprsi reale t qytetrimit bashkkohor - vshtir se mund t jet eprsi e lakmueshme - pr m tepr, qytetrimi i cili me zhvillimin e vet deri n pikn q z frymn do preokupimi tjetr ka pasur sukses vetm duke u pajisur me karakter thjesht material q nga ai krijon nj llahtar t plot.
    Nj e dhn krejt e jashtzakonshme sht shpejtsia me t ciln qytetrimi mesjetar erdh e u harrua aq trsisht; qysh n shekullin XVII njeriu kishte humbur gjith kontaktin me kuptimin e atij qytetrimi, kurse monumentet e tij t mbetura gjall nuk shfaqnin m asgj, as intelektualisht e madje as estetikisht: nga mund t gjykohet pr shkalln deri n t ciln kishte ndryshuar n ndrkoh mentaliteti i rndomt. Ktu nuk do t angazhohemi t hulumtojm faktort - dhe ata jan vrtet shum t ndrliqshm - t cilt bashkvepronin pr t shkaktuar nj ndryshim aq rrnjsor saq duket e vshtir t pranohet ardhja e tij n mnyr spontane dhe pa ndrhyrjen e nj vullneti drejtues natyra e sakt e t cilit duhet doemos t mbetet disi enigmatike: lidhur me kt mund t shnohen disa t dhna interesante si sht popullarizimi, n nj ast t caktuar, n formn e zbulimeve t reja, i gjrave mbi t cilat dika kishte qen vrtet e njohur nj koh t gjat por zakonisht nuk ishte nxjerr n drit pr arsye t t metave t nduarnduarshme t saj, q do t mund tua kalonin atyre grimcave t mundshme, po t nxirrej ajo n drit. Po ashtu sht shum e pasigurt q legjenda e cila Mesjetn e ktheu n periudh errsire, i lindi dhe u dha plqimin padijes dhe barbarizmit, ose q ky klasifikim i plot i historis, pr t cilin modernistt jan fajtor, mund t jet br n munges t fardo paragjykimi; por nuk duhet t bisedohet pr kt shtje m tutje, meqense, pa marr parasysh me far mjetesh mund t jet kryer ai veprim, tash pr tash neve m s shumti na interesojn rezultatet e tij.
    Ishte nj fjal q u b e njohur n koh t Renesancs dhe e cila q prpara prmblidhte gjith programin e qytetrimit bashkkohor: kjo fjal ishte Humanizmi. Ajo, n t vrtet, u b shtje q zvoglonte do gj thjesht deri n prmasa njerzore, q mnjanonte do parim q i prkiste rendit m t lart, dhe thn figurativisht, q largonte nga bota hyjnore me pretekst q t fitonte pasuri n tok; grekt, shembullin e t cilve thoshin njerzit se e vijonin, kurr nuk kishin shkuar aq larg n kt drejtim, madje as n kohn e dekadencs s tyre m t ult, konsideratat utilitare s paku kurr nuk e kishin zn vendin e par tek ata sepse s shpejti kishin t bnin me modernistt. Humanizmi ishte tashm nj form e hershme nga e cila m von u b laicizmi bashkkohor; ndrsa duke u prpjekur pr t zvogluar do gj deri n shtatin e njeriut marr si fund t vetes, qytetrimi bashkkohor u zhyt faz pas faze deri n nivelin e elementeve t tij m t ulta dhe q ka qllim vetm pak m shum sesa t knaq nevojat e qensishme nga ana materiale e natyrs s tij, nj qllim i cili, sido q t jet, sht fare mashtrim, sepse ai vazhdimisht i krijon njeriut nevoja artificiale m shum se q mund t shpresoj ti plotsoj ndonjher.
    A do t vazhdoj bota bashkkohore rrugn e saj pikrisht deri n fund t ksaj rrpije fatale ose ashtu si ka vijuar mbi dekadencn greko-latine do t shfaqet nj ringjallje n rastin para se t arrihet n fundin e humners? Do t dukej sikur nuk sht m shum i mundshm nj vendqndrim n gjysm t rrugs dhe se, n prputhje me do tregues t doktrins tradicionale, n t vrtet, kemi hyr n fazn e fundit t Kali-Jugas, n periudhn m t errt t ksaj kohe t errt, n gjendje t shthurjes nga e cila nuk mund t ket dalje prve prmes kataklizms, meqense ajo q krkohet nuk sht m ringjallje e thjesht, por prtritje e plot. rregullimi dhe konfuzioni mbisundojn mbi do sfer dhe jan bartur n nj shkall q tejkalon shum do gj q sht par deri tani, kshtu q pasi kan rrjedhur nga Perndimi tani krcnojn t prfshijn gjith botn; ne dim fare mir se fitorja e tyre kurr nuk mund t jet gj tjetr pos mashtruese dhe efemere, por vetm paraqitet n shkall t till, kjo do t dukej sikur t ishte shenja m e keqe nga t gjitha krizat npr t cilat ka kaluar njerzimi n rrugn e ciklit t tij t tashm. A nuk kemi par at ast t tmerrshm t parashikuar nga librat e shenjt t Indis, kur kastat do t przihen e madje as familjet nuk do t ekzistojn m? sht e domosdoshme vetm t shikohet prreth pr tu bindur se kjo sht n t vrtet gjendja e bots s sotme dhe t merret vesh nga t gjitha ant ajo gjendje e thell e degjenerimit q zihet ngoje n ungjij si neveri e shkretimit. Nuk duhet t fshehet serioziteti i gjendjes; gjendja duhet t shikohet ashtu si sht, jo vetm pa optimizm por edhe pa pesimizm, sepse, si u vrejt tashm, fundi i bots s vjetr do t jet edhe fillim i nj bote t re.
    Nj pyetje, megjithat, natyrisht do ti shkoj njeriut n mendje: cila sht arsyeja pr ekzistimin e nj periudhe si ajo n t ciln po jetojm? Vrtet, sado anormale q mund t jen kushtet e tashme kur t vshtrohen si t tilla, ato duhet megjithat t hyjn n rendin e zakonshm t gjrave, n at rend i cili, sipas nj formule t Lindjes s Largt, prbhet nga shuma e gjith rregullimeve; faza e tashme, sado e dhembshme dhe e dyshimt q t jet, duhet ta ket vendin e vet t caktuar, si do faz tjetr, n rrjedhn e plot t zhvillimit njerzor dhe, pr m tepr, vet fati q ia kan caktuar doktrinat tradicionale sht tregues i mjaftueshm n kt aspekt. Vrejtjet tona t dhna n fillim pr rrjedhn e prgjithshme t nj cikli shfaqjeje n drejtim t materializimit progresiv jep shpjegimin e menjhershm t nj gjendjeje t till dhe tregon qart se ajo q sht anormale dhe e shthurur nga nj pikpamje e posame sht megjithat vetm nj pasoj e ligjit q lidhet me nj pikvshtrim m t lart dhe m t kuptueshm. Mund t shtojm se, si me do ndryshim t gjendjes, kalimi nga nj cikl n tjetrin mund t kryhet vetm n errsir; ky sht nj ligj tjetr me rndsi t madhe q ka zbatime t shumfishta por, pikrisht pr at arsye, nuk mund ti lejojm vetes ti hyjm nj shtjellimi t ksaj shtjeje n astin e tashm.
    As q sht kjo e tra gjith ka mund t thuhet pr kt tem: meqense sht po ashtu e vrtet se periudha bashkkohore duhet doemos t prkoj me zhvillimin e disa mundsive q ishin prfshir n potencialitetin e ciklit t tashm q nga fillimi; dhe sado qoft e vogl shkalla e prfshirjes nga ato mundsi n hierarkin e tr ciklit, ato jan njsoj t sigurta, jo m pak se gjith t tjerat, t shfaqen sipas rregullit t caktuar pr to. Sipas tradits, mund t thuhet lidhur me kt se ajo q karakterizon fazn e fundit t ciklit sht shfrytzimi i do gjje q sht ln pas dore ose q sht refuzuar gjat rrjedhs s fazs paraprake; dhe vrtet kjo sht pikrisht ajo q duhet t vshtrohet n qytetrimin bashkkohor, i cili, si t thuash, jeton vetm me gjrat t cilat qytetrimi i prparm i konside-ronte t padobishme. Pr ta vrtetuar kt t dhn njeriu lypset vetm t vshtroj si i vlersojn prfaqsuesit e vrtet t qytetrimeve t tilla, si kan mbetur gjall deri n ditn e sotme n Lindje, shkencat perndimore dhe zbatimet e tyre industriale. Kto forma t ulta t njohuris, aq t parndsishme pr secilin q ka njohuri t nj rrafshi tjetr, sht dashur megjithat t kuptoheshin dhe kjo ka pasur mundsi t paraqitej vetm n fazn kur u zhduk intelektualiteti i vrtet; t themi se ky studim, aq ekskluzivisht praktik n kuptimin m t ngusht t fjals, duhej t kryhej, ai do t mund t bhej n at koh vetm n polin e kundrt t spiritualitetit t qmotshm nga njerzit aq thell t prfshir n at shtje sa t mos ishin n gjendje t kapnin asgj jasht tij, duke u br si zakonisht sa m t robruar nga ai aq m shum t etshm pr ta shfrytzuar, duke dnuar kshtu veten me nj agjitim gjithnj e m t madh, t pasistemuar dhe t kot, me nj depresion fare t shumfisht q tenton t shkoj drejt shthurjes prfundimtare.
    I till sht shpjegimi i vrtet i bots bashkkohore i paraqitur n vija t trasha vetm me shtjet qensore; por t themi q menjher, se ai shpjegim nuk duhet kurrsesi t merret si arsyetim. Smundja e pashmangshme sht megjithat smundje, dhe madje edhe nse nga e keqja del e mira, kjo nuk e ndryshon karakterin e vet s keqes: pr m tepr, ne vetm i kemi prdorur fjalt i mir dhe i keq n kt kontekst n mnyr q t kuptohet m mir dhe pa ndonj qllim t posam moral. rregullime t pjesrishme nuk mund t mos ket sepse ato jan elemente t domosdoshme t rendit t gjithmbarshm; por megjithat, periudha e rregullimit sht n vete dika q krahasohet me rritjen e tmerrshme e cila, derisa sht pasoj e disa ligjeve natyrore, sht njherit shmangie dhe nj lloj gabimi; ose mund t krahasohet me kataklizmn e cila, ndonse del nga rrje-dha normale e ngjarjeve, megjithat sht prmbysje dhe anomali kur vshtrohet n mnyr t veuar. Qytetrimi bashkkohor, si do gj tjetr, ka arsye pr t ekzistuar, dhe nse vrtet paraqet gjendjen ekzistuese e cila i jep fund nj cikli, mund t thuhet se sht ai q duhet t jet dhe se vjen n kohn dhe n vendin e caktuar; por megjithat, duhet t gjykohet sipas fjalve t Ungjillit, t cilat shum shpesh nuk jan kuptuar n mnyr t prsosur: shkelje rregullash do t bhen patjetr, por keqardhje pr at q bn ato shkelje.

  3. #3
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    922
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Kreu i dyt

    KUNDRSHTIMI MIDIS LINDJES DHE PERNDIMIT


    Nj ndr tiparet m t dukshme t bots bashkkohore sht grindja q ndan Lindjen nga Perndimi; ndonse tashm i kemi kushtuar vmendje t posame ksaj shtjeje gjetiu, duhet ti kthehemi pr t sqaruar disa shtje dhe pr t mnjanuar nj numr keqkuptimesh. E vrteta e ksaj shtjeje sht se gjithmon kan ekzistuar shum qytetrime t ndryshme, secili nga ta sht zhvilluar n mnyrn e vet t veant dhe n prputhje me prirjet e nj populli apo t nj tjetri; por dallimi nuk nnkupton doemos kundrshtimin, kurse mund t ekzistoj fare mir nj lloj ekuivalence midis qytetrimeve q dallojn bukur shum sa u prket formave t tyre, nse mbshteten n parime t njjta themelore, nga t cilat ato thjesht paraqesin aq shum zbatime q ndryshojn sipas rrethanave. I till sht rasti me t gjitha ato qytetrime q mund t prshkruhen si normale, ose me fjal t tjera, tradicionale; nuk ka kundrshtim qensor midis tyre, dhe do dallim i till q mund t ekzistoj do t jet vetm i jashtm dhe siprfaqsor. Nga ana tjetr, nj qytetrim q nuk njeh kurrfar parimi sipror dhe vrtet nuk mbshtetet n asgj tjetr pos n mohim t atyre parimeve, e gjen veten pikrisht n pozit t privuar nga mjetet pr t arritur mirkuptim me qytetrimet e tjera; sepse pr t shkuar nj mirkuptim i till gjithnj e m thell dhe pr t vepruar me efikasitet, ai duhet para s gjithash t vendoset n maje, domethn n vet ato parime t cilat i mungojn ktij qytetrimi anormal shkars. N gjendjen e sotme t bots, pra, nga nj an, kemi t gjitha ato qytetrime q u kan mbetur besnike pik-pamjeve tradicionale, gjegjsisht ato t Lindjes, kurse nga ana tjetr, nj qytetrim posarisht kundrtradicional, at t bots bashkkohore1.

    1 Ky pohim sigurisht nuk duhet t kuptohet se do t thot q autori krkon q lexuesit e tij t ln pas dore zhvendosjen e prhapur q ndodh n jetn tradicionale t t gjith popujve t Lindjes, si pasoj e cenimit t Perndimit tani dhe n t kaluarn; kreu i tet i ktij libri si edhe shum referenca gjetiu, jan pr t provuar t kundrtn. Po edhe n baz t t dhnave, ende vlen t flitet pr traditat e Lindjes q funksionojn dukshm, si pr arsye t popullats s madhe jeta e t cilve ende rregullohet n mnyr pak a shum normale, dhe sidomos pr arsye se njohuria qensore e parimeve ende nuk sht mjegulluar deri n pikn q t bhet gati e paarritshme, si ka ndodhur n mnyr aq t zakonshme n Perndim. Megjithat, prmbysja e Lindjes po vazhdon aq shpejt saq pasojat mund shpejt t bhen katastrofike. - Prkthyesit n anglishte.

  4. #4
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    922
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Disa njerz, megjithat, shkojn aq larg sa t dyshojn nse ndarja e njerzimit n Lindje dhe n Perndim prkon fare me ndonj realitet: por s paku sa i prket kohs s sotme, duket se kjo shtje as q sht e hapur pr bised. N radh t par, ekzistimi i qytetrimit t Perndimit, i prbashkt pr Evropn dhe Amerikn, sht e dhn q dokund duhet t jet e gatshme t pranoj, pa marr parasysh far mendimesh mund t ket pr vlern e tij. N rastin e Lindjes, shtja sht shum m e thjesht sepse ekzistojn disa qytetrime lindore e jo vetm nj; por mjafton q ato t ken disa tipare t prbashkta; gjegjsisht ato q jan karakteristike pr at q e kemi quajtur qytetrim tradicional dhe se po kto tipare t njjta duhet t mungojn n qytetrimin perndimor n mnyr q t arsyetohet plotsisht dallimi madje edhe kundrshtimi midis Lindjes dhe Perndimit. N t vrtet, ashtu edhe sht rasti, sepse karakteri tradicional u nevojitet njsoj t gjitha qytetrimeve orientale; duke i marr parasysh kto, pr hir t qartsis, do t prkujtojm ktu klasifikimin e prgjithshm q tashm e kemi prvetsuar gjetiu dhe i cili, ndonse ndoshta disi tepr i thjeshtuar nse du-het t shkohet n pika t vogla hollsish, megjithat mbetet i drejt n vijat kryesore: Lindja e Largt, e prfaqsuar qensisht nga qytetrimi kinez, Lindja e Mesme nga hinduizmi, Lindja e Afrt nga qytetrimi islam. Duhet t shtohet se n shum aspekte ky qytetrimi i fundit duhet m shum t konsiderohet se z nj pozit ndrmjetsore midis Lindjes dhe Perndimit dhe kjo n shum karakteristika t prkujton sidomos qytetrimin perndimor ashtu si ishte n Mesjet; nse shikohet Islami n raport me Perndimin bashkkohor, pra, duhet t pranohet se ai e kundrshton at n po ato baza si edhe qytetrimet e pastra orientale, me t cilat, pra, nga ai pikvshtrim duhet t lidhet.
    Kjo sht shtje e rndsishme: kurrfar baze pr kundrshtim rrnjsor midis Lindjes dhe Perndimit nuk ka ekzistuar deri tani sepse n Perndim kishte qytetrime tradicionale ashtu si edhe n Lindje; kundrshtimi mund t vihet n dukje vetm me paraqitjen e Perndimit posarisht modern, sepse ai sht shum m tepr kundrshtim i dy mentaliteteve sesa i dy njsive gjeografike t prcaktuara n mnyr pak a shum t qart. Gjat disa periudhave, midis t cilave m e afrt me kohn ton sht periudha e Mesjets, mentaliteti perndimor si nj ndr tiparet m t rndsishme, ishte shum m i afrt me mentalitetin lindor ashtu si ka mbetur deri n ditn e sotme sesa q vet sht br n kohn moderne: qytetrimi perndimor n at koh mund t krahasohej me qytetrimet e Lindjes n po at mnyr si jan ato qytetrime ende t krahasueshme midis tyre. Gjat disa shekujve t fundit, megjithat, sht dukur nj ndryshim i shnuar, shum m serioz sesa do njra nga shmangiet t cilat kishin mundur t bheshin prpara n kohn e dekadencs, sepse ai n t vrtet nuk prmban asgj m shum as m pak sesa nj ndrrim t drejtimit t dhn veprimtaris njerzore;ndrsa ky ndryshim e ka zanafilln ekskluzivisht n botn perndimore. Rrjedhi-misht, kur flasim pr mentalitetin perndimor, duke u referuar kushteve t sotme, ai nuk sht gj tjetr pos vet mentaliteti modern pr t cilin po aludojm; ndrsa meqense mentaliteti i kundrt sht ruajtur vetm n Lindje, mund t flitet pr t n kushtet e sotme, si pr mentalitet t Lindjes. Kta dy terma, pra, thjesht i refe-rohen gjendjes ekzistuese; dhe, nse sht mjaft leht pr t treguar se njri nga kto dy mentalitete t kundrta sht, n t vrtet, ai perndimori, duke qen paraqitja e tij si ngjarje e historis s kohs s fundit, nuk dshirojm t aludojm n asgj sa i prket burimit t mentalitetit t kundrt, i cili m hert ishte i prbashkt si pr Lindjen ashtu edhe pr Perndimin; vrtet, zanafilla e tij duhet t lidhet me zanafilln e vet njerzimit, sepse sht pikrisht ky mentalitet ai q mund t prshkruhet si normal, qoft edhe vetm pr shkak se ka frymzuar gjith qytetrimet q i njohim pjesrisht ose trsisht, me prjashtim vetm t njrit, do t thot t qytetrimit modern perndimor.
    Shum njerz, t cilt rrall kan lexuar at q kemi shkruar me kujdes, e kan marr mbi vete t na akuzojn se pohojm q t gjitha doktrinat kombtare kan qen fillimisht lindore dhe se vet lashtsia perndimore, gjat shekujsh, gjithmon i ka marr traditat nga Lindja; mirpo, librat tan kurr nuk kan prmbajtur asgj t ktij lloji, madje as dika q do t kishte mundur t sugjeronte nj mendim t till, pr arsyen e thjesht q ne e dim se ajo sht e pavrtet. sht e vrtet se jan pikrisht vet t dhnat tradicionale ato q prfundimisht kundrshtojn nj pohim t till: pohimi i qart duhet t gjendet nga t gjitha ant q tradita e qmotshme e ciklit t tashm buron nga regjionet e Veriut t largt; n koht e mvonshme kan qen disa rrjedha t dors s dyt q u prgjigjen periudhave t ndryshme, dhe njra nga m t rndsishmet, s paku ndr ato nga t cilat ende ekzistojn gjurm t dallueshme, pa dyshim ka shkuar nga Perndimi n Lindje. E gjith kjo, megjithat, ka t bj me koh shum t largta, ashtu si zakonisht quhen parahistorike, dhe nuk merren n konsideratat tona t sotme: ajo q themi sht, n radh t par, se depoziti i tradits s lasht u transferua para shum kohsh n Lindje dhe pikrisht aty duhet t gjenden format doktrinare q kan dalur n mnyrn m t drejtprdrejt nga ajo; prandaj n gjendjen e tashme t bots, fryma e vrtet tradicionale, me gjith at q ajo nnkupton, vshtir mund t thuhet se mbetet gjall trsisht prve n Lindje.
    Pr ta plotsuar kt analiz t shkurtr duhet tu bjm s paku nj referenc n kalim e sipr disa propozimeve pr rivendosjen e tradits perndi-more q jan dhn n qarqe t ndryshme bashkkohore; kto propozime n vete jan me interes t vogl, por ato shrbejn pr t treguar se ka njerz q nuk jan t knaqur m me frymn moderne mohuese; duke ndjer nevojn pr dika pos asaj q mund tu siguroj periudha jon, ata kan filluar t krkojn mundsin pr tiu kthyer tradits, n nj form a n nj tjetr, si mjeti i vetm q kan pr t ikur nga kriza e tashme. Pr fat t keq, tradicionalizmi nuk sht e njjta gj si pikpamja e vrtet tradicionale; si sht shpesh rasti, nuk mund t arrij m shum se nj tendenc, nj frymzim pak a shum i prcaktuar keq duke mos nn-kuptuar patjetr posedimin e fardo njohurie t vrtet; kurse n konfuzionin mendor t sotm duhet t pranohet se nj frymzim i till shpesh u jep udh koncepteve imagjinare dhe iluzore pa mbshtetje serioze. Kur nuk ia dalin t gjejn mundsi n traditn autentike pr t siguruar prkrahjen e nevojshme, kta persona shkojn aq larg sa ti marrin me mend traditat e rrejshme q kurr nuk kan ekzistuar dhe t cilat kan mungesa nga aspekti i parimeve aq sa ata tentojn ti zvetnojn ato; i gjith konfuzioni bashkkohor pasqyrohet n kto fabrikime, ndrsa fardo qofshin qllimet e autorve t tyre, rezultati i vetm i tyre sht t japin kontribut m tutje pr jostabilitetin e prgjithshm. N lidhje me kt do t zm ngoje vetm t ashtuquajturn tradit perndimore t montuar nga disa okulist nga elementet m t nduarnduarshme dhe t kuptuar n radh t par si nj lloj rivali me imagjinat jo m t vogl se tradit lindore, gjegjsisht, teozofizm; duke u pas marr me kt shtje t posame gjetiu, paraplqejm t kalojm pa u vonuar m n shqyrtimin e disa teorive t tjera t cilat meritojn bukur m shum vmendje serioze, sepse s paku ato zbulojn njfar dshire pr t trhequr traditat q kan gzuar ekzistenc t vrtet.
    Posa u zu ngoje nj rrym tradicionale q rrjedh nga regjionet perndimore; llogarit q i referohen Atlantids t marra nga burimet e vjetra tregojn vendin e zanafills s saj; pas zhdukjes s atij kontinenti, n m t fundit nga kataklizmat q jan paraqitur n t kaluarn duket se ka pak dyshim se mbeturinat e tradits s saj u bartn n rajone t ndryshme ku jan przier me tradita t tjera q tashm ekzistonin, n t shumtn deg t tradits hiperboriane (popull i Veriut t largt,v.p.); sht fare e mundshme q posarisht doktrinat e keltve t ken qen ndr prodhimet e ksaj przierjeje. Jemi larg asaj q t vm n dyshim cilndo nga kto gjra; megjithat, sht nj faktor qensor i cili nuk mund t mos prfillet n asnj mnyr: forma e vrtet e Atlantids s zhdukur para mijra vjetsh s bashku me qytetrimin q i prkiste dhe i cili ka mundur t ket qen shthurur pas nj oroditjeje q ndoshta mund t krahasohet me at q shohim sot rreth nesh, ndonse me dallim t rndsishm, se njerzimi n at koh ende nuk kishte hyr n Kali-Juga. Duhet po ashtu t mos harrohet se ajo tradit i prgjigjej nj periudhe t dors s dyt t ciklit ton dhe se do t jet fare gabim t provohet pr ta identifikuar at me traditn e lasht, nga e cila ka dalur do tradit tjetr dhe e cila e vetmja vazhdon q nga fillimi deri n fund. Ky nuk sht rast t shnohen t gjitha t dhnat q arsyetojn kto pohime; neve na intereson vetm prfundimi q del prej tyre, gjegjsisht se sht e pamundshme t kthehet sot nj tradit atlantidiane ose madje t lidhet me t n mnyr t drejtprdrejt ose t trthort; pr m tepr, zakonisht ekziston nj shkall e lart e fantazis n t gjitha projektet e ktij lloji. Megjithat, mund t jet me interes bukur t madh t hulumtohet zanafilla e disa elementeve q jan gjetur n traditat e mvonshme, nse merren masa paraprake t domosdoshme pr tu mbrojtur nga disa mashtrime; por hulumtimet e tilla nuk duhet n asnj mnyr t bhen pr ri-ngjalljen e nj tradite, gj q do t ishte e paprputhshme me kushtet e bots son t sotme.
    Megjithat, ka disa q do t donin t lidhnin veten me traditn kelte, dhe derisa ti afroheshin nj burimi jo shum t largt do t dukej sikur propozimi i tyre sht paksa m praktik; megjithat, ku mund t gjendet sot nj doktrin kelte n gjendje t pastr dhe q ende ka gjallri t mjaftueshme pr t lejuar t ndr-tohet seriozisht mbi at baz? Nuk po u referohemi rikonstruksioneve arkeologjike ose thjesht letrare, ashtu si jan paraqitur koh pas kohe, por dikas q i prket nj rrafshi fare tjetr. sht e vrtet se disa elemente kelte t njohura n mnyr t qart e t cilat ka mundsi ende t prdoren kan arritur deri te ne prmes kanaleve t ndryshme; por kto elemente jan shum larg asaj q t prbjn nj tradit t plot, kurse fakti q befason sht ai se pikrisht n ato vende ku lulzonte ajo m par tashm sht harruar m trsisht sesa traditat e shum qytetrimeve q kurr nuk kan pasur fare vendin aty; ka sigurisht arsye q ato t pasqyrohen n kto t dhna, s paku pr secilin q nuk sht nn ndikimin e ideve t cilat formohen q prpara. Mund t shkoj njeriu m tutje dhe t thot se n t gjitha rastet e ktilla, ku ekziston shtja e mbeturinave t lna nga qytetrimet q jan zhdukur, sht e mundshme t kuptohen drejt ato q kan mbetur duke i krahasuar me elementet gjegjse q ende jetojn n qytetrimet tradicionale; dhe mund t thuhet po kshtu edhe pr Mesjetn, ku duhet t gjendet shum nga ajo q ka humbur kuptimin n Perndimin bashkkohor. Ka mundsi vetm duke marr kontakt me traditat q ende gjallrojn q ajo e cila mund t prtrihet t bhet t jetoj prsri; kurse kjo, si kemi vn n dukje aq shpesh, sht nj ndr shrbimet m t mdha q Lindja mund tia ofroj Perndimit. Ne nuk e vm n dyshim gjallrimin e njfar fryme keltike e cila ka ende mundsi t shfaqet n trajta t ndryshme, si ka ndodhur n t vrtet koh pas kohe; por njerzit prpiqen t na bindin se ende ekzistojn qendra shpirtrore ku sht ruajtur e paprekur tradita druide; ne nuk mund t bjm tjetr pos t krkojm prov pr nj pohim i cili n ndrkoh vrtet duket jashtzakonisht i dyshimt, nse jo edhe t mos mund t bhet fjal pr gjith kt.
    E vrteta e ksaj shtjeje sht se elementet kelte t mbetura gjall n t shumtn jan asimiluar nga Krishterimi n kohn e Mesjets; legjenda e Grejlit t shenjt dhe e do gjje q shkon me t sht nj shembull posarisht i rndsishm dhe i qart n kt aspekt. M tutje, ne jemi t mendimit q po qe se nj tradit perndimore duhet t riprtrihet, ajo do t duhej t merrte nj form t jashtme q do t ishte fetare n kuptimin m t ngusht t fjals, dhe ajo form nuk do t mund t ishte tjetr pos e krishter, sepse nga nj an, format tjera t mundshme kan qen nj koh tepr t gjat t huaja pr mentalitetin perndimor, kurse nga ana tjetr, sepse vetm n Krishterim, pr t qen m i sakt n Katoli-cizm, mund t gjendet sasi aq e madhe q ka mbetur gjall deri sot nga fryma tradicionale n Perndim1. do ndrrmarrje tradicionaliste, e cila pranon se merr parasysh kt t dhn, sht pashmangshm e dnuar t dshtoj, sepse asaj me siguri do ti mungoj baza e duhur; kuptohet vetvetiu se njeriu mundet t ndrtoj vetm mbi dika q efektivisht ekziston dhe se aty ku mungon vazhdi-msia mund t ket vetm rikonstruksion artificial t paaft pr jet; nse kundrshtohet se vet Krishterimi n kohn ton vshtir kuptohet tashm n mnyrn e tij m t thell dhe t vrtet, ne do t prgjigjeshim se ai s paku ka ruajtur n formn e vet t vrtet do gj t domosdoshme pr t siguruar nj baz t till. Ndrmarrja m e mundshme, e vetmja q n t vrtet do t mund t ikte t mos ndeshej me pamundsit e menjhershme do t ishte pra ti msyhej prtritjes s dikas q mund t krahasohet me at q ekzistonte n Mesjet, duke lejuar dallimet q krkohen me ndryshimet e rrethanave; kurse n rastin e elementeve t cilat i kan humbur plotsisht Perndimit, do t ishte e domosdoshme t trhiqeshin ato tradita q jan ruajtur n trsin e tyre, si kemi vn tashm n dukje, q t prcillen me nj proces t prshtatjes q do t ishte vetm pun e nj elite intelektuale t themeluar fort. Tashm u kemi hyr ktyre shtjeve t nduarnduarshme gjetiu; por sht e kshillueshme t trhiqet vmendja edhe nj her pr shkak t tendencs s prhapur gjer e gjat n kohn e sotme pr ti knaqur qejfet m inkonsistente; pr m tepr, duhet t kuptohet plotsisht se po qe se traditat e Lindjes, n format e tyre specifike, vrtet mund t prvetsohen nga nj elit, e cila n nj kuptim qndron prtej t gjitha formave me qartsi, ato vrtet nuk mund t prvetsohen shum nga masa e njerzve t Perndimit, pr t cilt ato kurr nuk qen t parashikuara, prve nse nuk ndodh ndonj shndrrim fare i papritur. N qoft se ndodh t krijohet nj elit intelektuale e Perndimit, do t jet qensore njohja e doktrinave t Lindjes pr prmbushjen e funksioneve t saj, pr arsyet q posa u dhan m lart; por ata t cilve do tu bie fati t korrin t mirat e puns s saj dhe t cilt do t jen n shumic, mund t mbeten fare leht t pavetdijshm pr kto gjra, kurse ndikimi q do ta marrin ata, si t thuash, n mnyr t padyshimt dhe n do rast prmes agjencive q do t mbeten fare jasht perceptimit t tyre, do t jet pr kt arsye fare i vrtet dhe efikas. Kurr nuk kemi mbrojtur asgj tjetr; por na sht dukur e dshirueshme t prsritet ajo q kishim thn n mnyrn m t qart t mundshme sepse, po qe se jemi t gatshm t presim q njerzit ndonjher t mos na kuptojn plotsisht, ne megjithat jemi kureshtar t pengojm njerzit t mos na i mveshin qllimet t cilat jan larg mendjes son.

    1 Me t drejt do t duhej t zihej ngoje n kt kontekst edhe dega tjetr e Krishterimit tradicional, kisha ortodokse, sepse koka e saj n pjes t madhe i prket Evrops; por meqense ky libr ishte hartuar n radh t par pr ta prdorur lexuesit e Evrops Perndimore, autori nuk ka gjetur rast t'i referohet nj forme tjetr tradicionale pos asaj e cila sht specifike pr Perndimin, n kuptimin m t ngusht t fjals. - Prkthyesit n anglishte.

  5. #5
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    922
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Por ti lm tani parashikimet e s ardhmes, sepse brenga jon e ngutshme ka t bj me gjendjen e vrtet t gjrave ashtu si jan sot, dhe tu kthehemi shkurt sugjerimeve t ndryshme pr rivendosjen e nj tradite perndimore ashtu si duhet t jet n bot n kohn e sotme. Do t mjaftonte vetm nj vshtrim pr t treguar se kto mendime jan, si t thuash, jasht prdorimit; ne i referohemi faktit se ato praktikisht gjithmon arrihen n nj frym pak a shum t armiqsis s hapur ndaj Lindjes. Duhet t pranohet se madje edhe ata q krkojn t mbsh-teten n Krishterimin ndonjher gjallrohen nga kjo frym dhe vrtet ata duket se jan syhapur pr shtjet e kundrshtimit t cilat vrtet jan imagjinare; pikrisht si pasoj e ksaj shprehie t mendjes dgjohet mendimi i pakuptimt i parashtruar se edhe nse gjenden t njjtat gjra n Krishterim dhe n doktrinat lindore, madje ndonjher edhe t veshura n trajt gati t njjt, megjithat ato nuk mund t ken kuptim t njjt n t dyja rastet, dhe mund madje t thuhet se kan edhe kuptime t kundrta! Ata q jan t aft pr pohime t tilla, pra, provojn se nuk kan prparuar shum larg drejt t kuptuarit t doktrinave tradicionale, pa marr parasysh far mund t jen pretendimet e tyre, sepse ata kan dshtuar t shqu-ajn identitetin themelor q nnkuptojn t gjitha dallimet e forms s jashtme dhe ende ngulin kmb pr t refuzuar t njohin at edhe n rastet kur ai identitet sht br plotsisht i dukshm. Pr m tepr, koncepti i tyre i vet Krishterimit duhet t mbetet shum i jashtm, jo fare i krahasueshm me iden e doktrins vrtet tradicionale q ofron sintez t plot q prfshin do domen; sht pikrisht parimi themelor ai q u mungon atyre dhe kjo ndikon n ta shum m tepr se q do t mund t merrnin me mend, me at pikpamje bashkkohore kundr s cils ata, megjithat, do t dshironin t reagonin; ndrsa kur e prdorin fjaln tradit ata nuk i japin kuptimin e njjt me at q i kemi dhn ktu.
    Si pasoj e konfuzionit mendor, i cili sht karakteristik pr kohn ton, vet kjo fjal tradit po zbatohet n mnyr indiskriminuese n t gjitha llojet e gjrave t ndryshme dhe shpesh fare triviale, si jan shprehit e thjeshta pa kurrfar rndsie reale dhe shpesh me zanafill fare t re; kemi trhequr vmen-djen gjetiu pr nj keqprdorim t ngjashm t fjals religjion. Ktyre oroditjeve t gjuhs nuk duhet tu besohet sepse pasqyrojn nj lloj degjenerimi n mendimet gjegjse; pos ksaj, e dhna se dikush e quan veten tradicionalist nuk nnkupton doemos se ai di madje edhe n mnyr t zbeht ka shnon tradita n kuptimin e vrtet t fjals. Sa na prket neve, ne refuzojm t prdorim kt fjal n fardo rrethanash pr kado q i prket rendit thjesht njerzor; kjo ndodh edhe pr ta br kt shtje t qart nga aspekti i denduris me t ciln hasen shprehjet e tilla si filozofia tradicionale, pr shembull. Filozofia, edhe po t jet do gj q mund t jet filozofi, nuk ka t drejt pr kt prshkrim, pr arsye se ajo kufizohet plotsisht me rendin racional edhe n rastet kur ajo, n t vrtet, nuk mohon at q qndron prapa saj, po edhe pr shkak se ajo sht thjesht nj struktur e ngritur nga individt njerzor, pa zbulim ose frymzim t fardo lloji - gj q arrin t thuhet me fjal t tjera, se sht di qensisht profane. Pr m tepr, prkundr iluzionit q njerzit kan pr kt tem, vrtet nuk ka shkenc thjesht shkollare e cila do t konsiderohej adekuate pr qllimin e rithemelimit t mentalitetit t nj race ose t nj periudhe; pr nj qllim t till, njeriu krkon dika m shum se spekulim filozofik, i cili sht i dnuar q nga vet natyra, madje edhe n rastet m t paraplqyeshme, t mbetet i tri i jashtm dhe shum m tepr verbal sesa real. Tradita e zhdukur mund t prtrihet dhe t kthehet n jet vetm prmes kontaktit me frymn e tradits s gjall, dhe si sht theksuar prpara, kjo frym sht ende e gjall vetm n Lindje; natyrisht po ashtu sht e vrtet se kjo n vete parasupozon nj frymzim nga ana e Perndimit drejt nj kthimi t till fryms tradicionale, por zor se mund t pritet q vet t shkoj prtej frymzimit. Ato pak lvizje q jan ngritur deri tani duke pasur si qllim reagimin kundrmodern (ndonj q, sipas mendjes sime, sht aq e paplot) munden vetm t vrtetojn mosbesimin e vet n kt aspekt; meqense, derisa ata pa dy-shim jan t shklqyeshm nga pikqndrimi negativ dhe kritik, megjithat nuk arrijn t bjn rikthimin e intelektualitetit t vrtet dhe t arrijn vetm nj zhvillim t kufizuar brenda nj horizonti mendor relativisht t ngusht. Mirpo, ata vrtet tregojn dika me at q vn n dukje suazn e mendjes pr t ciln do t kishte qen jashtzakonisht vshtir t hetohej gjurma e vogl madje edhe para disa vjetsh; ndoshta perndimort n trsi nuk jan m t gjith t knaqur me zhvillimin ekskluzivisht material t qytetrimit bashkkohor, gj q ndoshta sht shenj se nuk sht humbur gjith shpresa e shptimit.
    Sido q t jet kjo, kthimi i Perndimit me fardo mjetesh n traditn e tij vetjake do t nnkuptonte se kundrshtimi i tij ndaj Lindjes sht zgjidhur dhe nuk ekziston m, sepse ai kundrshtim siguron ekzistencn e vet thjesht nga shmangia e Perndimit dhe, n t vrtet, nuk ka asgj m shum as m pak se kundrshtimin midis pikpamjeve tradicionale dhe kundrtradicionale. Kshtu, n kundrshtim me pikpamjet q kemi prshkruar m lart, nj nga rezultatet e para t kthimit tradits do t ishte t arrihej sa m shpejt nj mirkuptim me Lindjen, si ndodh gjithmon midis qytetrimeve q kan elemente t krahasueshme ose ekuivalente, dhe vetm midis qytetrimeve t tilla, meqense kto elemente formojn t vetmn baz mbi t ciln mund t sillet nj mirkuptim i till deri diku efektiv. Pikpamja e vrtet tradicionale sht gjithmon dhe gjithkund e njjt, pa marr parasysh n far forme mund t merret me mend; trajtat e nduarnduarshme q jan prshtatur posarisht pr tiu prgjigjur kushteve t ndryshme dhe rrethanave t ndryshme t kohs dhe t vendit jan vetm shprehje e nj t vrtete t vetme; por pr ta zbuluar kt bashkim themelor q nnkupton shumsi t dukshme sht e domosdoshme q njeriu t jet n gjendje t vendoset n sfern e intelektualitetit t vrtet. Pr m tepr, pikrisht n kt sfer intelektuale jan vendosur parimet nga t cilat normalisht rrjedh do gj tjetr prmes pasojash ose zbatimesh pak a shum m t veuara; pikrisht n kto parime, mbi t gjitha, duhet t arrihet mirkuptim, po qe se vrtet duhet t vijoj ndonj marrveshje e gjer, sepse ato paraqesin at q sht m qensorja; dhe vrtet, kur ato njher t kuptohen si duhet, marrveshja vjen vetvetiu. Duhet t vrojtohet se njohja e parimeve, e cila prbn dijen n thelbin e vet ose njohjen metafizike n kuptimin e vrtet t fjals, sht universale si vet parimet prandaj plotsisht e pavarur nga rastet individuale, t cilat duhet domosdo t ndrhyjn, nga ana tjetr, posa t futet njeriu n sfern e zbatimeve; gjithashtu, kjo fush plo-tsisht intelektuale sht e vetmja ku nuk ka nevoj pr kurrfar prpjekjesh t prshtatjes midis mentaliteteve t ndryshme. M tutje, kur t jet kryer nj her nj pun e ktill, nuk mbetet asgj tjetr pos t zhvillohen rrjedhojat pr t arritur pajtim n t gjitha sferat e tjera t posame meqense, si pikrisht u tregua, mbi do gj tjetr prdoret kjo njohuri kryesore qoft drejtprsdrejti ose n mnyr t trthort; nga ana tjetr, nj marrveshje e arritur n fardo fushe t posame, pa prputhje t parimeve, gjithmon do t jet shum e paqndrueshme dhe e pasigurt dhe m shum e natyrs s nj marrveshjeje diplomatike sesa e mirkup-timit t vrtet. Prandaj, pr kt shkak, le t thuhet edhe nj her se nj arsyetim i vrtet mund vetm t veproj nga lart teposht e jo nga posht prpjet dhe kjo vlen n dy kuptime: puna duhet t filloj nga ajo q sht m s larti, kjo do t thot nga parimet, dhe t zbres dalngadal npr renditje t ndryshme t zbatimit, gjat gjith kohs duke vshtruar rreptsisht varsin hierarkike q ekziston midis atyre renditjeve. Nga vet natyra e saj, kjo mund t jet vetm pun e nj elite, duke marr fjaln n kuptimin e saj m t vrtet dhe t plot, me t ciln mendohet ekskluzivisht nj elit intelektuale; kurse, n t vrtet, asnj lloj tjetr nuk sht i mundshm, meqense dallimet shoqrore thjesht t jashtme nuk kan kurrfar rndsie nga pikvshtrimi q kemi ne ktu.
    Vshtrimet e bra m lart duhet tashm t mjaftojn pr t treguar sa gjra duron qytetrimi bashkkohor perndimor pr nevojn jo vetm aty ku ka t bj me mundsin pt tu kuptuar drejt me qytetrimin lindor, por edhe n vetvete, nse duhet t bhet normal dhe i plot; vrtet kto dy shtje jan aq ngusht t lidhura ndr vete saq vrtet dalin si nj dhe e vetmja gj, dhe jan pikrisht arsyet e nnkuptuara pr kt lidhje ato pr t cilat po bisedojm. Tani na mbetet t shpjegojm n mnyr m t plot prej se prbhet pikpamja kundrtradicionale, e cila sht nj dhe e vetmja gj si pikpamja bashkkohore, dhe po ashtu pr t vn n dukje pasojat q dalin nga ajo dhe t cilat i shohim t shpaluara me keqardhje logjike pr ngjarjet e kohs s sotme. Para se t vijojm m tutje, megjithat, sht edhe nj shtje tjetr q do t donim ta zinim ngoje ktu: t jesh vendosmrisht kundrmodern nuk do t thot kurrsesi t jesh kundrperndimor; nse mund t prdoret nj shprehje e till, meqense, n t kundrtn, mund t prvetsohet i vetmi qndrim i aft pr t shptuar Perndimin nga rregullimi i tij vetjak; m tutje, asnj njeri i Lindjes besnik ndaj tradits s tij vetjake nuk do ti shikonte gjrat ndryshe; ka vrtet shum m pak kundrshtar t Perndimit si t till - nj qndrim vrtet i pakuptimt - sesa ka kundrshtar t Perndimit nse ai merret si identik me qytetrimin bashkkohor. Sot ka njerz q bisedojn pr mbrojtjen e Perndimit, gj q sht e uditshme, t thuhet m s paku, duke patur parasysh se sht Perndimi ai, si do t shohim m von, i cili krcnon t vrshoj do gj dhe t prfshij gjith njerzimin n vorbullin e veprimit t tij jokonsekuent; themi, i uditshm dhe po ashtu fare i paarsyeshm, nse ato fjal vrtet kan kuptimin, si duhet t jet e vrtet, prkundr disa rezervave, q mbrojtja n fjal krkon t drejtohet kundr Lindjes, sepse Lindja e vrtet nuk ka fare n mend t sulmoj ose t mbisundoj dik; ajo nuk krkon m shum se t mbetet e pavarur dhe e patrazuar, gj q duket mjaft e drejt. E vrteta e ksaj shtjeje sht se Perndimi, ka nevoj t madhe pr tu mbrojtur, por vetm nga vetvetja dhe nga tendencat vetjake t cilat, nse shpiejn n prfundimin e tyre logjik, do t shpiejn n mnyr t pashmangshme n shkatrrim dhe shthurje; duhet, pra, m mir t flitet pr reform t Perndimit, dhe nj reform e till, po t ishte gjith ajo q duhet t jet, do t thot rikthimi i tradits s vrtet, do t krkonte edhe nj mirkuptim me Lindjen si di t natyrshme. Sa na prket neve, ne nuk krkojm m shum sesa t japim kontribut, aq sa qndron n fuqin ton, si pr kt reform ashtu edhe pr kt mirkuptim, duke marr me mend gjithmon se ende ka koh dhe se mund t prfitohen disa rezultate para se t vij katastrofa e fundit drejt s cils po prin me t shpejt qytetrimi bashkkohor: por edhe po t ishte tepr von m pr tiu shmangur ksaj katastrofe, puna e ndrmarr me kt qllim t synuar nuk do t ishte pa dobin e saj, sepse ajo do t shrbente n do rast si prgatitje, sidoqoft e largt, pr at diskriminim q iu referuam n fjaln ton prpara, dhe kshtu do t ndihmonte t siguroheshin ato elemente t cilat kan fatin ti shmangen anijethyerjes s bots s sotme dhe t bhen far e bots s ardhshme.

    Shiko per me shume

    Islami ndermjet Lindjes dhe Perendimit{kliko}
    Ndryshuar pr her t fundit nga ORIONI : 29-04-2005 m 10:03

  6. #6
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    922
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Kreu i tret

    DIJA DHE VEPRIMI



    Tani do ta kthejm vmendjen ton n mnyr m t posame drejt njrit nga aspektet kryesore t kundrshtimit q ekziston n kohn e sotme midis men-taliteteve t Lindjes dhe t Perndimit dhe q prkon, si kemi vn tashm n dukje, me kundrshtimin m t zakonshm midis fryms tradicionale dhe kundrtradicionale. Shikuar nga ajo q sht pikpamja m themelore, ky kundrshtim tregohet n formn e q ekziston midis meditimit dhe veprimit, ose thn n mnyr m t sakt, ai tregohet si rast i till n pozitat prkatse me t cilin mund t ngarkohet secili nga kta dy terma. Marrdhnia midis tyre mund t konsiderohet n mnyra t nduarnduarshme; a jan ato vrtet dy gjra t kundrta, si duhet t merret me mend n mnyrn m t zakonshme, ose a jan n mnyr alternative joplotsuese ndaj njra-tjetrs, apo ndoshta marrdhnia e tyre mund t mos jet m shum e nnrenditjes sesa e bashkrenditjes? Aq ka aspekte t ndryshme t ksaj shtjeje, dhe ato shtje u prgjigjen aq shum pikpamjeve t ndryshme, t cilat, edhe pse jan larg asaj q t ken rndsi t njjt, megjithat t gjitha mund t arsyetohen n njfar mnyre, sepse secila lidhet me nj rend t posam t realitetit.
    N radh t par, m siprfaqsorja dhe m e jashtmja e ktyre pikpamjeve sht ajo e cila meditimin dhe veprimin, shkurt dhe thjesht, i kundrshton si t kundrt n kuptimin e plot t fjals. Ky kundrshtim vrtet ekziston n nivel t asaj q duket dhe nuk duhet t mohohet: po megjithat, po t ishin vrtet t papajtueshm meditimi dhe veprimi do t kishin qen plotsisht t paprputhshm, prandaj dhe kurr nuk do t mund t gjendeshin t shoqruar. Por, n t vrtet, rasti nuk sht i till; thn normalisht s paku, nuk ekziston as popull dhe ndoshta as individ q mund t konsiderohet ekskluzivisht meditues ose ekskluzivisht veprues. E vrteta qndron aty se kjo sht nj shtje e dy tenden-cave, njra ose tjetra nga to duhet t mbizotroj gati n mnyr t pashmangshme, n mnyr t till saq zhvillimi i njrs duket se bhet n llogari t tjetrs, pr arsyen e thjesht sepse veprimtaria njerzore, e marr n kuptimin m t gjer t fjals, nuk mund t ushtrohet deri n shkall t barabart n do fush dhe n t gjitha drejtimet njkohsisht. Pikrisht kjo nxjerr n shesh nj kundrshtim; por duhet t jet i mundshm pajtimi midis ktyre dy pozitave, ose t t ashtuquajturave pozita; dhe vrtet dikush mund t thot njsoj pr t gjitha


    pozitat, sepse ato pushojn t ekzistojn si t tilla n at ast kur dikush i vshtron nga nj nivel m i lart se ai ku kundrshtimi i tyre sht realitet. Kundrshtimi ose kontrasti nnkupton munges harmonie ose ekuilibri, dika q do t thot, si kemi vrejtur shpesh, se mundet t ekzistoj vetm nga nj pikpamje relative, prandaj edhe t posame dhe t kufizuara.
    T shikohen meditimi ose veprimi si plotsues, do t thot t prvetsohet pikvshtrimi i cili tashm futet m thell dhe sht m i vrtet se ai i harruari, meqense kundrshtimi sht, pra, ripajtim, si t thuash, duke ekuilibruar t dy termat njrin me tjetrin. N kt rast do t dukej sikur t ishte shtje e dy elementeve njsoj t domosdoshm t cilt plotsojn dhe mbshtesin njri-tjetrin ndrsjellazi dhe t cilt prbjn veprimtarin e dyfisht, t brendshme dhe t jashtme, t nj qenieje t vetme dhe t njjt, qoft ajo t marr do njeri ve e ve ose t vshtroj njerzimin kolektivisht. Ky koncepcion sht vrtet m harmonik dhe knaq m shum se ai i pari; mirpo, po t prkrahej n mnyr ekskluzive do t dilte si rezultat i tij joshja, si rrjedhoj e bashklidhjes s themeluar ashtu, pr ti vendosur meditimin dhe veprimin n t njjtn sfer, duke dhn si pasoj q asgj nuk do t mbetej pos t provohej q t ruhej ekuilibri midis tyre sa m i barabart q t mundet, pa shtjen e eprsis s njrit mbi tjetrin, gj q kurdoqoft mund t shtrohet; por sht e qart se ky pikvshtrim ende sht joadekuat nga fakti se shtja e eprsis vrtet ngrihet dhe gjithmon sht ngritur pa marr parasysh sa jan prpjekur njerzit pr ta zgjidhur.
    Prkitazi me kt, pr m tepr, ajo q ka rndsi sht jo shtja e mbizotrimit n t vrtet, e cila fundja sht pun temperamenti dhe race, por e asaj q mund t quhet e drejt e mbizotrimit; kurse kto dy gjra lidhen n mes vete vetm deri n nj pik. Pa dyshim, pranimi i eprsis s njrs nga kto dy tendenca do t inkurajonte zhvillimin e saj maksimal, n paraplqim ndaj tjetrs; por n praktik, megjithat, sht e vrtet se pozita t ciln do ta zr meditimi dhe veprimi n jetn e njeriut ose t nj populli, marr n trsi, gjithmon duhet t varet m s shumti nga natyra e tyre, meqense n kto shtje gjithmon sht e domosdoshme t merren parasysh mundsit e posame t dokujt. sht e qart q prirja pr soditje sht m shum e prhapur dhe n mnyr m t prgjithshme e zhvilluar n Lindje; me gjas nuk ka asnj vend pr t cilin kjo mund t thuhet m me siguri sesa pr Indin, dhe prandaj India mund t konsiderohet q paraqet n mnyrn m tipike at q kemi prshkruar si mentalitet lindor. Nga ana tjetr, sht e pamohueshme se nj prirje pr aksion ose tendenca q del nga ajo, thn n mnyr t prgjithshme, sht mbizotruese te popujt e Perndimit, s paku sa i prket shumics drrmuese t individve, dhe se madje edhe n qoft se kjo tendenc duhet t ekzagjerohet dhe t shprdorohet, ashtu si bhet sot, megjithat do t vazhdonte t ekzistonte, kshtu q n Perndim soditja gjithmon do t detyrohet t mbetet sfer pr nj elit shum m t kufizuar, prandaj thuhet rndom n Indi se po t kthehej Perndimi n gjendje normale t rendit, deri n pikn e posedimit t nj organizimi t rregullt shoqror, pa dyshim do t kishin
    pr tu gjetur shum kshatrijas, por vetm relativisht pak brahmin. Mirpo, kjo do t mjaftonte pr t shkaktuar q do gj t binte n vend prsri, po qe se elita intelektuale do t formohej n mnyr efektive dhe eprsia e saj do t njihej plotsisht, sepse fuqia shpirtrore nuk varet kurrsesi nga numri, ligj i cili vlen vetm pr materien; pos ksaj - e kjo sht nj shtje e rndsishme - n koht e lashta e posarisht n Mesjet mbarshtrimi natyror i Perndimit pr veprim nuk u pengoi q t njihnin eprsin e meditimit, ose me fjal t tjera, t inteligjencies s vrtet; pse t jen gjrat aq t ndryshme n kohn e sotme? A sht kjo pr shkak se perndimort kan arritur pikn e humbjes s intelektualitetit, prmes nj zhvillimi t kapacitetit t tyre pr veprim, se ata ngushllohen duke shpikur teori t cilat vendosin veprimin mbi do gj tjetr, madje shkojn aq larg, pr shembull, n pragmatizm, sa t mohojn q ekziston do gj e vlefshme prpos veprimit; ose, prkundrazi, a sht kjo mnyr pr t shikuar gjrat t cilat, duke u prvetsuar n radh t par, kan shpn n atrofi intelektuale, gj q sot sht aq e qart? Sipas secils nga kto hipoteza si dhe gjasave m t sigurta t s vrtets q duket se qndron diku midis ktyre dyjave, rezultatet jan identike; gjrat kan arritur nj pik ku sht koha e fundit q t reagohet, dhe pikrisht n kt aspekt, t themi edhe nj her, Lindja mund ti shrbej Perndimit jo duke ngulitur koncepte n t, gj q sht e huaj pr mentalitetin e saj, si duket t ken frikn disa njerz, por duke ndihmuar pr t zbuluar traditn e tyre vetjake, kuptimi i s cils ka humbur aq shum nga pamja; mirpo, Perndimi vet duhet t tregoj gatishmri.
    Do t mund t thuhej se antiteza midis Lindjes dhe Perndimit, n gjendjen e tashme, qndron n Lindjen q ruan eprsin e meditimit mbi veprimin, ndrsa Perndimi modern, nga ana tjetr, pretendon eprsin e veprimit mbi meditimin. Ktu nuk ka m ndonj shtje t pikpamjeve nga t cilat do t mund t ishte e arsyeshme dhe e pranueshme si shprehje e s paku njfar t vrteteje relative, si ishte rasti kur folm pr kundrshtimin ose pr plotsueshmrin me raport konsekuent t bashkrenditjes midis ktyre dy termave q kundrshtojn njri-tjetrin; meqense raporti i nnshtrimit sht i pakthyeshm nga vet natyra e tij, kto dy koncepte vrtet jan n kundrthnie n kt rast, prandaj dhe prjashto-hen ndrsjellazi, dhe del se kur njher t pranohet nnshtrimi i vrtet, njri koncept duhet t jet i vrtet kurse tjetri i rrejshm. Para se t shkojm n burim t ksaj shtjeje, t shnojm nj shtje plotsuese: derisa pamja q sht ruajtur n Lindje u prket vrtet t gjitha kohve, si kemi vrejtur tashm, qndrimi tjetr vetm sa ka dalur n pah n koht fare t fundit; t gjitha konsideratat e tjera mnjan, kjo duhet tashm t shtyt njeriun t supozoj se sht disi normale. Kjo prshtypje vrtetohet me vet at ekzagjerim n t cilin mentaliteti modern perndimor ka dshtuar duke vijuar tendencn e vet t brendshme; t paknaqur me proklamimin e eprsis s veprimit n do rast, njerzit e Perndimit kan arritur n pikn q ta bjn at preokupim ekskluziv t tyre dhe mohim t gjith vlers s meditimit, natyrn e vrtet t t cilit nuk e prfillin ose nuk arrijn ta kuptojn. Doktrinat lindore, nga ana tjetr, derisa e miratojn sa m qart q ka mundsi eprsin dhe madje tejkalimin e meditimit n raport me veprimin, megjithat i lejojn veprimit vendin legjitim dhe pranojn plotsisht rndsin e tij t drejt n fush t rasteve t paparashikueshme t njerzimit.
    Doktrinat lindore po edhe doktrinat e lashta t Perndimit deklarojn njzri se meditimi sht sipror ndaj veprimit, njsoj si sht e pandryshueshmja siprore ndaj t ndryshueshmes. Veprimi, duke arritur vetm nj ndryshim kalimtar dhe momental t qenies, nuk mund me gjas t prmbaj brenda vetes arsyen parimore dhe t mjaftueshme; po t mos varej nga parimi jasht sfers s vet t mundshme, ather ai do t ishte dika iluzor; edhe ky parim prej nga del gjith realiteti nga i cili ka mundsi, si edhe ekzistenca e tij dhe vet mundsia e tij, mund t gjenden vetm n meditim, ose me fjal t tjera, n njohuri, sepse kto dy terme rrnjsisht jan sinonime, ose s paku prkojn, q vetdija dhe veprimi t arrijn aty duke mos u ndar kurrsesi. Njsoj ndryshimi, n kuptimin m t gjer t fjals, sht i pakuptimt dhe kundrthns, domethn i pamundshm pa nj parim prej ku mund t dal dhe i cili, nga vet fakti se sht parim, nuk mund t jet objekt i tij, prandaj doemos sht edhe i pandryshueshm; pr kt arsye n lashtsin perndimore Aristoteli pranoi domosdon e lvizsit t palvizshm pr t gjitha gjrat. sht pikrisht ajo pjes e lvizsit t palvizshm t ciln dija luan n raport me veprimin; sht e qart se veprimi i tri i prket sfers s ndryshimit dhe t t brit; dija n vete siguron mjetet pr t ikur nga kjo fush dhe nga kufizimet e brendshme, ndrsa kur arrin te pandryshimi, si n rastin e dijes kryesore ose metafizike, gj q n thelb sht dija, vet posedohet nga e pandryshueshmja, sepse e gjith dija e vrtet sht n thelb identifikim me objektin e vet. Kjo sht pikrisht ajo t ciln perndimort nuk ia dalin ta kuptojn; ata nuk pranojn asgj siprore ndaj dijes racionale ose diskursive, e cila doemos sht e trthort dhe e paprkryer, duke qen di q mund t pr-shkruhet si dije e reflektuar; madje edhe kt lloj t ult t dijes ata po vijn gjithnj e m shum duke e vlersuar vetm aq pr sa ajo mund tu shrbej qlli-meve praktike t menjhershme; t prftuar nga veprimi deri n shkalln e hedhjes posht t do gjje q qndron prtej saj, ata nuk ia dalin t kuptojn se vet ky veprim, pr shkak t mungess s parimit, shpie n agjitim aq t padobishm sa sht edhe i parndsishm.
    Ky vrtet sht tipari m i spikatur i kohs s sotme; nj dshir me gjith shpirt pr agjitim t pandrprer, pr ndryshim t vazhdueshm, pr shpejtsi gjithnj e m t madhe si ajo me t ciln vijojn ngjarjet njra pas tjetrs. Nga t gjitha ant shohim shprbrje t shumfishta dhe nj shumsi t pabashkuar m nga vetdija e fardo parimi m t lart; n jetn e prditshme, si n t menduarit shkencor, analiza bhet deri n njansi, duke dhn rezultat nndarje t pafundta, nj integrim t vrtet t veprimtaris njerzore n do sfer n t ciln ajo vep-rimtari ende mund t ushtrohet; dhe prej kndej paaftsia pr sintez dhe pamundsia pr fardo lloj prqndrimi q sht aq tipar i dukshm n syt e lindorve. Kto jan frytet e natyrshme dhe t pashmangshme t nj materializimi gjithnj e m t shquar, duke qen vet materia qensisht shumsi dhe ndarje; dhe le t thuhet, n kalim e sipr, kjo edhe shpjegon pse do gj q del nga materia nuk mund t lind gj tjetr pos grindje dhe t gjitha mnyrat e konfliktit midis popujve si dhe midis individve. Sa m thellsisht t przihet njeriu n kt shtje, aq m shum elemente t ndarjes dhe t kundrshtimit fitojn forc dhe hapsir; nga ana tjetr, sa m shum t ngrihet njeriu ndaj spiritualitetit t pastr, aq m afr hiqet ndaj atij bashkimi i cili mund t prmbushet plotsisht vetm prmes vetdijes pr parimet universale.
    Ajo q bie n sy sht se lvizja dhe ndryshimi vrtet mohen pr hir t vet tyre dhe jo pr nga ndonj qllim n t cilin mund t shpiejn: dhe ky sht rezultat i drejtprdrejt i prvetsimit t do aftsie njerzore n veprimin e jashtm, nga i cili posa u demonstrua karakteri kalimtar i domosdoshm. Edhe ktu kemi shprbrjen t shikuar nga nj knd tjetr dhe n nj faz m t prparuar: ajo do t mund t prshkruhej si tendenc ndaj t prkohshmes, q ka si kufizim gjendjen e ekuilibrimit t thjesht, i cili do t prkonte, po qe se do t arrihej, me shthurjen prfundimtare t ksaj bote; ndrsa kjo po ashtu sht nj nga shenjat m t qarta q tregojn fazn m t fundit t Kali-Jugas.
    Nn kt ndikim, pra, e njjta gj paraqitet n suazat shkencore: studimi ktu bhet pr hir studimi shum m tepr se pr hir t rezultateve t pjesrishme dhe fragmentare q i arrin; para nesh kalon nj sr gjithnj e m e shpejt e te-orive dhe e hipotezave t pambshtetje duke u thrrmuar posa t vhen n pun, pr tu zvendsuar pastaj me t tjera q kan fatin t qndrojn gjithnj e m shkurt, nj kaos i vrtet midis t cilit njeriu krkon kot s koti q t arrij dika m pozitive sesa grumbullim t llahtarshm faktesh dhe hollsish t paafta pr t provuar kado qoft ose pr t nnkuptuar kado qoft. Natyrisht, tani i referohemi shkencs spekulative, pr aq sa ende ekziston dika; sa u prket shkencave aplikative, prkundrazi, ka rezultate t pamohueshme dhe kjo mund t kuptohet leht, sepse rezultatet e ktij lloji lidhen drejtprsdrejti me sfern materiale, sfera e vetme n t ciln njeriu bashkkohor mund t krenohet pr fardo eprsie reale. Prandaj duhet t pritet q zbulimet, ose m mir shpikjet mekanike dhe industriale, do t shkojn duke u zhvilluar dhe shumfishuar me intensitet t shtuar derisa t arrihet fundi i kohs s sotme; dhe kush di nse kto shpikje me rreziqe t shkatrrimit t cilat vijojn n vargun e tyre a nuk do t bhen nj ndr agjentt kryesor n katastrofn e fundit, nse gjrat arrijn kulmin nga i cili kjo nuk mund t mnjanohet?
    Sido q t jet, ndjehet n mnyr shum t rndomt mbresa se n gjendjen e tashme t gjrave nuk ekziston m ndonj lloj stabiliteti; por derisa disa q e kuptojn rrezikun dhe provojn t reagojn kundr tij, shumica e bashkkohsve tan e gjejn veten fare rehat n mesin e ktij konfuzioni, n t cilin ata shohin nj lloj prfytyrimi t jashtm t vet mentalitetit t tyre. Vrtet ekziston nj prputhje e sakt midis bots ku duket se do gj sht n gjendje t dikas q bhet, duke mos mbetur vend pr t pandryshueshmen, duke hequr dor kshtu nga dija e vrtet me nnkuptim, si edhe nga aspekti i asaj dijeje, gjegjsisht nga parimet e transcedencs dhe ato universale. Mund t shkoj njeriu edhe m larg dhe t thot se ajo arrin te mohimi i njohuris reale fardo qoft, madje edhe t llojit relativ, sepse si treguam m lart, relativja sht e pakuptimt dhe e pamundshme pa absoluten, e rastsishmja pa t domosdoshmen, ndryshimi pa t pandryshueshmen dhe shumsia pa unitetin; relativizmi sht vet kundrthns, sepse duke krkuar t reduktohet do gj pr ta ndryshuar logjikisht duhet t arrij n mohim t vet ekzistimit t ndryshimit; n thelb argumentet e famshme t Zenos s Elias nuk do t thonin gj tjetr pos ksaj. Duhet vrtet t pranohet se teorit e llojit n fjal nuk mund t plotsohen ekskluzivisht n kohn e sotme; ndeshet njeriu me to n filozofin greke, shembulli i Heraklitit dhe i fluksit universal q sht shembulli m i njohur; n t vrtet, pikrisht kjo shpuri shkolln e Elias ti sulmonte kto koncepte, si edhe ato t atomistve, me an t nj lloj t reductio ad absurdum. Madje edhe n Indi mund t gjendet dika e till, ndonse natyrisht, qasja n at rast dallon nga mnyrat e filozofis. Teorit e tilla, megjithat, arritn n at koh jo m shum se n prjashtime, kurse revoltat e atij lloji kundr fryms tradicionale, t cilat mund t jen paraqitur her pas here gjat gjith rrjedhs s Kali-Jugas, ishin fundja fare t kufizuara n hapsir; ajo q sht e re sht prvetsimi i prgjithsuar i ktyre koncepteve, ashtu si mund t shihet sot n Perndim.
    Duhet t vhet n dukje se nn ndikimin e ides s kohs fare t fundit t prparimit, filozofit e asaj q bhet kan marr nj form t posame te modernistt t cilt kurr nuk e patn t njjtin lloj t teoris pr t lashtit: kjo form, derisa sht e aft pr llojlloshmri t shumfisht, mund t shkurtohet, thn me fjal t tjera, si evolucionizm. Nuk ka nevoj t prsrisim at q tashm e kemi thn gjetiu mbi kt tem: vetm do t prkujtojm t dhnn se fardo koncepti i cili nuk pranon asgj tjetr prve t brs, sht doemos po n at baz koncept natyralist, ndrsa si i till nnkupton nj mohim formal nga ai i cili qndron prtej natyrs, do t thot, i fushs metafizike, e cila sht fush e parimeve t pandryshueshme dhe t jashtme. Mund t theksojm po ashtu lidhur me teorit e tilla kundrmetafizike se ideja e Bergsonit pr zgjatjen e thjesht prkon pikrisht me at shthurje t njkohsis t ciln e zum ngoje m lart; intuita e supozuar e cila modelohet nga rrjedha e pandrprer e gjrave t ktyre kuptimeve, larg asaj q t mund t shrbej si instrument pr t nxn dije t vrtet, vrtet paraqet shthurje t gjith dijes s mundshme.
    Kjo na shtyt t vrejm edhe nj her, meqense sht nj shtje absolutisht qensore dhe kjo mbi t ciln nuk duhet t lejohet t kmbngulet as me dykuptimsin m t vogl, se intuita intelektuale, prmes s cils vetm dija metafizike mund t nxnet, nuk ka asgj, fardo qoft ajo, t prbashkt me at llojin tjetr t intuits pr t cilin flasin filozof t ndryshm bashkkohor: kjo e fundit ka t bj me rrafshin e ndijimeve dhe, n t vrtet, sht nnracionale, kurse ajo e para, e cila i prket inteligjencs s vrtet sht, pkundrazi, mbira-cionale. Por modernistt t cilt nuk jan t vetdijshm pr asgj sipr arsyes n rrafshin intelektual, as q marrin me mend mundsin e intuits intelektuale, kurse doktrinat e lashtsis dhe t Mesjets, edhe kur nuk kishin asgj m shum se karakter filozofik, prandaj edhe t paafta pr t vn n loj kt intuit n mnyr efektive, megjithat e pranonin qartas ekzistimin e saj si dhe eprsin e saj mbi t gjitha aftsit e tjera mendore. Kjo shpjegon pse nuk kishte fare nacionalizm para Dekartit; edhe racionalizmi sht di posarisht bashkkohor dhe pr m tepr lidhet ngusht me individualizmin, sepse ai nuk arrin asgj tjetr pos mohimit t do aftsie mendore q i prket nj rrafshi mbi-individual. Derisa perndimort t ngulin kmb n mosprfilljen ose n hedhjen posht t intuits intelektuale, ata nuk do t ken asnj tradit n kuptimin e vrtet t fjals, as q mund t arrijn ndonj mirkuptim me prfaqsuesit e mirfillt t qytetrimit lindor n t cilin do gj, si t thuash, pezullohet nga intuita, e pandryshueshme dhe e pagabueshme n vete dhe e vetmja piknisje pr gjith zhvillimin n pr-puthje me normat tradicionale.

  7. #7
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    922
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Kreu i katrt

    SHKENCA E SHENJT DHE SHKENCA PROFANE


    Posa vum n dukje se n qytetrimin q posedon karakter tradicional intuita intelektuale z pozitn e parimit t cilit mund ti reflektohet do gj tjetr; me fjal t tjera, sht thjesht doktrina metafizike ajo q prbn t qensishmen, do gj tjetr lidhet me t n nj trajt qoft t pasojave ose t zbatimeve sipas ur-dhrave t llojllojshme t realitetit t mundshm. Kjo vlen sidomos pr institucionet shoqrore; por vlen gjithashtu edhe pr shkencat, pr ato deg t njohuris, domethn, q merren me sfern e relatives dhe q n qytetrimet e tilla mund t konsiderohen si varshmri, si t thuash, zgjatje ose pasqyrim i dijes absolute dhe kryesore. Pikrisht n kt mnyr hierarkia e vrtet gjithmon ruhet gjithkund: relativja nuk trajtohet n asnj mnyr si e paqen, gj q do t ishte e pakuptimt; merret parasysh si duhet, por vendoset n pozitn e saj t duhur, e cila nuk mund t jet tjetr pos pozit e dors s dyt ose e nnshtruar; kurse brenda ksaj sfere t vet relatives ka shum shkall t ndryshme, varsisht nga ajo nse tema q shqyrtohet qndron m afr apo m larg suazave t parimeve.
    Prandaj sa u prket shkencave, jan dy koncepte rrnjsisht t ndryshme madje edhe t pajtueshme, t cilave mund tu referohemi gjegjsisht si koncep-cione tradicionale dhe koncepcione bashkkohore; shpesh kemi pasur rast t zm ngoje ato shkenca tradicionale q ekzistonin n lashtsi dhe n Mesjet dhe t cilat ekzistojn edhe sot n Lindje, ndonse vet nocioni i fardo gjsendi t till sht br fare i huaj pr perndimort. Duhet t shtohet se do qytetrim ka pasur shkenca tradicionale t nj lloji t posam, t uditshme n vete, duke qen si arsye q aty ku sht fjala pr shkencat njeriu nuk sht m n sfer t parimeve universale, t cilat jan trev vetm e metafiziks s vrtet, por n rrafsh t prshtatjeve; n kt sfer, pikrisht pr arsye se sht e rastit, duhet t bhet llogaria e gjith trsis s kushteve mendore dhe t tjera, q i prkasin cilitdo popull dhe madje mund t thuhet, pr do periudh t dhn t ekzistencs s nj populli, meqense tashm kemi par se ka periudha kur riprshtatjet bhen t domosdoshme. Kto riprshtatje nuk jan m shum se ndryshime t forms, duke mos ndikuar n asnj mnyr n thelbin e tradits; sa i prket doktrins metafizike, mund t ndryshohet vetm shprehja, n nj mnyr pak a shum t krahasueshme me prkthimin nga nj gjuh n tjetrn; edhe pse format mund t jen t llojllojshme, t cilat merren pr hir t vet shprehjes, pr sa i prket se sa sht e mundshme nj shprehje e till, metafizika mbetet nj, pikrisht si sht e vrteta vetm nj.
    Kur njeriu kalon, pra, n fushn e zbatimeve, rasti natyrisht ndryshon: n skenat si me institucionet shoqrore, hyn njeriu n botn e forms dhe t shu-msis, n kt baz mund vrtet t thuhet se dallimet e forms krijojn shkenca t ndryshme, madje edhe kur objekti i studimit mbetet s paku pjesrisht i njjti. Logjicientt e kan zakon t shikojn nj shkenc si krejtsisht t prcaktuar me objektin e saj, por ky sht nj shikim tepr i thjeshtuar; pikmbshtetja nga e cila prfytyrohet objekti duhet t hyj n definicion t shkencs. Numri i shkencave t mundshme sht i pacaktuar; mund t ndodh fare mir q disa shkenca t studiojn t njjtat gjra, por n aspekte aq t ndryshme prandaj edhe me metoda t tilla t ndryshme dhe me qllime t tilla t ndryshme, saq ato, megjithat, jan n t vrtet shkenca fare t ndryshme. Kjo ka mundsi t ndodh sidomos me shkencat tradicionale q u prkasin qytetrimeve t ndryshme; shkencat, domethn, t cilat ndonse jan ndrsjellazi t krahasueshme, megjithat nuk mund gjithmon t asimilohen n njra-tjetrn dhe shpesh nuk mund t prshkruhen n mnyr t drejt me emr t njjt. Shpesh kuptohet vetvetiu se dallimi sht edhe m i dukshm po qe se n vend q t bhet krahasim midis shkencave tradicionale, t cilat s paku rrnjsisht kan karakter t njjt, bhet prpjekje pr krahasimin e ktyre shkencave n mnyr t prgjithshme me shkencn ashtu si kuptohet nga bota bashkkohore; n shikim t par mund t duket ndonjher se objekti i studimit ishte i njjti n secilin rast por megjithat njohja e tij t ciln e japin dy llojet e shkencs dallon aq shum saq njeriu hamendet, n shqyrtimin m t afrt, t vazhdoj ti vshtroj ato si t njjta, madje edhe n kuptim t pjesrishm.
    Disa shembuj mund t shrbejn pr t qartsuar at q duam ta themi; dhe n fillim do t marrim nj shembull shum t zakonshm, gjegjsisht at t fiziks, ashtu si kuptohej ajo nga njerzit e lashtsis dhe si kuptohet nga bashkkohsit; n kt rast, pr m tepr, nuk ka nevoj t shikohet prtej bots perndimore pr ta vshtruar dallimin e thell q ndan kto dy koncepcione. Termi fizik n kuptimin e tij origjinal dhe etimologjik nuk do t thoshte gj as m shum e as m pak se shkenc e natyrs, pa cilsim t asnj lloji; sht, pra, shkenc e cila merret me ligjet m t prgjithshme t asaj q bhet (natyra dhe ajo q bhet jan thellsisht sinonime) dhe pikrisht n kt mnyr e kuptuan kt shkenc grekt dhe posarisht Aristoteli; po qe se ndodh t ket shkenca m t specializuara q lidhen po me at rrafsh, ato mund t arrijn jo m shum se specifikime t fiziks, duke u marr me nj sfer ose nj tjetr t prcaktuar n mnyr pak m t ngusht. Pra, tashm ka di bukur t rndsishme pr shmangien e kuptimit pr t ciln modernistt kishin kundrshtuar fjaln fizik, duke e rezervuar at vetm pr t prshkruar nj shkenc t veant ndr shum t tjera, nga t cilat t gjitha jan njsoj shkenca natyrore; ky fakt lidhet ngusht me at proces t nndarjes q tashm e kemi vrejtur si karakteristik e shkencs moderne, nj form e specializimit e dal nga suaza analitike e mendjes dhe e shpn n gjatsi t tilla sa t marr konceptin e nj shkence q trajton natyrn si nj trsi tashm t pakapshme pr secilin q i sht nnshtruar ndikimit t saj. Vshtirsit q dalin nga ky specializim e mbi t gjitha ngushtsia e pikpamjes q shkakton ajo nuk kan kaluar krejt t pavrejtura; por do t dukej se pikrisht ata njerz t cilt jan shum t vetdijshm pr kt fakt, vet i jan dorzuar, megjithat, si nj t keqeje t domosdoshme q del nga grumbullimi i madh i njohuris s hollsishme t ciln asnjri nuk mund t shpresoj ta prthakoj ndonjher; nga nj an, ata nuk kan kuptuar se dijes aq t hollsishme i mungon rndsia n vete dhe nuk e vlen sakrificn pr nj dije sintetike q i prket nj rrafshi shum m t lart ndonse ende merret me rela-tiven; kurse nga ana tjetr, ata nuk ia kan dalur t shohin se pamundsia pr bashkimin e shumics s ksaj njohurie t hollsishme sht pasoj e mungess s dshirs s tyre pr ta lidhur me parimin m t lart; do t thot, kjo sht pr shkak t kmbnguljes pr t punuar nga posht drejt prpjet dhe nga ana e jashtme, kurse krkohet procesi krejt i kundrt, kur dshirohet t kihen shkenca t siguruara me vlera t vrteta spektakulare.
    Po qe se n vend q t krahasohet fizika e antiks me at q bashkkohsit e kuptojn me kt term, ajo duhet t krahasohet me gjith grumbullin e shkencave natyrore ashtu si jan krijuar n kohn e sotme - kurse kjo sht ajo q duhet vrtet t prkoj me fizikn antike - pika e par e dallimit do t duhej t ishte nndegzim n specialitete t cilat, si t thuash, jan t huaja pr njra-tjetrn. Ky sht, megjithat, vetm aspekti m i jashtm i ksaj shtjeje dhe nuk duhet t supozohet se duke i kombinuar t gjitha kto shkenca speciale do t arrihet n ekuivalentin e fiziks antike. shtja, n t vrtet, sht se kjo pikpamje sht plotsisht e huaj dhe pikrisht ktu ngrihet dallimi qensor midis dy koncepteve t zna ngoje m lart: konceptimi tradicional, si kemi vn tashm n dukje, i lidh t gjitha shkencat me parimet e t cilave bhen zbatime t posame, dhe pikrisht kjo lidhje sht ajo t ciln nuk arrin ta pranoj koncepti bashkkohor. Pr Aristotelin fizika ishte e dyta n raport me metafizikn, ajo domethn varej nga metafizika, dhe n t vrtet, ishte vetm nj zbatim n fushn e parimeve t natyrs t cilat jan m siprore sesa natyra dhe pasqyrohen n ligjet e saj; dhe po kjo mund t thuhet pr kozmologjin e Mesjets, koncepcioni bashkkohor, nga ana tjetr, krkon t bj shkencat t pavarura duke mohuar do gj q i tejkalon ato ose s paku i pohon si t panjohura dhe refuzon ti marr parasysh, gj q si rrjedhoj del q t mos prfillen n praktik; ky mohim ekzistonte si fakt nj koh t gjat para se njerzit t mendonin ta ngrenin n teori sistematike me emra t till, si pozitivizm dhe agnosticizm, sepse vrtet mund t thuhet se ajo qndron n rrnj t shkencs moderne n prgjithsi. Vetm n shekullin XIX, pra, gjenden njerz q krenohen me mosdijen e tyre (sepse t quhesh agnostik nuk do t thot asgj tjetr pos ksaj) dhe krkojn tu mohohet t tjerve gjith njohuria e gjrave pr t cilat ata vet jan t padijshm, ndrsa ajo faz shnonte nj shkall t mtejme n rnien intelektuale t Perndimit.
    Duke krkuar t ndrprehet plotsisht lidhja midis shkencave dhe fardo parimesh m t larta, me pretekst pr t siguruar pavarsin e tyre, koncepti modern ua grabit gjith kuptimin m t thell madje edhe nga interesi real nga pikpamja e dijes, dhe kjo mund ti shpjer ata qorrsokakut teposht, duke i burgosur, si edhe po ndodh, n nj sfer t kufizuar t pashnueshme.1 Pr m tepr, zhvillimi i cili vazhdon brenda asaj fushe nuk sht thellim i dituris, si merret me mend zakonisht; prkundrazi, informata e marr ashtu mbetet sipr-faqsore dhe thjesht konsiston n at shprbrje n hollsi, q kemi zn ngoje, n nj analiz aq shterp sa edhe t mundimshme dhe e cila mund t vijohet deri n pafund pa prparuar m tutje pr asnj hap t vetm n drejtim t dituris s vrtet. Pr m tepr, perndimort n prgjithsi kultivojn shkencn pr hir t saj ashtu si e kuptojn; qllimi i tyre kryesor nuk sht dituria, qoft edhe e nj rrafshi inferior, por zbatimi praktik, si mund t prfundohet nga lehtsia me t ciln shumica e bashkkohsve tan e ngatrrojn shkencn me shkathtsin. Kshtu q nga shumkush inxhinieri shikohet si njeri tipik i shkencs; por kjo lidhet me nj shtje tjetr t ciln do t duhet m von ta shqyrtojm n mnyr m t plot.
    Duke marr me mend formn bashkkohore t saj, shkenca jo vetm q ka humbur n thellsi, por mund t thuhet edhe n qndrueshmri, sepse lidhja me kto parime i ka mundsuar t marr pjes n pandryshueshmrin e saj deri n shkall t plot q lejon natyra e prmbajtjes s saj; kur njher t mbyllet ekskluzivisht n sfern e ndryshimit, megjithat, nuk mund t shpresoj t arrij fardo lloji t stabilitetit, as t gjej ndonj baz t qndrueshme mbi t ciln do t ndrtohet; duke mos u nisur m nga asnj siguri, e gjen veten t reduktuar n gjasa dhe prafrsi, ose n ndrtime thjesht hipotetike t cilat jan thjesht prodhim i imagjinats individuale. Prve ksaj, edhe po ndodhi q shkenca bashkkohore rastsisht t arrij, nj rruge shum trthore, n rezultate t caktuara t cilat duhet t pajtohen me disa nga t dhnat e shkencave t lashta tradicionale, do t ishte gabim i madh t vshtrohen ato rezultate pr t vrtetuar t dhnat n fjal, t cilat nuk kan kurrfar nevoje pr vrtetime t tilla; dhe do t ishte humbje kohe t provohej t pajtoheshin pikpamjet e tilla krejtsisht t ndryshme, ose t vendosej prputhje me teorit hipotetike t cilave mund tu dal boja plotsisht brenda disa vjetve. Sa u prket shkencave bashkkohore, kto mendime mund t ken t bjn me natyrn e hipotezave, derisa kan arritur dika krejt tjetr pr shkencat tradicionale, duke u paraqitur si pasoja t padyshimta t t vrtetave t njohura n mnyr intuitive, prandaj edhe n mnyr t pagabueshme brenda rendit metafizik. Pr m tepr, sht nj mashtrim i veant, tipik pr eksperimentalizmin bashkkohor, t merret me mend se nj teori mund t provohet me fakte, kurse n t vrtet t njjtat fakte mund t shpjegohen gjithmon njsoj edhe me llojshmrin e teorive t ndyshme; kurse disa nga pioniert e metods eksperimentale, si sht Klod (Claude) Bernard, kan pranuar vet se do t mund t shpjegonin faktet vetm me ndihmn e ideve t paraformuara, pas t cilave do t mund t mbeteshin fakte t thata, pa rndsi t vlers shkencore.
    Derisa t flitet pr eksperimentalizm mund t prfitohet nga rasti pr tiu prgjigjur pyetjes e cila her-her shtrohet n lidhje me kt dhe e cila sht si vijon: pse kan arritur shkencat eksperimentale n qytetrimin bashkkohor zhvillim t atill q kurr nuk ka arritur n duar t fardo qytetrimi tjetr t mparm? Arsyeja sht se ato kufizojn vmendjen n shtjet e kuptimeve dhe n botn e materies dhe se ato gjithashtu u jepen me gatishmri zbatimeve praktike m urgjente; zhvillimi i tyre duke shkuar krahas me at q mund t quhet bestytni e fakteve, kshtu sht plotsisht n pajtim me tendencat posarisht bashkkohore, derisa n koht paraprake, prkundrazi, nuk do t kishin qen n gjendje t gjendeshin nxitje t mjaftueshme pr tu absorbuar n kt drejtim deri n shkalln e lnies pas dore t rrafsheve m t larta t njohuris. Duhet t kuptohet qart q, sipas botkuptimit ton, nuk sht fare shtja e pohimit se fardo njohurie, sado qoft inferiore, sht vet legjitime; ajo q nuk sht legjitime sht thjesht keqprdorim q haset kur temat e ktij lloji e thithin gjith aktivitetin njerzor, si sht rasti sot. Mund t prfytyrohet madje nj qytetrim normal ku ka pasur shkenca eksperimentale t lidhura me parimet si dhe shkencat e tjera dhe kshtu t siguruara me vler t vrtet spekulative; n t vrtet, po qe se duket se nuk sht paraqitur kurrfar shkence e till, kjo sht pr shkak se v-mendja sht kthyer n paraplqimin e drejtimeve tjera, dhe gjithashtu pr shkak se, edhe kur ajo ishte shtje e studimit t bots s ndijimeve aq sa sht par me interes pr t br ashtu, t dhnat tradicionale e bnin t mundshme pr ti hyr ktij studimi n mnyr m t prparuar me metoda tjera dhe nga nj pikvshtrim tjetr.

    1 Duhet t shnohet se dika e ngjashme sht paraqitur n rendin shoqror, ku modernistt krkojn t shkpusin t prbotshmen nga shpirtrorja. Nuk sht fjala pr t mohuar faktin se kto dyja jan t ndryshme, sepse ato u referohen n mnyr efektive fushave t ndryshme, pikrisht si n rastin e metafiziks dhe t shkencave. Ajo q nuk bie n sy, megjithat, n saje t nj gabimi karakteristik t qasjes analitike, sht se dallimi nuk do t thot shkputje e plot. N kt mnyr, fuqia e prkohshme humb legjitimitetin, kurse po kjo do t mund t thuhej pr shkencat n rrafshin intelektual.

  8. #8
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    922
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    M lart vum n dukje se nj ndr karakteristikat e kohs s sotme sht eksploatimi i t gjitha atyre gjrave q kan qen ln pas dore deri tani si di q nuk ka pasur rndsi t mjaftueshme pr njerzit q tu kushtonin vmendjen e tyre, por t cilat, megjithat, duhej edhe t zhvilloheshin para fundit t ciklit t tashm, sepse edhe ato e kan vendin e vet n mesin e mundsive t destinuara pr tu shfaqur atje; i till posarisht sht rasti i shkencave eksperimentale, t cilat kan lindur gjat rrjedhs s shekujve t fundit. Jan madje edhe disa shkenca bashkkohore t cilat arrijn, n kuptimin m t drejtprdrejt t fjals, jan pikrisht elementet m inferiore t ktyre shkencave t fundit ato q, duke qen t izoluara dhe t shkputura nga e gjith pjesa tjetr gjat periudhs s dekadencs, u materializuan me t madhe dhe pastaj shmbllyen si piknisje pr nj zhvillim fare tjetr prgjat vijave q prkojn me tendencat bashkkohore, n mnyr t till sa t shpiejn n formimin e shkencave q nuk kan m asgj t prbashkt me ato q u kan paraprir. Kshtu, pr shembull, nuk sht e drejt t pohohet, si zakonisht merret me mend, q astrologjia dhe alkimia jan br gjegjsisht astronomi dhe kimi moderne, ndonse ky pikshikim prmban nj shkall t s vrtets nga kndi thjesht historik, vetm aq, n t vrtet, si del e qart nga ajo q kemi thn m lart: nse kto shkenca t fundit kan dalur vrtet nga ato t parat n njfar mnyre, kjo nuk sht rezultat i evolucionit, por, prkundrazi, sht br me procesin e degjenerimit; kurse kjo sht shtje e cila krkon shpjegime t mtejme. n mbeturina t shkencave t lashta t cilat m nuk kuptohen:1
    N radh t par duhet t vrehet se mveshja e nj kuptimi t veant termave astrologji dhe astronomi ka zanafilln relativisht t re; te grekt q t dyja fjalt prdoreshin pa dalluar midis tyre, pr t shnuar tr fushn q tani ndahet midis ktyre termave. Pastaj do t dukej, n shikim t par, sikur ky t ishte vetm nj shembull tjetr i asaj ndarjeje t futur pr hir t specializimit midis atyre q ishin n fillim vetm pjes t nj shkence t vetme; por ajo q sht e uditshme sht se derisa njra nga pjest, gjegjsisht ajo q paraqiste ann m materiale t shkencs n fjal, prjetoi nj zhvillim t pavarur, pjesa tjetr, prkundrazi, u zhduk trsisht. Kjo sht aq e vrtet saq m as q dihet se ka prmbante astrologjia e lasht, madje as ata q kan provuar t rindrtojn kurr nuk kan arritur m shum se nj falsifikim t saj; ata ose provojn ta kthejn n nj barasvler t nj shkence eksperimentale bashkkohore dhe kan krkuar ndihm nga statistika dhe llogaritjet e gjasave, duke vijuar t prvetsojn nj pikpamje q sigurisht nuk do t kishte ekzistuar as n botn e lasht dhe as n at mesjetare, prndryshe e drejtojn vmendjen vetm n rikthimin e artit hyjnor i cili arrin t bhet vetm oroditje e astrologjis n rnie e sipr t saj dhe e cila do t mund t shikohej m s shumti si zbatim shum inferior, zor se i vlefshm pr konsiderata serioze, si mund edhe sot e ksaj dite t vshtrohet n qndrimin e treguar ndaj saj n Lindje.


    1 Vlen t shnohet se emri tibetian pr Kali-Juga sht, fjal pr fjal, "mosha e mbeturinave t papastra". Faza e fundit e saj prshkruhet si "koha kur papastrtit shtohen gjithnj e m shum". - Shnim i prkthyesve n anglishte.

  9. #9
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    922
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Rasti i kimis sht ndoshta edhe m i qart dhe m tipik; kurse sa i prket padijes s modernistve mbi natyrn e vrtet t alkimis, s paku sht aq e madhe si n rastin e astrologjis. Alkimia e vrtet ishte n thelb shkenc q i prkiste fushs kozmologjike dhe njherit ishte e zbatueshme edhe n sfern njerzore, sipas analogjis midis makrokozms dhe mikrokozms; prve ksaj, ajo prbhej posarisht nga nj kndvshtrim q lejonte zhvendosjen n sfern thjesht shpirtrore, e cila i dha msimit t saj nj vler simbolike dhe rndsi m t madhe, duke e vendosur ndr llojet m t plota t shkencave tradicionale. Kimia bashkkohore nuk ka dalur nga kjo alkimi, me t ciln n t vrtet ajo as q ka dika t prbashkt; kimia moderne sht shthurje, edhe n kuptimin m t ngusht t fjals, shmangie q ka zanafilln ndoshta qysh n Mesjet, n mungesn e t kuptuarit nga nj pjes e njerzve q nga pamundsia pr t deprtuar n kuptimin e vrtet t simboleve t prdorura, do gj e mori fjal pr fjal dhe nxori pak a shum nj eksperimentalizm konfuz me supozim se alkimia ishte thjesht shtje e manipulimeve materiale. Kta njerz t cilve u referohen kimistt n mnyr sarkastike si fryrs dhe ndezs t qymyrgurit ishin paraardhsit e kimistve t sotm; kurse kjo ilustron si u ngritn shkencat bashkkohore nga ato q kishin mbetur prej shkencave t lashta, me materialet q ishin refuzuar dhe braktisur n padije dhe n profani. T shtojm se t ashtuquajturit prtrits t alkimis, nga t cilt nj numr sish mund t gjendet n botn bashkkohore, nga ana e tyre e shtyjn m tutje kt shmangie, ndrsa hulumtuesit e tyre jan larguar aq shum nga alkimia tradicionale sa edhe astrologt e sotm nga astrologjia e lasht, prandaj pikrisht pr kt shkak njeriu arsyetohet kur deklaron se shkencat tradicionale t Perndimit vrtet kan humbur pr botn bashkkohore.
    Ne do t kufizohemi n kta pak shembuj, ndonse do t ishte shtje e leht t sigurohen disa t tjer t zgjedhur nga sfera t llojllojshme dhe q gjithkund nxjerrin bastardime t ngjashme. N kt mnyr do t mund t tregohej se psikologjia ashtu si kuptohet sot, domethn studimi i dukurive mendore si t tilla, sht prodhim natyror i empirizmit anglo-sakson dhe i qndrimit t mendjes s shekullit XVIII, dhe se pikpamja me t ciln prkon ajo ishte aq e dors s dyt n syt e njerzve t lasht saq edhe po t ndodhte t merrej rastsisht parasysh, n asnj mnyr nuk do t ishte ngritur n shkenc t posame; fardo vlere t kishte pasur n vete duhej t ishte shndrruar dhe asimiluar, sa u prket atyre, n prputhje me pikvshtrimet m t larta. N nj sfer fare tjetr do t mund t tregohej po ashtu se matematika bashkkohore nuk paraqet m shum se lvozhgn e jashtme, si t thuash, apo ann ekzoterike t matematiks s Pitagors; koncepti i lasht i numrave sht br madje fare i pakuptimt pr modernistt, meqense edhe n at rast, pjesa siprore e shkencs, ajo e cila s bashku me karakterin e saj tradicional i dha vler t vrtet intelektuale, sht zhdukur plotsisht; kurse rasti i matematiks sht shum i ngjashm me at t astrologjis. Por t vshtroheshin t gjitha shkencat njra pas tjetrs do t ishte pun e mrzitshme; mjaft sht thn pr t shpjeguar natyrn e ndryshimit s cils lindjen e saj ia kan borxh shkencat bashkkohore dhe e cila sht shum e kundrt me prparimin, duke arritur vrtet n kthim prapa t inteligjencs; ndrsa tani do ti kthehemi shtjes s rendit t prgjithshm q ka t bj me rolet gjegjsisht t luajtura nga shkencat tradicionale dhe bashkkohore dhe me dallimet e thella q ekzistojn midis tyre sa u prket qllimeve t tyre t vrteta.
    Sipas konceptit tradicional, nj shkenc sht interesante jo aq shum pr hir t saj sa pr at q sht, si t thuash, zgjatje ose deg e dors s dyt e doktrins nga e cila prbhet pjesa qensore, si pam me metafizikn e pastr. N t vrtet, nse do shkenc sht vrtet legjitime, derisa nuk kaprcen pozitn q i takon me t drejt sipas natyrs s vet, do t kuptohet leht sidoqoft; pr dok q ka njohuri t nivelit m t lart, format e ulta t dituris patjetr humbin shum nga interesimi i tyre; fardo interesimi q tu ket mbetur, ai do t jet vetm si funksion, si t thuash, i dijes kryesore, domethn prderisa nga nj an ato pasqyrojn kt dije n filan e fallan sfer t mundshme, ose nga ana tjetr, prderisa jan t afta t shpiejn n po at dije kryesore e cila, n rast t till, kurr nuk duhet larguar sysh ose sakrifikuar deri n konsiderata pak a shum t rastit. Kto jan dy funksione plotsuese q me t drejt u prkasin shkencave tradicionale, nga nj an, si zbatime t doktrins, ato lejojn t lidhen ndr vete t gjitha rrafshet e ndryshme t realitetit dhe t integrohen n nj bashksi t sintezs s trsishme; nga ana tjetr, s paku pr disa njerz dhe sipas prirjeve t tyre t posame, ato prbjn nj prgatitje pr nj lloj m t lart t dijes dhe nj lloj shtegu q shpie drejt saj, ndrsa nga rregullat hierarkike, sipas niveleve t ekzistencs me t cilat lidhen ato, formojn, si t thuash, aq shum kmb shkallsh me an t t cilave ka mundsi t ngrihet njeriu n lartsit e intelektualitetit t vrtet. sht shum leht t shihet se shkencat bashkkohore nuk munden assesi t prmbushin as njrin e as tjetrin nga kto dy qllime binjake; pikrisht pr kt arsye ato nuk mund t arrijn asgj tjetr pos shkencs profane, ndrsa shkencat tradicionale, n saje t lidhjes s tyre me parimet metafizike, prfshihen efektivisht n shkencn e shenjt.
    Qllimi i dyfisht t cilin posa e vum n dukje, aq m tepr, nuk nnkupton as kundrthnie as rreth vicioz, ndonse siprfaqsisht mund t duket se sht ashtu; ndrsa kjo sht gjithashtu shtje q krkon shpjegim. Ajo mund t prshkruhet si shtje e dy pikpamjeve, njra q zbret teposht e tjetra q ngrihet prpjet, ose njra q prkon me shpalosjen e dijes, q fillon nga parimet dhe ecurit drejt zbatimeve gjithnj e m t largta, kurse tjetra q prkon me nxnien graduale t po asaj dijeje, duke vijuar nga dituria m e ult, drejt asaj m t larts, ose, n qoft se paraplqehet, prej dituris s jashtme drejt dituris s brendshme. Nuk sht, pra, shtja q t dihet nse shkencat duhet t prbhen nga posht lart ose nga lart posht, apo nse sht e domosdoshme q ekzistimi i tyre t marr njohuri t parimeve ose t bots s ndryshme, si piknisje e tyre; kjo shtje, e cila mund t shtrohet nga prqndrimi i filozofis profane dhe q vrtet duket se sht shfrytzuar pak a shum qartas ndr grekt, nuk ekziston fare pr shkencn e shenjt, e cila nuk mund t niset prej asgjje por vetm prej parimeve universale; arsyeja pse nj shtje e till nuk paraqitet n kt rast sht se faktori i dors s par ktu sht intuita intelektuale, e cila sht m e drejtprdrejta nga t gjitha format e dituris si dhe m e larta dhe sht absolutisht e pavarur nga ushtrimi i do aftsie q i prket rrafshit ndijimor ose madje edhe racional. Shkencat mund t konstituohen vetm n mnyr t vlefshme, si shkencat e shenjta, nga ata t cilt, mbi do gj tjetr, ende posedojn diturin kryesore dhe t cilt jan t vetmit t kualifikuar pikrisht pr at arsye t zbatojn, n prputhje me dogmatizmin m t sakt tradicional, t gjitha prshtatjet e nduar-nduarshme q bhen t domosdoshme nga rrethanat e kohs dhe t vendit. Kur njher, pra, t jen formuar shkencat n kt mnyr, t msuarit e tyre mund t vijoj rend t prkundrt; ato do t shrbejn si ilustrime t doktrins s thjesht, si t thuash, t ciln jan n gjendje ta bjn m leht t qasshme pr disa tipe t mendjes; ndrsa nga fakti se ato merren me botn e shumsis me t ciln prshtaten prmes llojllojshmris gati t pafund t pikpamjeve t tyre, deri n nduarnduarshmrin njsoj t gjer t prirjeve individuale q gjenden ndr ato tipe t mendjes horizonti i s cils ende kufizohet me po at bot t shumsis; shtigjet e mundshme q shpiejn n dituri mund t ndryshojn jashtzakonisht shum n rrafshet m t ulta, por do t puqen gjithnj e m shum duke i arritur rrafshet m t larta. Kjo nuk do t thot se secila nga kto shkall paraprgatitse sht absolutisht e domosdoshme, meqense ato nuk arrijn m shum se t bhen mjete t rastit dhe nuk gzojn mas t prbashkt me qllimin q duhet t arrihet; mund t ndodh madje q disa midis atyre te t cilt mbizotron prirja pr meditim do t arrijn me nj hap t vetm n intuit t vrtet intelektuale pa ndihmn e fardo mjeti t till; por kto jan pak a shum raste prjashtimi dhe pr njerzit e zakonshm kjo sht shtje e plqimit, nse mund t thuhet kshtu, duke arritur n domosdoshmri politike t ciln ata duhet ta ojn prpjet me etapa graduale. Pr ta br shtjen m t qart, mund t prfitohet edhe nga simboli tradicional i rrots kozmike: rrethi vrtet ekziston vetm me meritn e qendrs; por qeniet q gjejn veten n perimetr duhet patjetr t nisen nga atje dhe t vijojn rrezes pr t arritur n qendr. Pos ksaj, si pasoj e prkimit q ekziston midis do rrafshi t realitetit, t vrtetat q i prkasin nj rrafshi m t ult mund t merren si simbolike t atyre q i prkasin rrafshit m t lart, dhe kshtu t veprojn si prkrahse pr t arritur n diturin e ksaj t fundit me an t analogjis; kjo sht ajo q pajis shkencn me kuptimin sipror dhe i jep karakterin e nj shkence t shenjt t vrtet.
    Le t thuhet se do shkenc sht e aft t marr me mend kt tipar, fardo teme qoft, me t vetmin kusht q t krijohet dhe t shqyrtohet sipas fryms tradicionale; sht fare e domosdoshme t kihen parasysh shkallt e rndsis s shkencave t ndryshme q varen nga hierarkia e rrafsheve t realitetit me t cilat merren; por fardo shkalle qoft, karakteri dhe funksioni i tyre mbeten n thelb t njjt n konceptin tradicional. Ajo q vlen pr t gjitha shkencat n kt aspekt vlen po ashtu edhe pr do art, pr aq sa ai art mund t posedoj vler vrtet simbolike e cila ia bn t mundshme t shrbej si mbshtetje pr meditim, dhe gjithashtu pr shkak se rregullat e tij, si ligjet objekt shkence i t cilit sht ai pr tu kuptuar, jan sipas radhs pasqyrime dhe zbatime t parimeve themelore; dhe kshtu sht rasti q n do qytetrim normal ka arte tradicionale, t cilat nuk i kan humbur Perndimit bashkkohor m pak sesa shkencat tradicionale. E vrteta sht se vrtet nuk ka dika t till si sfera pro-fane q n nj mnyr i kundrvihet sfers s shenjt; ekziston thjesht nj pikpamje profane e cila vrtet nuk sht asgj tjetr pos pikpamje e padijes. Pikrisht pr kt arsye shkenca profane, domethn si kuptohet nga modernistt, mund t prshkruhet drejt si dije injorante. Ashtu si kemi vn n dukje tashm gjetiu: ajo sht dije e nj rrafshi m t ult, q mbetet n nivelin e shkalls m t ult t realitetit dhe e verbr ndaj do gjje q e kaprcen ose ndaj do qllimi m t lart sesa ai vet, si dhe ndaj do parimi q mund ti siguroj asaj nj vend t merituar, sado qoft e prulur, ndr rrafshet e llojllojshme t dijes n trsi; e burgosur n mnyr t paprmirsueshme brenda fushs relative dhe t ngusht n t ciln ajo sht prpjekur pr ta shpallur veten t pavarur, prandaj me vet plqimin e saj duke u shrbyer t gjitha lidhjeve me t vrtetn transcendente dhe me dijen siprore, ajo nuk arrin m shum se nj trajt t paqllimt dhe iluzore, duke dalur prej asgjje dhe duke mos shpn askund.
    Ky shqyrtim duhet t mjaftoj pr ta br t qart mangsin e bots bashkkohore nga pikvshtrimi shkencor dhe pr t treguar si ajo shkenc e njjt me t ciln krenohet aq shum nuk paraqet m shum se shmangie dhe, si t thuash, nj mbeturin t shkencs s vrtet e cila, n syt tan, mund t jet vetm sinonim me at q kemi quajtur shkenc t shenjt ose tradicionale. Shkenca bashkkohore, duke u ngritur nga nj kufizim arbitrar i dijes brenda nj rrafshi t posam, i cili n t vrtet sht m i ulti nga t gjith, gjegjsisht nga ai material ose i realitetit ndijimor, si pasoj ka gjith vlern intelektuale, aq sa mund t thuhet se dikush prdor fjaln intelektualitet me plotkuptimin e saj t vrtet por refuzon t marr pjes n gabimin racionalist, ose t hedh posht intuitn intelektuale, gj q shpie n t njjtn gj. Burimi i ktij gabimi si edhe i shum gabimeve t tjera bashkkohore, dhe po ashtu rrnja e gjith shmangies s shkencs, si u prcaktua m lart, mund t zbulohet n at q quhet individua-lizm, nj qndrim i mendjes i cili nuk dallon nga vet qndrimi kundr-tradicional dhe nga i cili shfaqjet e shumta t dukshme n do sfer prbjn njrin nga faktort m t rndsishm n hutin e kohs son; dhe pikrisht ky individualizm duhet t vshtrohet tani n hollsi m t madhe.


    Vijon



    Kreu i pest INDIVIDUALIZMI

  10. #10
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    922
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    INDIVIDUALIZMI

    Me individualizm kuptojm mohimin e fardo parimi q qndron sipror ndaj individit dhe si pasoj reduktimi i qytetrimit n t gjith sektort e tij n elemente thjesht njerzore; prandaj n mnyr themelore arrihet n shtjen bukur shum t njjt me at q njihej si humanizm n kohn e Renesancs dhe po ashtu sht tipar karakteristik i pikpamjes profane, si e prshkruam pak m par m lart. Vrtet e gjith kjo nuk sht tjetr pos nj dhe e njjta gj e prshkruar me emra t ndryshm; dhe kemi treguar, pos ksaj, se ky pikvshtrim profan prkon me pikvshtrimin kundrtradicional n t cilin prmblidhen s bashku t gjitha tendencat posarisht moderne. Kjo, natyrisht, nuk do t thot se ky pikvshtrim sht trsisht i ri; ai tashm sht zbuluar vetm aty-ktu n koh tjera, por shfaqjet e tilla gjithmon kan qen n shkall t kufizuar dhe ekzistonin ndaras nga rrjedha kryesore, kshtu q kurr nuk u zgjeruan mbi gjith qytetrimin, si ka ndodhur n Perndim gjat shekujve t fundit. Ajo q kurr nuk sht par deri sot sht qytetrimi i ndrtuar vetm mbi baz thjesht negative e cila mund t quhet munges e parimit; sht pikrisht kjo munges e parimit ajo e cila e pajis botn moderne me karakterin e vet anormal, duke e kthyer n nj lloj llahtari, q mund t shpjegohet vetm nse mendohet pr t si dika q prkon me fundin e periudhs ciklike, n prputhje me at q u tha m lart. Prandaj, n t vrtet, sht individualizmi, n kuptimin q posa e dham, shkaku vendimtar i dekadencs s tashme t Perndimit, meqense ai siguron, si t thuash, forcn trheqse pr zhvillimin ekskluziv t m t voglave mundsi t njerzimit, t atyre q nuk krkojn ndrhyrjen e asnj elementi mbinjerzor pr tua mundsuar t zgjerohen dhe t cilat, pkundrazi, munden vetm t bjn ashtu n munges t do elementi t till, meqense ato qndrojn pikrisht n polin kundruall gjith spiritualitetit dhe intelektualitetit t vrtet. Individualizmi nnkupton, n radh t par, mohimin e intuits intelektuale, pr aq sa kjo sht nj aftsi thelbsisht mbi-intelektuale, dhe kshtu e rrafshit t dijes e cila prbn trevn e vrtet t asaj intuite, do t thot, t metafiziks t marr n kuptimin e saj t vrtet. Kjo shpjegon pse do gj q prshkruajn filozoft bashkkohor me t njjtn fjal metafizik - kur pranojn ekzistimin e dikas kado qoft q mund t quhet me kt emr - nuk ka absolutisht asgj t prbashkt me komunizmin e vrtet: ajo thjesht prbhet nga strukturat tradicionale ose nga hipotezat e marra me mend, koncepte thjesht individuale, pra, shumica nga t cilat i referohen thjesht sfers fizike, ose me fjal t tjera, natyrs. Madje edhe nse shtrohet nj shtje a nj tjetr t cilat mund t lidhen n mnyr efektive me rrafshin metafizik, mnyra n t ciln ato prfytyrohen dhe trajtohen ende e kufizojn n kategorin e pseudo-metafiziks dhe kshtu prfshijn do zgjidhje reale dhe t vlefshme: do t dukej madje sikur pr filozoft t jet m e rndsishme t niseshin problemet, sado qoft artificiale ose iluzore, sesa t zgjidheshin ato, dhe ky sht edhe nj aspekt tjetr i pasionit konfuz pr studim pr hir studimi, pr agjitimin m t paqllimt, do t thot, n sfern mendore dhe n at trupore. sht edhe nj konsiderat e rndsishme q kta filozof t njjt jan n gjendje t lidhin emrin e tyre me nj sistem, domethn me nj tuf teorish t kufizuara rrept dhe t prshkruara mir, t cilat do ti prkasin prfundimisht vetvetes dhe do t konsiderohen ekskluzivisht si krijim i tyre; prej kndej rrjedh dshira pr t qen origjinal me do kusht, qoft edhe nse e vrteta sakrifikohet pr shkak t origjinalitetit: pr famn e filozofit shpesh mund t jet m mir t shpik nj gabim t ri sesa t prsris nj t vrtet tashm t vshtruar nga t tjert. Kjo form e individualizmit, m e begatshmja nga shum sisteme t cilat jan kundrthnse n mnyr t ndrsjell edhe kur nuk jan qensisht t tilla, mund t gjendet n mnyr t rndomt ndr studiuesit dhe artistt bashkkohor; por anarkia intelektuale e cila pason nga kjo n mnyr t pashmangshme duhet mbase t vshtrohet n mnyr m t plot ndr filozoft. N nj qytetrim tradicional sht gati e pakuptueshme q njeriu duhet t pretendoj t ket nj ide dhe pr do rast, nse ai do t duhej t bnte ashtu ai do t ishte, pra, i privuar nga gjith besimi dhe autoriteti, meqense atij do ti reduktohej ideja jo m shum se n nj lloj fantazie t pambshtetje: nse nj ide sht e vrtet ajo u prket njsoj t gjith atyre q jan t aft ta kuptojn; nse sht gnjeshtr nuk ka arsye t krenohet kush q ka nj mendim t till. Ideja e vrtet nuk mund t jet e re, meqense e vrteta nuk sht prodhim i mendjes s njeriut; e vrteta ekziston pavarsisht prej nesh, kurse pr ne ajo sht vetm pr ta kuptuar; jasht ksaj dijeje nuk mund t ket gj tjetr pos gabimit; por a i japin vrtet modernistt rndsi s vrtets dhe a kan m ata nocionin m t vogl prej se prbhet ajo? Edhe ktu fjalt kan humbur kuptimin, meqense jan disa njerz, si jan pragmatikt bashkkohor, t cilt shkojn aq larg sa t prdorin fjaln e vrteta n mnyr fyrse pr at q thjesht sht leverdi, pr dika q do t thot se sht plotsisht e huaj pr shtresn intelektuale; si prodhim logjik i shmangies bashkkohore kjo arrin deri n vetmohimin e s vrtets, si dhe t inteligjencs pr t ciln e vrteta sht thjesht objekt i vrtet. Por t mos parashikojm m tutje dhe t shtojm n kt pik se lloji i individualizmit n fjal sht burimi i t gjitha iluzioneve t rndomta q kan t bjn me rndsin e t ashtuquajturve njerz t mdhenj; gjeniali i marr n kuptimin profan t fjals, arrin shum pak, dhe kurrfar mendje e urt nuk mund t merret si dika q zvendson dijen e vrtet. Meqense u zu ngoje filozofia, do t vm n dukje disa pasoja t tjera t zakonshme t individualizmit n kt sfer; hapi i par, duke vijuar mbi mohimin e intuits intelektuale ishte t vnte arsyen mbi do gj tjetr, duke trajtuar kt aftsi thjesht njerzore dhe relative si pjesn m t lart t inteligjencs, ose madje duke konsideruar at si di q prkon me tr inteligjencn; pikrisht kjo prbn racionalizmin autor i vrtet i t cilit ishte Dekarti. Ky kufizim i inteligjencs, aq m tepr, ishte vetm etapa e par; pak koh duhej t kalonte para se vet ar-syeja t degradohej deri n prmbushjen kryesisht t funksioneve praktike, n prpjestim me zbatimet q fitonin rndsi n dm t shkencave t tilla q rastisnin ende t kishin njfar karakteri spekulativ; madje edhe vet Dekartin e brente n zemr breng shum m e madhe pr kto zbatime praktike sesa pr shkencat e pastra. Por ky proces nuk duhej t mbaronte atje: individualizmi shpie pashmangshm n natyralizm, meq do gj q qndron jasht natyrs, pikrisht pr kt arsye, sht prtej asaj q mund t arrij individi si i till; natyralizmi dhe mohimi i metafiziks vrtet shkojn krahas njri-tjetrit, kurse kur intuita intelektuale jep lak, nuk ka m mundsi pr kurrfar metafizike; por derisa disa njerz ngulin kmb, megjithat, pr t ndrtuar ndonj lloj t pseudo-metafiziks, t tjert m haptas pranojn pamundsin pr dika t till; relativizmi n t gjitha format e veta vijon si pasoj e ksaj, qoft ajo kritik e nj Kanti ose pozitivizm i nj August Komti (Auguste Comte); ndrsa meqense arsyeja sht vet thjesht relative dhe e aft pr zbatim t vlefshm vetm brenda nj sfere njsoj relative, sht e vrtet se relativizmi sht pro-dhimi i vetm logjik i racionalizmit. Me kt mjet, pr m tepr, racionalizmi duhej t sillte vet shthurjen e tij: natyra dhe e bshmja, si kemi vrejtur m lart, n t vrtet, jan sinonime; natyralizmi q sht konsekuent me vetveten mundet, pra, vetm t jet nj nga ato filozofit t s bshmes t ciln tashm e kemi vn n dukje, nga e cila evolucionizmi sht nj lloj posarisht modern; por ishte pikrisht ky evolucionizm ai i cili ishte paracaktuar m n fund pr tu kthyer kundr racionalizmit, duke marr si faj arsyen e paaftsis s tij q t veproj n mnyr adekuate me at nuk ka asgj pos ndryshimit dhe shumsis, ose pr t prfshir n konceptet e tij ndrliqshmrin e pafund t gjrave dhe t kuptimeve. E till sht, n t vrtet, pozita n t ciln e prvetsoi evolucionizmi formn e intuits bergsoniane, e cila natyrisht nuk sht m pak individualiste dhe m pak kundr metafiziks sesa racionalizmi, dhe vrtet, nse ai e kritikon me t drejt kt t fundit, zhytet kshtu edhe m posht meqense ai i drejtohet aftsis q sht vrtet infra-racionale, do t thot, nj intuit ndijimore e prcaktuar n mnyr t zbeht pak a shum t przier me imagjinatn, instinktin dhe ndjenjn. Gjja e rndsishme sht se n kt etap nuk ka m asnj shtje t s vrtets, por vetm t s vrtets, e kufizuar ekskluzivisht n rrafshin e ndijimeve dhe e konsideruar si dika qensisht e lvizshme dhe jostabile; inteligjenca, pr teorit e tilla, reduktohet prfundimisht n rolin e saj m t ult kurse vet arsyeja nuk pranohet m, prve nse mund t detyrohet t shrbej pr t formsuar shtjen pr prdorim t vyeshm. Pas ksaj mbetet vetm pr tu marr edhe nj hap, ai q arrin t hedh posht plotsisht inteligjencn dhe dijen duke zvendsuar t vrtetn me levrdin. Pragmatizmi paraqiste kt hap: kt nuk e gjejm m vetm n sfern e pastr njerzore ashtu si me racionalizmin, duke hyr n trevn e nn-njerut, duke iu drejtuar nnvetdijes e cila shnon prmbysje t plot t hierarkis normale. Kshtu, n vija t prgjithshme, ishte rrjedha e cila filozofin profane, t ln n mjetet e veta dhe q pretendonte t kishte mbledhur gjith dijen n horizontin e saj, u detyrua ta vijonte patjetr dhe, n t vrtet, e ka vijuar; po t ekzistonte dituri m e lart asgj e till nuk do t mund t ndodhte, meq filozofia ishte s paku e detyruar t respektonte at q kishte dshtuar ta kapte por q nuk mund ta mohonte; kur, megjithat, njher ishte zhdukur kjo dije m e lart, mohimi i saj i cili prkonte me gjendjen e vrtet, s shpejti u ngrit n teori dhe pikrisht jasht ksaj gjendjeje t vrtet erdhi dhe u zhvillua e tr filozofia bashkkohore. Mjaft sht thn pr filozofin s cils nuk ka nevoj ti mveshet rndsi e tepruar, pa marr parasysh far pozite mund t duket se zotron n botn bashkkohore; nga pikvshtrimi yn, sht me rndsi kryesore nse ajo shpreh shum m tepr se krijon tendenca t astit t dhn dhe u jep form sa m t qart q sht e mundshme; dhe nse mund t thuhet se ato tendenca drejtohen deri n njfar shkalle, ato bhen ashtu vetm n kuptim t dors s dyt dhe pas ngjarjes. Kshtu, sht e qart se e gjith filozofia bashkkohore z fill me Dekartin; por ndikimi i ushtruar nga ai si dhe brezat e tij dhe ato vijuese, ai q nuk sht kufizuar vetm n filozofi, kurr nuk do t zgjerohej aq shum po t mos kishin qen konceptet e tij n prputhje me tendencat paraekzistuese tashm t marra si gjra t zakonshme nga shumica e bashkkohsve t tij; pikvshtrimi bashkkohor e pa pasqyrimin e vet n kartezianizm prandaj prfitoi nj vetdije m t qart se q kishte pasur deri ather. Pr m tepr, pa marr parasysh n far sfere, nj lvizje aq spikatse si kartezianizmi u b n fushn e filozofis si gjithmon m shum rezultat i dikas sesa piknisje e vrtet; ajo nuk sht spontane, por prodhim i punve t pshtjella dhe t paspikatshme; nse dikush si Dekarti ndodh t jet posarisht prfaqsues i shmangies bashkkohore, nse mund t thuhet se v n jet at deri n njfar shkalle dhe nga nj pikpamje e caktuar, ai megjithat as nuk sht i vetmi person as i pari person prgjegjs pr t dhe do t lypsej t shikohej shum m larg prapa pr t zbuluar zanafilln e saj. Njsoj, Renesanca dhe Reformacioni, t cilt zakonisht konsiderohen si shfaqjet e para t mdha t fryms bashkkohore, m shum e plotsuan sesa e provokuan shkputjen nga tradita; nga pikvshtrimi yn, fillimet e asaj shkputjeje datojn q nga shekulli XIV, dhe se fillimi i kohs moderne duhet vrtet t shnohet nga ai ast dhe jo nga nj apo dy shekuj m von.

    Duhet t flasim m tutje pr kt shkputje nga tradita, meqense ajo shpuri drejt n lindjen e bots moderne, nga e cila t gjitha karakteristikat mund t mblidhen n nj kaptin t vetme, gjegjsisht n kundrshtim me pikvshtrimin tradicional; kurse mohimi i tradits sht njsoj individualizm n mnyrn e vet. Kjo sht n prputhje t plot, aq m tepr, me at q tashm sht thn, meqense, si kemi shpjeguar, intuita intelektuale dhe doktrina e pastr metafizike jan kryesoret n do qytetrim tradicional; kur njher mohohet ky parim mohohen edhe t gjitha pasojat e tij, s paku ashtu nnkuptohet, dhe kshtu do gj q vrtet e meriton emrin e tradits shkatrrohet po n at baz. Tashm kemi par ka ka ndodhur n kt aspekt n rastin e shkencave; prandaj nuk do ti kthehemi asaj teme, por do t shqyrtojm nj aspekt tjetr t ksaj shtjeje ku shfaqjet e pikpamjes kundrtradicionale jan ndoshta edhe m drejtprsdrejti t dukshme, meqense ndryshimet q jan br kan ndikuar n kt rast drejtpr-sdrejti n vet masat e njerzve n Perndim. N t vrtet, shkencat tradicionale t Mesjets ishin rezervuar pak a shum pr nj elit t kufizuar, kurse disa ishin madje monopol ekskluziv i shkollave rreptsisht t izoluara, duke arritur n ezotericizm n kuptimin e sakt t fjals; por, nga ana tjetr, ishte nj element n at tradit i cili ishte i prbashkt pr t gjith pa dallim dhe ai ishte i ksaj pjese t jashtme pr t ciln tani dshirojm t flasim. N at koh tradita e Perndimit mori pjes s jashtmi n nj form specifike religjioze, t paraqitur nga Katolicizmi; prandaj n sfern e religjionit do t duhet t hetojm revoltn kundr pikpamjes tradicionale, nj revolt e cila dikur supozohej t kishte form t caktuar, erdhi e u quajt Protestantizm; dhe leht shihet se kjo ishte vrtet shfaqje e individualizmit aq shum saq do t mund t prshkruhej si vet individualizmi kur zbatohet n religjion. Protestantizmi, si edhe bota bashk-kohore n prgjithsi, nuk qndron mbi asgj tjetr pos mbi mohimin, gjegjsisht si mohim i parimeve q qndron n rrnj t individualizmit; ktu prsri shohim nj shembull tjetr t dukshm t anarkis dhe t shthurjes i cili vijon n baz t mohimit t till. Pranimi i individualizmit doemos nnkupton refuzimin pr t pranuar fardo autoriteti m t lart sesa t individit si dhe do aftsi t dituris siprore ndaj arsyes individuale; kto dy gjra jan t pandashme njra nga tjetra. Si pa-soj, pikvshtrimi modern detyrohej t refuzonte gjith autoritetin shpirtror n kuptimin e vrtet t fjals, autoritetin q z fill, domethn, n shtresn mbinjerzore si dhe n organizimin tradicional t mbshtetur qensisht mbi autoritet t till, pa marr parasysh far forme do t mund t merrte organizimi i till, natyrisht duke dalluar prej nj qytetrimi n tjetrin. Ishte pikrisht kjo e cila ishte paraqitur n t vrtet: si zvendsim i organizimit t kualifikuar pr t shpjeguar n mnyr legjitime traditn fetare t Perndimit, protestantizmi pohonte t kishte nisur at q quhej liri pr informim, do t thot, shpjegimin t ln gjykimit privat t individve, madje edhe t padijshmit dhe atij t pa-kompetenc dhe t mbshtetur vetm mbi ushtrimin e arsyes njerzore. Ai, pra, paraqiste analogjin, n sfern fetare, t asaj q duhej t ndodhte n filozofi me futjen e racionalizimit; dera u hap krah m krah pr diskutime, dallime dhe shmangie t do lloji; kurse rezultati duhej t pritej: prhapje e numrit gjithnj e m t madh sektesh, secili duke qndruar vetm mbi mendimet individuale t disa personave. Meqense ishte e pamundshme n kushte t tilla t arrihej plqim mbi doktrinn lnda e s cils shpejt kaloi n prapavi, kurse aspekti i dors s dyt t religjionit, domethn i moralit, erdhi dhe e zuri vendin e par: prej ktu del ai brez n moralizm, i cili sht tipar aq i spikatur i protestantizmit t sotm. U paraqit nj dukuri n religjion paralelisht me at q tashm e kemi vn n dukje n filozofi; shthurja doktrinore, zhdukja e elementeve intelektuale t religjionit, solln pasojat e saj t pashmangshme: duke filluar nga racionalizmi duhej patjetr t vijonte nj rnie n sentimentalizm dhe pikrisht n vendet anglo-saksone duhet t vshtrohen shembujt m t dukshm t ksaj rnieje t posame. Kur njher t arrihet ajo etap, nuk mund t bhet m kurrfar pyetje e religjionit, madje edhe e varfruar dhe e deformuar, por vetm e religjiozitetit, domethn e aspiratave t zbehta sentimentale, t pasanksionuara nga fardo dije reale; kurse me kt faz t fundit prkojn teorit si sht prvoja religjioze e Uiliam Xhejmsit (William James), e cila shkon aq larg sa t shoh n nnvetdije mjetet pr t hyr n bashksi me hyjnoren. N kt pik prodhimet e fundit t dekadencs s religjionit shkrihen me ato t rnies filozofike: prvoja religjioze shkrihet n pragmatizm, n emr t s cils nocioni i zotit t kufizuar prcaktohet sikur t ishte m i prparuar sesa ai i Zotit t pakufizuar, sepse ka mundsi q ai t ket ndjenja t krahasuara me ato q mund t ket nj njeri sipror; dhe njherit duke iu drejtuar nnvetdijes krijohet nj lidhje me spiritualizmin dhe me t gjitha religjionet e rrejshme t cilat jan aq karakteristike pr kohn ton dhe t cilat i kemi shqyrtuar n shkrimet e tjera. N nj drejtim tjetr moraliteti protestan, duke u prhapur gjithnj e m shum me fardo baze doktrinare, prfundon duke u degjeneruar n at q mund t quhet moralitet laik, i cili ndr prkrahsit e vet i numron prfaqsuesit e t gjitha nuancave t protestantizmit liberal si dhe kundrshtart e deklaruar t do lloj ideje religjioni; n themel n t dyja grupet mbizotrojn t njjtat tendenca, duke qen i vetmi dallim q dokush nuk shkon aq larg n zhvillimin logjik t gjith asaj q nnkuptojn kto tendenca. N t vrtet, meqense religjioni n thelb sht form e tradits, fryma kundrtradicionale nuk mund t mos jet kundr religjionit; ajo fillon me na-tyrimin e religjionit dhe merr fund duke e mposhtur trsisht, kurdo q ka mundsi pr di t till. Protestantizmi sht i palogjikshm nga fakti se, derisa bn mos pr t humanizuar religjionin, ai megjithat pranon gjallrimin, s paku teoretikisht, t nj elementi mbinjerzor, gjegjsisht zbulimin; ai luhatet t fus mohimin n prfundim logjik, por duke ekspozuar zbulimin n t gjitha bisedat t cilat vijojn pas gjurmve t shpjegimeve thjesht njerzore, ai n t vrtet at e zvoglon praktikisht deri n asgj; dhe kur njeriu di se jan disa q, derisa vijojn ta quajn veten t krishter, nuk pranojn m hyjnin e Krishtit, lejohet t supozohet se njerzit e till, ndoshta pa qen t vetdijshm pr t, qn-drojn shum m afr mohimit t plot sesa Krishterimit t vrtet. Kundrthniet e tilla, aq m tepr, nuk duhet t krijojn befasi t panevojshme meqense, n fardo sfere q t paraqiten, ato jan shenj e shthurjes dhe e konfuzionit t kohs son, pikrisht si nndarja e pareshtur e protestantizmit q nuk sht gj tjetr pos nj nga shembujt e shumt t asaj shprndarjeje n shumsin e cila, si kemi vrejtur, haset gjithkund n jetn bashkkohore dhe n shkencn bashkkohore. Prve ksaj, sht e natyrshme q protestantizmi, i gjallruar si sht nga fryma e mohimit, do t duhej t lindte at kritik shthurjeje, e cila n duart e t ashtuquajturve historian t religjionit sht br arm e fyerjes s gjith religjionit; n kt mnyr, derisa ndikon t mos njihet asnj autoritet prve atij t Bibls, ajo vet ka dhn kontribut n mas t madhe pr shkatrrimin e po atij autoriteti, do t thot, t minimumit t tradits, n t ciln ajo ende ndikonte q t ruhej; kur njher del jasht revolta kundr pikpamjes tradicionale, ajo nuk mund t ndalet n gjysm t rrugs. Mund t bhet nj kundrshtim n kt vend: ndonse u shkput nga organizata katolike, a nuk do t mundej protestantizmi, nga fakti se ai megjithat pranonte Bibln, t ruante doktrinn tradicionale t ciln e prmban ajo? Pikrisht hyrja e kritiks s lir sht ajo q e bn t vlefshme do hipotez t till, meqense ajo i hap dern do lloj fantazie individuale; ruajtja e doktrins, pr m tepr, parasupozon msimin e organizuar tradicional, ndrsa ruhet shpjegimi dogmatik, dhe n t vrtet, ky msim sht identifikuar n Perndim me Kishn katolike. Pa dyshim, n qytetrime t tjera ekzistojn organizata q dallojn shum nga forma pr t zbatuar funksionin gjegjs; por tash neve na intereson qytetrimi perndimor dhe kushtet e tij t posame. Nuk mund, pra, t kundrshtohet fakti, pr shembull, q n Indi nuk ka institucion q mund t krahasohet me papatin; ky rast sht fare tjetr, n radh t par, pr arsye se atje nuk kemi t bjm me nj tradit e cila sht religjioze n at form si sht n kuptimin perndimor, me pasoj q mjetet pr ta ruajtur dhe transmetuar nuk mund t jen njsoj, dhe s dyti, pr arsye se mentaliteti hindus sht fare tjetr nga ai evropian, tradita nuk ka mundsi t ushtroj pushtet spontan i cili nuk mund t prhapet n Evrop pa ndihmn e nj organizmi t prcaktuar shum m rreptsisht sa i prket prbrjes s saj t jashtme. Tashm kemi vrejtur se tradita n Perndim, q nga koht e krishtera, sht dashur doemos t ishte veshur me rroba t religjionit; do t duhej koh shum e gjat pr ti specifikuar t gjitha arsyet pr kt pozit, e cila nuk mund t bhet plotsisht e kuptueshme e pa i dhn disi konsiderata t ndrlikuara; mirpo, e till sht gjendja q duhet t merret parasysh kshtu q, kur njher t njihet ky fakt, bhet e domosdoshme t provohen t gjitha pasojat q vijojn nga ai sa i prket organizimit t duhur sipas nj forme tradicionale t ktij lloji. Kjo gjendje sht e destinuar t vazhdoj, pr m tepr, sipas msimeve t Dhjats, deri n fund t kohs, domethn derisa t marr fund cikli i tashm. Prve ksaj, sht fare e sigurt, si u theksua edhe m lart, se vetm n Krishterim, prkundr t gjithave, sht ruajtur kado q ende gjallron nga fryma tradicionale e Perndimit; por a do t thot kjo ktu se mund t flitet s paku pr nj ruajtje integrale t gjith tradits t paprishur nga fryma bashkkohore? Pr fat t keq, ky rast nuk duket t jet kshtu; ose t thuhet m saktsisht, nse brthama e tradits ka ngelur e paprekur, nga e cila ka shumka, mbetet e dyshimt nse prmbajtja e saj m e thell ende kuptohet si duhet, madje edhe nga nj elit shum e kufizuar, ekzistenca e s cils pa dyshim do t manifestohej prmes ndonj veprimi, ose m mir, prmes ndonj ndikimi, gj q, n t vrtet, nuk dallohet askund. M me siguri, pra, arrihet n at q mund t prshkruhet si konservim n gjendje latente, duke u mundsuar kshtu ende atyre q kan aftsi ta rizbulojn n kuptimin e plot t tradits, edhe pse ai kuptim mund t mos i jet tani askujt plotsisht i qart; pr m tepr, duhet t gjenden t prhapura aty-ktu n Perndim, jasht fushs s religjionit, shum shenja dhe simbole q kan mbetur nga doktrinat tradicionale t lashta dhe ruhen pa u kuptuar. N raste t tilla nevojitet kontakti me frymn tradicionale plotsisht t gjall pr ta rizgjuar at q sht zhytur n nj lloj amullie dhe kshtu t rikthehet t kuptuarit e humbur; dhe t themi edhe nj her, pikrisht n kt aspekt, mbi t gjitha, qndron Perndimi duke krkuar ndihm nga Lindja nse dshiron t kthehet n vetdije t tradits s tij vetjake. Ajo q posa u tha ka t bj rreptsisht me mundsin t ciln Katolicizmi e bart me vete prmes parimit t vet n mnyr t qndrueshme dhe t pandry-shueshme; n kt sfer, rrjedhimisht, ndikimi i pikpamjes moderne prkufizohet doemos pr t penguar q disa shtje t mos bhen t kuptueshme n mnyr efektive, pr nj periudh m t gjat ose m t shkurtr kohe. Nga ana tjetr, n qoft se kur flasim pr gjendjen e tashme t Katolicizmit mendohet pr mnyrn n t ciln ai ravijzohet nga shumica drrmuese e vet pasuesve t tij, njeriu vr-tet do t detyrohet t pranoj faktin pr nj veprim m pozitiv t pikvshtrimit bashkkohor, nse mund t thuhet kjo pr dika q n t vrtet sht thelbsisht negative. Kur flasim kshtu nuk mendojm vetm pr lvizjet e prcaktuara pak a shum mir, si pr at q, n t vrtet, njihet si modernizm dhe i cili arriti n asgj m pak pos n deprtim t synuar, pr fat t mir,t frustruar, t fryms protestane n brtham t vet kishs katolike.; po i referohemi nj gjendjeje t mendjes e cila sht shum m e zakonshme, e prhapur m gjersisht dhe m vshtir e prcaktueshme, megjithat edhe m e rrezikshme, dhe gjithnj e m shum e till duke qen shpesh plotsisht t pavetdijshm ata q ndikohen nga ajo: ka mundsi q dikush t mendoj pr veten se sht sinqerisht religjioz dhe t mos jet fare i till n kuptimin themelor t fjals, kurse njeriu madje mund edhe ta quaj veten tradicionalist pa pasur as nocionin m t pakt prej se prbhet fryma e vrtet tradicionale: n kt shohim edhe nj shenj tjetr t hutis mendore t kohs son. Gjendja mendore pr t ciln po bjm fjal qndron n radh t par n minimizimin e religjionit, si t thuash, n t kthyerit e tij n dika q duhet t lihet ansh dhe t cilit mjafton ti paracaktohet nj fush sa m e kufizuar dhe sa m e ngusht q t mundet, dika q nuk ka kurrfar ndikimi t vrtet n ekzistencn tjetr e cila izolohet prej saj si me nj lloj ndarjeje t padeprtueshme; a ka sot shum katolik mnyra e mendimit dhe e veprimit t t cilve n jetn e prditshme dallon dukshm nga ajo e shumics s bashkkohsve t tyre t pa fe? sht edhe nj shtje e mosprfilljes thuaja t trsishme nga pikshikimi doktrinar, i indiferencs madje edhe ndaj do gjje q ka t bj me t: pr shum njerz t till religjioni sht thjesht shtje veprimi, zakoni, t mos themi rutine, kurse ata n mnyr t kujdesshme heqin dor nga prpjekjet pr t kuptuar kado qoft prkitazi me t, madje edhe deri n shkall t t menduarit se nuk vlen t kuptohet, ose ndoshta q nuk ka asgj aty pr t kuptuar; pr m tepr, nse dikush do t kishte mirkuptim t vrtet pr religjionin, a do t ishte ai ndoshta i knaqur ti jepte atij vend aq t padukshm ndr preokupimet e tij? Kjo doktrin, kshtu, n t vrtet, harrohet ose reduktohet thuaja deri n asgj, nj qndrim ky i cili e sjell njeriun dukshm afr pozits protestane, meqense ky sht vrtet rezultat i tendencave t njjta bashkkohore, t gjitha n kundrshtim me do lloj t intelektualitetit; kurse m e mjeruara sht ajo se udhzimi i cili zakonisht jepet, n vend se t reagoj kundr ksaj gjendjeje t mendjes, prkundrazi e paraplqen duke iu prshtatur me gatishmri tepr t madhe: vazhdimisht bisedohet pr moralitet, kurse doktrina rrall zihet ngoje me pretekst se nuk mund t pritet t kuptohet; religjioni sot arrin pak m shum se moralizm ose s paku duket sikur askush nuk do m t njoh at q ai vrtet sht, gj e cila sht di fare tjetr nga ai. Po qe se, megjithat, ndodh q ende t flitet pr doktrinn ndonjher, rezultati sht n t shumtn e hers pr tia ulur vlern prmes biseds me kundrshtart e vet n mbshtetje t tyre profane, e cila shpie pashmangshm pr t br koncesionet m t paarsyeshme, pikrisht pr kt arsye posarisht njerzit e marrin me mend veten si t obliguar t marrin parasysh, n shkall m t madhe ose m t vogl, zbulimet e supozuara q dalin nga kritika moderne, ndrsa asgj nuk do t ishte m thjesht, duke vn veten n pikpamje tjetr, sesa t demonstrohej cektsia e tyre; n kto kushte sa mund vrtet t mbetet gjall nga fryma e vrtet tradicionale? Ky largim nga tema, n t ciln jemi futur me an t shqyrtimit t shfaqjeve t individualizmit n sfern e religjionit, nuk ka qen i padobishm sepse tregon se e keqja n kt aspekt sht edhe m e kobshme dhe m e prhapur sesa mund t supozohet n shikim t par; kurse prve ksaj, kjo zor se na largon nga shtja kryesore n shqyrtim, n t ciln vrejtjet tona aq m tepr mund t zbatohen drejtprsdrejti, sepse gjithmon sht individualizmi ai q fut frymn e debatit n do sfer. sht m s vshtiri ti bsh bashkkohsit tan t kuptojn se jan disa gjra pr t cilat, sipas vet natyrs s tyre, nuk mund t bisedohet; njeriu bashkkohor, n vend se t prpiqet t ngrihet deri n t vrtetn, pretendon ta ul at deri n rrafshin e tij; dhe kjo pa dyshim shpjegon pse ka aq shum njerz t cilt, kur ju flet dikush pr shkencat tradicionale ose madje pr metafizikn e pastr, marrin me mend se ai i referohet vetm shkencs profane ose filozofis.N sfern e mendimit individual sht gjithmon e mundshme biseda, meqense rendi racional nuk kaprcehet, dhe sht leht t gjenden pak a shum argumente t vlefshme n t dyja ant e shtjes, kur nuk ka kurrfar drejtimi ndaj ndonj parimi t lart; vrtet n pjesn drrmuese t rasteve ka mundsi t vijohet biseda deri n pafund pa arritur n asnj zgjidhje, prandaj gati e gjith filozofia moderne prbhet nga dykuptimsit dhe shtjet e formuluara keq. Larg asaj q t sqarohen kto shtje, si supozohet zakonisht, biseda zakonisht thjesht i sjell ato rreth e prqark, nse nuk i mjegullon edhe m shum; kurse rezultati m i rndomt sht se do pjesmarrs, duke u prpjekur ta bind kundrshtarin, lidhet m shum se kurdoher me mendimin e vet dhe e mbyll veten n t, madje edhe m ekskluzivisht se m par. Motivi i vrtet sht jo t dshiroj t arrij n njohjen e s vrtets, por t ket t drejt me do kusht, ose s paku t bind veten se ka t drejt edhe nse nuk mund ti bind t tjert, se dshtimi pr t arritur kt sht m i dhembshm pr shkak t futjes s atij afshi pr t kthyert i cili sht tipar tjetr karakteristik i mentalitetit perndimor t sotm. Ndonjher individualizmi, n kuptimin m t rndomt dhe elementar t fjals, e zbulon veten n mnyr edhe m t qart: kshtu, a nuk duhet njerzit t takohen me ata q ngulin kmb pr t gjykuar punn e njeriut n baz t asaj q din pr jetn e tij private, sikur kto dy gjra t mund vrtet t lidheshin n kt mnyr? Nga tendenca e njjt, e lidhur me t metn pr hollsi, ka lindur edhe interesimi lidhur me ngjarjet m t parndsishme n jetn e njerzve t mdhenj dhe me iluzionin q kultivojn njerzit se do gj e br prej tyre mund t shpjegohet n kuptim t nj lloj psiko-fiziologjie; e gjith kjo sht e rndsishme pr secilin q dshiron t regjistroj natyrn e vrtet t mentalitetit bashkkohs. Por duke iu kthyer pr nj ast futjes s shprehis s biseds pr fushat t cilave ajo nuk u prket me t drejt, duhet t bhet vrejtje qartas se qndrimi shfajsues sht n vete jashtzakonisht i dobt, duke qen thjesht defansiv n kuptimin juridik t fjals; nuk sht prshktuar kot s koti kjo me nj term q rrjedh nga fjala apologji, e cila n t vrtet v n dukje shfajsimin e nj mbrojtjeje dhe e cila, n nj gjuh si anglishtja, ka filluar t prdoret zakonisht me kuptim t arsyetimit; rndsia e teprt e lidhur me apologjetikn sht, pra, shenj e pakontestueshme e kthimit prapa t fryms s religjionit. Kjo dobsi bhet m e theksuar kur apologjetika degjenerohet, si u tha m lart, n biseda t cilat jan plotsisht profane, si prsa i prket metods ashtu edhe pikshikimit mbi t cilt sht vendosur religjioni n t njjtin nivel me ato t rastsishmet dhe hipotetiket t teorive filozofike dhe shkencore ose pseudo-shkencore, pr hir t asaj q t duket pajtues, pranohen koncepte s paku deri n nj shkall, t cilat u zbuluan n radh t par thjesht pr qllimin e shkatrrimit t gjith religjionit; njerzit q veprojn kshtu vet e arsyetojn provn e pavetdijes s tyre si t natyrs s vrtet t doktrins pr t ciln ata vet supozojn t jen pak a shum prfaqsues t autorizuar. Nga ata q jan t kualifikuar t flasin n emr t doktrins tradicionale nuk krkohet t hyjn n bised me profant ose t angazhohen n polemika; pr ata sht e nevojshme thjesht t parashtrohet doktrina e till si sht, pr hir t atyre q jan t aft ta kuptojn edhe njherit t denoncojn gabimin kudo q paraqitet, duke e treguar si t till me prjashtim t drits s dituris vrtet mbi t; funksioni i tyre nuk sht t angazhohen n grindje dhe t ngatrrohen pr t komprometuar kt doktrin, por pr t shqiptuar gjykimin t cilin ata kan t drejt ta shqiptojn nse vrtet i posedojn parimet t cilat duhet t frymzojn n mnyr t pagabueshme. Sfera e grindjeve sht ajo e veprimit, do t thot, sfera individuale dhe e prkohshme; lvizsi i palvizshm krijon dhe drejton lvizje pa u przier n t; dija e ndrion veprimin pa marr pjes n fatin e saj; shpirtrorja i prin t prkohshmes pa u przier me t; dhe kshtu t gjitha gjrat mbeten n rendin e tyre t duhur, n pozitn caktuar atyre n hierarkin universale; por ku duhet t haset n botn bashkkohore nocioni i hierarkis s vrtet? As njerzit as gjsendet nuk jan m n pozit t ciln ata duhet ta zn normalisht; njerzit nuk njohin m autoritet efektiv n rraf-shin shpirtror as ndonj pushtet legjitim n rendin e ksaj bote; profant ia lejojn vetes bisedn mbi gjrat e shenjta, duke kontestuar natyrn e tyre madje edhe vet ekzistencn e tyre; ka sht kjo pos q e ulta t gjykoj t siprmen, padija t imponoj kufizimet mbi menurin, gabimi t kap t vrtetn, njerzorja t zvendsoj vet hyjnoren, bota t ket eprsi mbi botn hyjnore, individi t vr veten si mas e t gjitha gjrave dhe t pretendoj t diktoj ligje pr gjithsin t nxjerra trsisht nga arsyeja e tij e kufizuar dhe e gabueshme? Mallkuar qofshit, ju prijs t verbr, thot Ungjilli; dhe vrtet, kudo qoft i sheh njeriu sot kta prijs t verbr t t verbrve, t cilt prve nse jo t prmbajtur nga ndonj kontroll kohor, do ti shpiejn patjetr vijuesit e tyre n humner, pr t marr fund atje n shoqrim t tyre.

  11. #11
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    922
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Kreu i gjasht

    KAOSI SHOQROR



    N studimin e tashm ne nuk propozojm ti kushtohet vmendje e posame pikpamjes shoqrore, e cila shtrohet vetm n mnyr t trthort, duke paraqitur zbatimin krahasimisht t largt t periudhave themelore, dhe pr shkak se prve ksaj nuk do t mund t fillonte shrimi i bots bashkkohore n kt sfer, n kuptimin e gjer t fjals. Vrtet, po t mund t ravijzohej nj shrim i till n rendin e kundrt, domethn t fillonte prej pasojave n vend se prej parimeve, patjetr do ti mungonte baza e vrtet dhe do t ishte trsisht dshtues; asgj stabile nuk do t mund t dilte ndonjher nga ajo, kurse e gjith puna do t krkonte q vazhdimisht t nisej q nga fillimi si pasoj e pamundsis pr t arritur n radh t par n mirkuptim duke mbajtur parasysh t vrtetn thelbsore. Prandaj, pr kt arsye nuk jemi n gjendje tu mveshim t paparashikuarave politike, duke marr kt shprehje madje n kuptimin m t gjer, fardo rndsie tjetr pos asaj t shenjave thjesht t jashtme t mentalitetit t nj periudhe; por, duke i shikuar n at drit, nuk mund as t mbetemi plotsisht t heshtur mbi temn e shfaqjeve t ashtuquajtura me t drejt t rregullimeve bashkkohore n sfern shoqrore. Si tashm sht vn n dukje m lart, n kushtet e mbisundimit t tashm, askush m nuk e gjen veten n pozitn q atij normalisht i prgjigjet t zr sipas asaj q i takon nga natyra e vet: pikrisht kjo mendohet me pohimin nuk ekzistojn m kasta,, sepse kasta, e kuptuar sipas domethnies s t vrtets tradicionale, nuk sht gj tjetr pos vet natyra individuale, s bashku me gjith prfshirjen e aftsive t posame t prmbledhura n vete dhe t cilat i paraplqen do njeri pr prmbushjen e ktij apo t atij funksioni t veant. Kur njher qasja nj funksioni t dhn t mos jet m tem e fardo rregulle legjitime, del si rezultat i pashmangshm fakti q njerzit t ndjehen t obliguar pr t ndrmarr kado qoft dhe shpesh vetm at gj pr t ciln jan m s paku t kualifikuar; roli t cilin e luan personi n shoqri do t caktohet, pra, nuk e themi rastsisht, sepse ai vrtet nuk ekziston, vetm nga ajo q mund t duket se sht i till, do t thot me bashkveprim gjithfar llojesh t rrethanave t pavend; ajo q duket se ushtron vllimin m t vogl t ndikimit sht pikrisht nj faktor i cili duhet t merret parasysh m s shumti n rast t till, gjegjsisht, dallimet e natyrs q ekzistojn midis nj njeriu dhe tjetrit. Shkak i gjith ksaj hutie sht pikrisht mohimi i ktyre dallimeve, gj q nnkupton hedhjen posht t mbar hierarkis shoqrore; ndrsa ky mohim, i cili n fillim ndoshta nuk ishte i vetdijshm dhe m shum aktual sesa teorik, meqense konfuzioni i kastave i parapriu trysnis s plot, ose me fjal t tjera, meqense keqkuptimi i natyrs s popujve q u krijua me dallimet midis tyre, u injorua trsisht - ky mohim, themi, q nga ather sht paraqitur n parim t rrejshm me emrin barazi. Do t ishte shum leht t tregohej se barazia nuk ekziston askund fare pr arsyen e thjesht sepse nuk mund t ket dy qenie t cilat jan vrtet t ndryshme dhe njkohsisht edhe t ngjashme n do aspekt; kurse nuk do t ishte aspak m leht t theksohen pasojat groteske t cilat vijojn nga kjo ide e uditshme, n emr t s cils pretendohet t imponohet njtrajtshmri n do sfer, pr shembull, duke pr-hapur arsimim identik te dokush, sikur t gjith t ishin t gatshm t kuptonin t njjtat gjra dhe sikur t njjtat metoda pr ti br t kuptueshme ato shtje do t mund t zbatoheshin te dokush pa dallim. Pr m tepr, mund t shtrohet pyetja nse ajo nuk sht m shum shtje e t msuarit sesa e t kuptuarit, n kuptimin e vrtet t fjals, nse memorja, do t thot, nuk sht zvendsuar me inteligjencn n konceptin e trsishm verbal dhe libror t arsimit t sotm, ku qllimi sht br i kufizuar n akumulimin e nocioneve rudimentare dhe heterogjene, dhe ku cilsia sakrifikohet plotsisht pr sasi, si paraqitet dokund npr botn bashkkohore, pr arsyet e t cilave do t flasim m von n mnyr m t plot: ktu, edhe nj her, shihet shprndarja n shumsi. Shum m tepr mund t thuhet prkitazi me t kqijat e arsimimit t obliguar; por ky nuk sht vend ku mund t hyhet n kt shtje dhe q t mos kaprcehen kufijt e studimit t tashm, duhet t knaqemi me nj referenc kalimtare n kt pasoj t posame t teoris s barazimit, si dika q sht vetm nj tjetr nga ato elementet e shthurjes t cilat jan t shumfishta sot pr secilin q bn prpjekje madje ti numroj pa i munguar asnj.


    Natyrisht, kur t ballafaqohemi me nj ide si barazi ose prparim, ose fardo tjetr t dogmave laike q hasim n pranim t verbr praktikisht te t gjith bashkkohort tan, dhe nga t cilt numri m i madh filluan t formulo-heshin qart gjat shekullit XVIII, nuk ka mundsi t pranohet se idet e tilla mund t paraqiten fare spontanisht. Kto jan vrtet sugjerime, n kuptimin m t ngusht t fjals, t cilat, pr m tepr, do t mund t jepnin efektin e tyre n nj rrethan e cila tashm ishte e pjekur pr ti pranuar, ato nuk krijuan gjendjen bashkkohore t mendimit n trsi, por kan dhn kontribut t konsiderueshm pr ta ruajtur dhe pr ta zhvilluar deri n lartsi, q pa dyshim kurr nuk do t arrihej pa ndihmn e tyre. Po qe se kto sugjerime duhet t zhduken, mentaliteti i zakonshm do t jet vrtet afr pr ta ndryshuar mendimin e tij; pikrisht pr kt arsye ata nxiten ngulmueshm nga t gjith ata q kan interes pr ta ruajtur rregullimin, nse jo pr ta keqsuar edhe m tutje, dhe kjo po ashtu shpjegon pse n nj ast kur do gj supozohet t jet e hapur pr bised, kto jan shtjet e vetme pr t cilat nuk lejohet t bisedohet n kurrfar rrethanash. Pos ksaj, sht vshtir t caktohet shkalla e sinqeritetit q kan ata t cilt bhen propagandues t ideve t tilla, ose t vlersohet shkalla deri n t ciln disa individ bhen pre e vet hiles s tyre dhe mashtrojn veten edhe kur i mashtrojn t tjert; dhe vrtet, n propagandn e ktij lloji, ata q luajn rolin e leshkove shpesh bhen instrumentet m efektive, sepse ata sjellin si detyrim nj bindje t ciln t tjert do ta kishin vshtir ta simulonin dhe e cila sht gati infektuese; por prapa gjith ksaj, s paku n fazat e hershme, krkohet nj lloj m i vetdijshm i veprimit, nj iniciativ e cila mund t vij vetm prej njerzve q jan plotsisht t vetdijshm pr natyrn e ideve q po i vn n qarkullim. Ne themi ide, por kjo fjal prdoret vetm n kuptim shum t ngusht, sepse sht e qart se ktu nuk sht fjala fare pr ide t pastra, madje as pr asgj q i prket as prej s largu shtress intelektuale; ato mbase duhet t prshkruhen si ide t rrejshme, por do t ishte edhe m mir t quheshin pseudo-ide, me qllim q n radh t par t provokohen reagimet sentimentale, gj q, n t vrtet, sht mnyra m e thjesht dhe efikase pr t ndikuar n masat. N rrethana t tilla, pr m tepr, fjala ka rndsi m t madhe se nocioni t cilin supozohet ta paraqes, dhe vrtet shumica e ideve moderne nuk arrijn m shum se n fjal, sepse ktu kundrshtohen me at dukuri t dukshme t njohur si verbalizm, prmes t cilit vet kumbimi i fjalve shrben pr t dhn nj mashtrim mendimi; ndikimi q ushtrojn oratort mbi turmn sht posarisht karakteristik n kt aspekt, dhe nuk ka nevoj t studiohet shum hollsisht pr tu bindur se ky proces sht nj sugjerim n do mnyr i krahasueshm me at t cilit i drejtohen hipnotizert. Mirpo, pa i zhvilluar kto refleksione m tej, tu kthehemi pasojave q rrjedhin nga mohimi i gjith hierarkis s vrtet; do t vhet n dukje se, n gjen-djen e tashme t gjrave, jo vetm q njeriu e prmbush funksionin e vet n rastet e jashtzakonshme dhe pak a shum rastsisht, ndrsa do t ishte normalisht pr-jashtim po t mos vepronte ashtu, por ndodh q i njjti njeri mund t thirret t ushtroj funksione t ndryshme njrin pas tjetrit, sikur ai t ishte i aft t ndrronte prirjet e veta sipas dshirs. Kjo mund t duket paradoksale n nj periudh t specializimit t jashtzakonshm, megjithat, n t vrtet, kjo ndodh sidomos n sfern politike; nse kompetenca e specialistve sht shpesh fare iluzore dhe n do rast e kufizuar n nj fush shum t ngusht, besimi n at kompetenc, megjithat, sht i vrtet dhe mund fare mir t shtrohet pyetja pse ai besim nuk hyn m n loj n rast t karriers politike, ku jokompetenca m e madhe rrall shikohet si diskualifikim.

    Nj shqyrtim i vogl, megjithat, do t tregoj se nuk ka asgj befasuese n kt shtje dhe se, n t vrtet, sht prodhim i prsosur natyror i konceptit demokratik, sipas t cilit fuqia vjen nga jasht dhe mbshtetet n thelb mbi shumicn, nj besim q krkon si gj t kuptueshme prjashtimin e gjith kompetencs s vrtet, meqense kompetenca gjithmon do t nnkuptoj s paku nj eprsi relative, prandaj duhet doemos ti prkas nj pakice. N kt ast disa shpjegime mund t mos ishin t pavend, nga nj an, pr t treguar sofistikn e fshehur nn iden demokratike, kurse nga ana tjetr, pr t vn n dukje tiparet q lidhin at ide me botkuptimin bashkkohor n trsi; aq m tepr, sht gati e teprt t zihen ngoje, me pikpamjen q kemi prvetsuar, se kto vshtrime do t shprehen pa marr parasysh asnj shtje t dallimit praktik ose politik. Kto shtje i shikojm n drit plotsisht t painteresuar, si mund t shikojm do lnd tjetr studimi, thjesht duke dshiruar t informohemi sa m saktsisht q ka mundsi pr at q qndron prapa tyre, kjo duke qen, aq m tepr, kusht i domosdoshm dhe i mjaftueshm pr ti larguar t gjitha iluzionet q ushqejn bashkkohsit tan mbi kt tem. Edhe ktu vrtet kemi t bjm me shtjen e sugjestionit, si kemi vrejtur m hert n lidhje me idet disi tjera por megjithat t lidhura me kto; dhe kur njher dihet se dika sht vetm sugjerim dhe njeriu bhet i vetdijshm si vepron ajo, ajo nuk sht m n gjendje t ushtroj fardo ndikimi t mtejm n mendjen e njeriut; n shtjet luftarake t ktij lloji, nj vshtrim i arsyeshm, i plot dhe objektiv sht shum m efektiv sesa t gjitha deklarimet sentimentale dhe polemikat partiake, t cilat nuk vrtetojn asgj n vete dhe nuk arrijn m shum se paraplqim individual. Argumenti m vendimtar kundr demokracis mund t prmblidhet n pak fjal; superiorja nuk mund t rrjedh nga inferiorja pr arsye t thjesht se m e madhja nuk mund t dal nga m e vogla; ky pohim sht nj e vrtet absolute matematikore t ciln asgj nuk mund ta mohoj. Duhet t theksohet se pikrisht i njjti argument zbulohet n rrafshin tjetr t gjrave, i cili gjithashtu vlen kundr materializmit; nuk ka asgj t rastit n kt koincidenc, kurse kto dy gjra lidhen shum m ngusht se q mund t duket n shikim t par. sht e qart se njerzit nuk mund t japin fuqi t ciln nuk e kan vet; fuqia e vrtet mund t vij vetm nga lart dhe kjo sht arsyeja pse, le t thuhet n kalim e sipr, ajo mund t prligjet vetm prmes mass nga dika siprore ndaj rendit shoqror, do t thot, nga autoriteti shpirtror; aty ku gjrat qndrojn ndryshe, njeriut nuk i mbetet asgj tjetr pos t falsifikoj fuqin, duke ekzistuar n t vrtet vetm e paarsyeshmja prmes mungess s parimit, nj gjendje nga e cila nuk mund t dal tjetr pos rregullim dhe huti. Ky ndryshim i rendit hierarkik paraqitet posa pushteti i prkohshm provon t bhet i pavarur nga autoriteti shpirtror dhe pastaj tia nnshtroj vetes ndrsa deklaron se bn ashtu pr tu shrbyer qllimeve politike; ky sht uzurpimi fillestar i cili ua hap rrugn gjith t tjerve dhe do t mund t tregohej kshtu, pr shembull, se monarkia franceze, nga shekulli XIV e tutje, vet punonte n mnyr t pavetdijshme pr t prgatitur rrugn pr revolucionin i cili duhej ta rrzonte; mbase ndonjher n t ardhmen do t kemi rast t zhvillojm kt pikpamje n mnyr adekuate, por tash pr tash nuk mund t bjm m shum se ta zm ngoje n kalim e sipr. Nse demokracia prcaktohet si qeverisje e njerzve nga vet ata, ather ajo arrin n pamundsi t qart, n dika q nuk mund t ket as ekzistimin e thjesht t faktit, asgj m shum n kohn e sotme sesa n ndonj koh tjetr; nuk duhet t lejohet q fjalt t na mashtrojn dhe sht kundrthnse t thuhet se t njjtit persona mund t jen t n njjtn koh edhe sundues edhe t sunduar, sepse sipas frazeologjis aristoteliane e njjta qenie nuk mund t jet n veprim dhe n fuqi njkohsisht dhe sa u prket faktorve t njjt. Ktu prfshihet nj raport i cili doemos parasupozon pranin e t dy termave; nuk mund t ket t sunduar po qe se nuk ka edhe sundues, qoft t jen kta edhe t paligj-shm dhe pa kurrfar autorizimi pr pushtet prtej asaj q ia prshkrujan vetvetes; por finokria e posame e atyre q kontrollojn botn bashkkohore qndron n detyrimin e njerzve t besojn se ata jan vetqeveriss; kurse njerzit gjithnj e m shum i lejojn vetes t binden pr kt sepse ndjehen t lajkatuar dhe, pr m tepr, t paaft t pasqyrojn sa duhet pr t par se nj gj e till sht e pamundshme. Pikrisht me qllim t krijimit t ktij izolimi u zbulua votimi universal: mendimi i shumics supozohet t prcaktoj ligjin; por ajo q nuk vrehet sht fakti se mendimi sht dika q shum leht mund t ndryshohet dhe t shtrembrohet; gjithmon ka mundsi, me ndihmn e sugjerimeve t prshtatshme, t ngrihen rryma q lvizin n kt apo n at drejtim t paracaktuar; nuk na kujtohet kush ishte ai q i pari foli pr mendimin e prodhuar, por kjo shprehje sht shum me vend, ndonse sht e domosdoshme t shtohet se ata q duket se sundojn nuk i kan gjithmon mjetet e nevojshme n dispozicion pr t arritur rezultat t till. Kjo vrejtja e fundit pa dyshim shpjegon pse mungesa e kompetencs e politikanve q jan m s shumti me t part duket se bn dallim shum t vogl; por meqense nuk kemi t bjm ktu me demonstrimin e punve t cilat do t mund t quheshin makin qeveritare, do t vm thjesht n dukje se pikrisht kjo dshir pr vet kompetencn ka prparsi t ushtroj iluzionin t cilit iu referuam: n t vrtet, vetm n kto kushte politikant n fjal jan n gjendje t paraqiten si burim i shumics, duke qen kshtu, si t thuash, ideali i saj, sepse shumica, pr t shprehur mendimin pr fardo teme q t krkohet, prbhet gjithmon nga jokompetentt numri i t cilve e kaprcen shum numrin e atyre q jan t aft pr t shqiptuar gjykimin n t cilin arrihet me vetdije t plot t shtjes. Kjo shpie drejtprsdrejti n shpjegimin pse mendimi q shumica duhet t prcaktoj ligjin sht n thelb i gabueshm, meqense edhe nse, nga detyrimet e rrethanave, nj mendim i till mbetet shum teorik dhe nuk ia del t prkoj me realitetin efektiv, megjithat krkohet nj shpjegim se si u b q ai rrnjoset vet n mentalitetin bashkkohor dhe cilat jan tendencat t cilave u prgjigjet dhe t cilat i knaq s paku n pamje.


    E meta e saj e dukshme sht pikrisht ajo q posa e tham: mendimi i shumics nuk mund t jet gj tjetr pos nj shprehje e rndsishme, qoft kjo pr shkak t mungess s inteligjencs ose pr shkak t padijes s pastr dhe t thjesht; lidhur me kt mund t paraqiten disa vshtrime mbi temn e psikologjis kolektive, duke prkujtuar t dhnn e pranuar n prgjithsi se bashkimi i reagimeve mendore t ngritura ndr individt kompetent t nj turme jep si rezultat formimin e rezultants s prbashkt t nj rrafshi, madje jo as mesatar, por n t vrtet, t elementeve m t ulta t pranishme. Prve ksaj, duhet t vrehet se disa filozof bashkkohor jan prpjekur t fusin madje edhe n shtresn intelektuale teorin demokratike, n t ciln duhet t mbisundoj shumica, duke br nj kriter t s vrtets nga ajo q ata e quajn miratim universal: madje edhe duke marr si t zakonshm faktin se mund t ekzistonte nj shtje mbi t ciln t gjith njerzit ngjan t pajtohen, ai pajtim n vete nuk do t vrtetonte asgj; pastaj, po t ekzistonte vrtet unanimitet i till - gj e cila gjithnj e m shum duket e pamundshme nga fakti se gjithmon ka shum njerz q nuk kan kurrfar mendimi pr disa shtje dhe t cilt mbase as q kan menduar ndonjher pr to - do t ishte vshtir t demonstrohej ai unanimitet n t vrtet, kshtu q ajo q thuhet pr t mbshtetur nj mendim si shenj e s vrtets s tij del se ajo nuk sht gj m shum se pajtim i numrit m t madh, kjo informat duke qen e kufizuar, aq m tepr, n nj fush doemos t kufizuar sa i prket kohs dhe vendit. N kt sfer mund t shihet gjithnj e m qart sa e mangt sht kjo teori n themel, pr arsye se ktu sht m leht t lirohet njeriu nga ndikimi i ndjenjs, e cila thuaja njsoj vhet n loj n fushn politike; dhe pikrisht ky ndikim krijon nj ndr pengesat kryesore pr t kuptuar disa gjra, madje edhe n rastin e atyre kapaciteti intelektual i t cilve do t ishte prndryshe i bollshm pr t arritur nj t kuptuar t till pa vshtirsi; impulset emocionale pengojn refleksionin, kurse kthimi i ksaj paprshtatshmrie n llogari sht nj ndr marifetet m t lira q shfrytzohen n politik. Por t vemi n rrnj t ksaj shtjeje: ka jan saktsisht kto ligje t numrit m t madh (t njerzve) t nxjerra nga qeverit bashkkohore dhe nga t cilt ata pretendojn t nxjerrin arsyetimin e tyre t vetm? Ato jan thjesht ligje t materies dhe t forcs shtazarake, njsoj si ligji sipas t cilit masa e trhequr teposht nga vet pesha e vet ndrydh do gj q i qndron n rrug; pikrisht ktu gjejm pikn e lidhjes midis konceptit demokratik dhe materializmit dhe po kjo arsye e njjt shpjegon dhe bhet q koncepti demokratik t jet aq ngusht i lidhur me mentalitetin e sotm. Ai shnon ndrrimin e plot t rendit normal, meqense arrin deri n proklamimin e eprsis s shumsis si t till, nj eprsi e cila vrtet ekziston vetm n botn materiale: nga ana tjetr, n botn shpirtrore, po edhe m shum n botn universale, sht bashkimi ai q drejton n majen e hierarkis, sepse bashkimi sht ai parim nga i cili del e gjith shumsia; por kur njher t mohohet ose t humbet nga syt ky parim, asgj nuk mbetet pos shumsis s pastr dhe t thjesht, e cila sht identike me vet natyrn. Pos ksaj, referenca q posa ia bm peshs nnkupton dika m shum se krahasim t thjesht, meqense pesha vrtet n fushn e forcave fizike t marr n kuptimin m t rndomt t fjals, paraqet tendencn e teposhtes dhe ndrydhse, e cila krkon kufizim gjithnj e m t ngusht t qenies dhe njherit vazhdon n drejtim t shumsis, duke u paraqitur n kt rast nga denduria n shtim e sipr; ndrsa kjo sht pikrisht tendenca e cila shnon drejtimin n t cilin sht zhvilluar veprimtaria njerzore q nga fillimi i kohs moderne. Pos ksaj, duhet t vrojtohet se materia, n saje t fuqis s saj t nndarjes dhe t kufizimit n t njjtn koh, paraqet at q doktrina skolastike e shnon si parim t individualizimit, kurse kjo i lidh vrejtjet tona t tashme me at q tham n kreun paraprak pr indi-vidualizmin: tendenca e posame s cils posa iu referuam do t mund vrtet fare mir t quhej tendenc individualizmi, ajo q ishte institucionale n sjelljen e saj q prshkruan tradita judeo-krishtere si rnie e atyre qenieve t cilat u shkputn nga bashkimi fillestar. Shumsia e shikuar e veuar nga parimi i saj dhe kshtu e br e pamundshme pr tu reduktuar n bashkim prkon, n shtresn shoqrore, me komunitetin e kuptuar thjesht si shum aritmetike e individve q e prbjn, dhe vrtet komuniteti nuk nnkupton m shum se kt, kur njher pushon ti referohet parimit sipror ndaj individve t prfshir n t; n rrethana t tilla ligji i komunitetit do t jet me siguri ai ligj i numrit m t madh mbi t cilin pushon mendimi demokratik. N kt pik duhet t pushojm nj ast pr t larguar moskuptimet e mundshme: kur folm pr individualizmin modern, e prqndruam vmendjen gati vetm pr t shqyrtuar shfaqjet e tij n rrafshin intelektual; do t mund t supozohej se, pr sa i prket shtress shoqrore, gjrat do t shkonin ndryshe.

    N t vrtet, po t merrej fjala individualizm n kuptimin m t kufizuar, do t mund t provohej t konsiderohej komuniteti si kundrthns ndaj individuales dhe ashtu t merrej me mend se faktet si shkelje n shtim e sipr t shtetit dhe rritja e ndrliqsis s institucioneve shoqrore tregojn tendenc t ecuris n t kundrt t individualizmit. N t vrtet, ky as pr s largu nuk sht ai rast, sepse kolektivitetit shoqror, meqense nuk sht asgj tjetr pos shum e individve prbrs, nuk mund ti kundrshtohet m shum se vet shtetit, nse merret, domethn, n kuptimin modern, gjegjsisht si prfaqsim i thjesht i mass dhe i cili nuk pasqyron asnj parim m t lart; dhe nuk duhet t harrohet se individualizmi, si e kemi prcaktuar, qndron saktsisht n mohimin e parimit mbi-individual. Kshtu, nse shkaktohen konflikte n sfern shoqrore midis tendencave t ndryshme, duke pasur t gjitha t bjn njsoj me frymn bashkkohore, konflikte t tilla nuk ndodhin midis individualizmit dhe dikas q dallon nga ai, por thjesht midis formave t nduarnduarshme t cilat vet individualizmi sht n gjendje ti marr mbi vete; dhe leht mund t shihet se n munges t do parimi t aft pr t sjell bashkimin efektiv t shumsis, kto konflikte detyrohen t bhen m t shpeshta dhe m t ashpra n kohn ton sesa kurdo qoft m par, pr shkak se individualizmi doemos nnkupton ndarjen; ndrsa ky individualizm q shkakton gjendjen kaotike t gjrave sht rezultat i pashmangshm i qytetrimit t gjithmbarshm material, pr arsye se vet materia sht vrtet burim i ndarjes dhe i shumsis. Pasi tham kt, duhet t prfundojm duke trhequr vmendjen pr pasojn e drejtprdrejt t ides demokratike, gjegjsisht pr mohimin e elits, duke marr shprehjen vetm sipas kuptimit legjitim; nuk ndodh q pr asgjsend demokracia ti kundrvihet aristokracis, kjo fjala e fundit, s paku kur t merret n kuptimin e saj etimologjik, shnon saktsisht pushtetin e elits. Sipas definicionit, elita, si t thuash, mund t jet vetm e pakt, kurse pushteti i saj, apo m mir autoriteti i saj, i cili del nga vet eprsia e saj intelektuale, nuk ka asgj t prbashkt me at fuqin numerike e cila formon bazn e demokracis dhe natyra e brendshme e s cils sht t sakrifikoj pakicn pr shumicn dhe gjithashtu, pikrisht pr kt arsye, t sakrifikoj cilsin pr sasin, prandaj edhe elitn pr masn. Prandaj funksioni i udhheqjes s vrtet ndaj elits s vrtet madje edhe ndaj vet ekzistencs s saj - meq ajo nuk mund t bj tjetr pos t ushtroj funksionin e vet kur ekziston - jan rrnjsisht t pakrahasueshme me demokracin e cila lidhet n fund t fundit me konceptin e barazis, domethn, me mohimin e gjith hierarkis; sht shum qensore pr mendimin demokratik q do individ duhet t llogaritet njsoj si dokush tjetr, thjesht pr shkak se numerikisht jan t barabart edhe prkundr faktit se ata kurr nuk mund t jen t barabart prve numerikisht. Elita e vrtet, si kemi vn n dukje tashm, nuk mund t jet asgj tjetr pos asaj intelektuale; kjo shpjegon pse demokracia ka mundsi t vendoset vetm aty ku ka pushuar t ekzistoj intelektualiteti, si sht rasti n botn bashkkohore.

    Megjithat, meqense barazia sht, e pamundshme dhe meqense t gjitha dallimet midis njerzve nuk mund t hiqen n praktik, prkundr fardo prpjekjeje pr ti zvogluar gjrat deri n nivel t njjt, njerzit e gjejn fundin mjaft palogjikshm, duke shpikur elita t rrejshme, pr m tepr t disa llojeve, t cilat pretendojn t zn vendin e elits s vrtet; ndrsa kto elita t rrejshme mbshteten n konsiderata t disa shtjeve t eprsis q prpara t shquara si relative dhe t rastit, gjithmon sipas nj rendi ekskluzivisht material. Kjo mund t vrtetohet leht duke vshtruar q dallimi m i rndsishm shoqror n gjendjen e tashme t gjrave sht ai q varet nga pasuria, do t thot, nga lloji thjesht i jashtm i eprsis i kufizuar me rendin sasior, i vetmi q, n t vrtet, sht konsistent me demokracin, me-qense vazhdon nga i njjti botkuptim. Mund t shtohet po ashtu se madje edhe ata q paracaktohen sot si kundrshtar t ksaj gjendjeje t gjrave, derisa nuk ia dalin ti drejtohen fardo parimi q i prket nj rendi m t lart, nuk jan t aft t japin kontribut pr fardo shrimi efektiv t ksaj shthurjeje, duke marr me mend gjithmon se ata vrtet nuk jan prgjegjs pr keqsimin e saj i cili vijon edhe m tutje n at drejtim; lufta qndron vetm midis llojeve t demokracis, duke dalluar sa i prket theksit m t vogl ose m t madh q vihet mbi ten-dencat e barabarsis, pikrisht ashtu si qndron, si kemi vn n dukje, midis llojllojshmris s individualizmit, gj e cila pr m tepr sht saktsisht e njjta gj. Kto pak refleksione duken t mjaftueshme pr nj prshkrim t prgjithshm t gjendjes shoqrore t bots bashkkohore dhe njherit tregojn se n kt sfer si edhe n t tjerat, ekziston vetm nj mjet pr ti ikur kaosit; prtritja e intelektualitetit dhe si pasoj, rindrtimi i nj elite, gj q tani duhet konsideruar se nuk ekziston n Perndim, meqense ai emr nuk mund t prdoret pr disa elemente t izoluara q nuk kan kohezion dhe q paraqesin vetm at q mund t quhet mundsi e pazhvilluar. Thn n prgjithsi, kto elemente shprehin di pak m shum se tendenca dhe aspirata, me t cilat pa dyshim udhhiqen n reagimin kundr botkuptimit bashkkohor, por pa qen n gjendje t ushtrojn ndikimin e tyre efektivisht; ajo q u mungon atyre sht dija e vrtet dhe t dhnat tradicionale, gjra q nuk ka mundsi t improvizohen dhe t cilat nj inteligjencie e ln burimeve t veta, sidomos n rrethana t tilla jashtzakonisht t pafavorshme, mund vetm ti plotsoj n mnyr t paprsosur dhe deri n nj shkall shum t kufizuar. Kshtu, ajo q shihet nuk sht m shum se nj prpjekje e herpashershme me reagime, t cilat, aq m tepr, shpesh dshtojn n krkesn e parimeve dhe t drejtimit doktrinar; do t mund t thuhej se bota bashkkohore mbrohet me an t shprbrjes s brendshme, nga e cila madje as t ashtuquajturit kundrshtar nuk ia dalin t lirohen. Kjo do t vijoj t jet kshtu prderisa njerzit e till t insistojn t marrin qndrime n baza profane, ku mentaliteti bashkkohor qartas ka prparsin mbi to, sepse ajo sht trev ekskluzive; pr m tepr, fakti se ata ngulin kmb pr t marr at kndvshtrim tregon se mentaliteti n fjal, prkundr asaj q duket se sht e kundrta, ende mbisundon fuqishm mbi to. Pikrisht pr kt arsye aq shum njerz, ndonse t mbajtur gjall me qllime pa dyshim t mira, megjithat nuk jan n gjendje t shohin domosdon pr t filluar nga parimet, por kshtu vazhdojn t shpenzojn energjin n disa sfera relative, shoqrore ose tjetrfare, n t cilat, n kto rrethana, nuk mund t prmbushet asgj reale ose jetgjat. Elita e vrtet, nga ana tjetr, nuk do t kishte kurrfar nevoje t ndrhynte drejtprsdrejti n kto sfera, as t lejonte veten t przihej n veprimin e jashtm; do t drejtonte do gj me an t ndikimit q do t ishte i pahetueshm pr shumicn e njerzve dhe me rezultate gjithnj e m t mdha sepse nuk hetohen leht.

    Nse marrim parasysh fuqin e sugjerimeve q zum ngoje m hert, e cila fundja nuk nnkupton asnj intelektualitet t vrtet, mund t merret me mend cila do t ishte fuqia e nj ndikimi t till si ky, duke punuar edhe m padukshm n saje t vet natyrs s saj, dhe duke pasur burimin n intelektualitetin e pastr, nj fuqi, pr m tepr, e cila n vend se t zvoglohet me ndarjen e natyrs s shumsis dhe me dobsin q e shoqron do form mashtrimi, prkundrazi do t intensifikohej duke u prqndruar n bashkimin kryesor dhe do t ishte me fuqin e vet s vrtets.
    Ndryshuar pr her t fundit nga ORIONI : 30-04-2005 m 09:02

  12. #12
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    922
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Kreu i shtat

    QYTETRIMI MATERIALIST



    Nga e gjith ajo q u tha deri tani tashm duket se del qart q ata lindor q qortojn qytetrimin bashkkohor t Perndimit se sht thjesht materialist kan arsye t plot; me siguri, ekskluzivisht n kt drejtim sht br zhvillimi i tij, dhe nga fardo pikpamje ta shtroj njeriu, ai gjithmon ballafaqohet me pasoja pak a shum t drejtprdrejta t ktij materializmi. Megjithat, ende mbetet dika ti shtohet asaj q kemi thn pr kt tem dhe n radh t par sht e domosdoshme t shpjegohen mnyrat e ndryshme me t cilat mund t kuptohet nj fjal si materializm: nse e prdorim pr t prshkruar botn bashkkohore, njerz t ndryshm, t cilt nuk besojn se vet jan fare materialist, ndrsa n t njjtn koh pretendojn t jen modern n botkuptimin e tyre, do t arrijn t protestojn duke besuar se kjo sht shpifje; krkohet, pra, nj shpjegim m i thell pr ti paraprir fardo ambiguiteti q do t mund t paraqitej n kt tem. sht nj e dhn e rndsishme se vet fjala materializm doli n prdorim vetm n shekullin XVIII; ajo u shpik nga filozofi Berkli, i cili e prdorte pr t shnuar fardo teorie q pranonte ekzistimin e vrtet t materies; rshtir se mund t thuhet se sht pikrisht ky prdorim i fjals i cili na intereson ktu e t mos thuhet di pr shtjen e ekzistimit t materies. Shpejt pas ksaj, po kjo fjal mori nj kuptim t kufizuar, t cilin e ka ruajtur q nga ather: ajo erdhi dhe shnoi nj koncept sipas t cilit nuk ekziston asgj tjetr prve materies dhe prejardhjes s saj; ndrsa ka rndsi t theksohet risia e nj koncepti t till dhe fakti se ai sht n thelb prodhim i pikvshtrimit bashkkohor, q prkon kshtu s paku me nj pjes t tendencave t tij t natyrshme. Por mbi t gjitha, n nj kuptim tjetr dhe shum m t gjer, propozojm t flitet pr materializmin n kt kaptin; kjo fjal ktu merret sikur i referohet nj pikvshtrimi krejtsisht mendor, nga i cili koncepti t cilin posa e prshkruam nuk sht gj tjetr prvese nj shfaqje midis shum tjerash, duke qen vet i pavarur nga do teori filozofike. Ky pikvshtrim mendor sht ai q qndron n eprsi e cila u jepet pak a shum n mnyr t vetdijshme gjrave q i prkasin rrafshit material dhe preokupimeve q lidhen me to, qoft ato preokupime t ruajn njfar pamje spekulative ose t mbeten thjesht praktike; ndrsa nuk mund t mohohet seriozisht se ky, n t vrtet, sht qndrim mendor i shumics drrmuese t bash-kkohsve tan. E gjith shkenca profane q sht zhvilluar gjat rrjedhs s shekujve t fundit kufizohet n studimin e bots ndijimore: horizonti i saj lidhet vetm me at bot dhe metodat e saj zbatohen vetm n at sfer; por ato metoda jan shpallur shkencore me prjashtimin e gjith t tjerave, nj qndrim q shkon n mohim t ekzistimit t fardo shkence q nuk merret me gjrat materiale. Midis atyre q mendojn kshtu, madje edhe midis atyre q ua kan kushtuar jetn sidomos shkencave n fjal, ka megjithat shum asish q do t refuzonin t quanin veten materialist ose ta pranonin teorin filozofike q ka at emr; jan madje disa t cilt me gatishmri t madhe shprehin haptas nj besim religjioz, pr sinqeritetin e t cilve nuk mund t bhet fjal; megjithat, pikvshtrimi i tyre shkencor nuk dallon shum nga ai i materializmit t pohuar haptas.

    Nga pikpamja religjioze shpesh sht debatuar nse shkenca moderne duhet t shpallet si ateiste ose si materialiste, por kjo shtje shum shpesh sht formuluar gabimisht; sht fare e qart se nj shkenc e till nuk shpall me qllim ateizmin ose materializmin dhe se mjafton t mosprfillen disa gjra q dalin si pasoj e paramendimeve, ndonse pa i mohuar formalisht, si mund t bj nj filozof apo nj tjetr; lidhur me shkencn bashkkohore, pra, mund t flitet vetm pr materializmin de facto ose pr at q do ta quanim me dshir materializm praktik; por e keqja sht mbase kur ai gjithnj e m seriozisht deprton n t m thell dhe prhapet m gjersisht. Qndrimi filozofik mund t jet di krejt siprfaqsor, madje edhe ndr filozoft profesionalist; prve ksaj, jan disa mentalitete q rrudhin nj mohim t vrtet, por t cilat mund t pajtohen me nj qndrim plotsisht indiferent; kurse ky sht qndrimi m i rrezikshm nga t gjith, sepse pr t mohuar dika, megjithat, nevojitet t mendohet pr t deri n nj shkall, sadoqoft pak, ndrsa qndrimi i indiferencs bn t mundur shmangien e dhnies s fardo mendimi qoft. Kur nj shkenc ekskluzivisht materialiste vendoset si e vetmja shkenc e mundshme dhe kur njerzit jan msuar ta vrtetojn si nj t vrtet pr t ciln nuk bhet pyetje, nj doktrin pr t ciln nuk ekziston kurrfar njohurie prve saj, dhe kur i gjith arsimimi i cili u sht dhn njerzve tenton tu fus n kok bestytnin e shkencs (ose shkencrin, si duhet pra t quhet), si do t mundnin njerzit e till t ishin gj tjetr pos materialist n praktik, ose me fjal t tjera, si do t mund t mos ia dalin ti kthenin preokupimet e tyre n drejtim t materies? Duket se asgj nuk ekziston pr njeriun bashkkohor pos asaj q mund t shihet dhe t preket; ose s paku, edhe pse pranojn teorikisht se mund t ekzistoj dika tjetr pr t ciln ata nguten t deklarojn se sht jo vetm thjesht e panjohur por edhe e panjohshme, gj q e shkarkon detyrimi i tyre pr t menduar m shum pr to. Po qe se, megjithat, ende mund t gjenden njerz t cilt provojn t formojn nj lloj ideje mbi botn tjetr, duke mos u mbshtetur, si zakonisht bjn, n asgj tjetr pos imagjinats s tyre, at e pikturojn n ngjashmri me kt bot toksore dhe ia mveshin t gjitha kushtet q i prkasin ksaj bote, duke prfshir vendin dhe kohn madje edhe nj lloj trupi fizik; kur kemi folur gjetiu pr koncepte shpirtrore, kemi dhn disa shembuj shum t dukshm t ktij lloji t prfaqsimit mjaft t materializuar; por nse besimet e zna ngoje atje paraqitnin nj rast t jashtzakonshm n t cilin zmadhohet ky tipar i posam deri n shkall karikature, do t ishte gabim t supozohej se sipritualizmi dhe sektet pak a shum t afrta me t ruajn monopolin e gjrave t tilla. Vrtet, n mnyr m t zakonshme, futja e imagji-nats n sfern ku nuk mund t jap kurrfar rezultatesh t dobishme, dhe t cilat normalisht duhet t mbeten t mbyllura n t, sht nj fakt i cili tregon n vete shum qart sa t paaft jan br perndimort bashkkohor pr tu ngrehur mbi rrafshin e kuptimeve; ka shum q nuk din t bjn dallimin midis prfytyrimit dhe imagjinimit, kurse filozoft, si Kanti, shkojn aq larg sa t deklarojn t paprfytyrueshme dhe t pa marr me mend do gj q nuk ka mundsi t prfaqsohet. Po n kt mnyr, do gj q shkon me emrin e spiritualizmit ose t idealizmit zakonisht nuk sht gj tjetr pos nj lloj materializmi i anasjellt.; kjo vlen jo vetm pr at q kemi prshkruar si neospiritualizm, por edhe pr spiritualizmin filozofik, ndonse ky i fundit e konsideron veten t jet krejt i kundrt me materializmin. E vrteta sht se spiritualizmi dhe materializmi, n kuptimin filozofik t ktyre shprehjeve, nuk kan kurrfar rndsie tjetr, prve asaj q kan njri pr tjetrin: ata jan thjesht dy gjysma t dytsorit kartezian, ndarja rrnjsore e t cilave sht shndrruar n nj lloj antagonizmi; ndrsa, q ather, e tr filozofia sht luhatur midis ktyre dy termave pa qen n gjendje t kaloj prtej tyre.

    Spiritualizmi, prkundr emrit t vet, nuk ka asgj t bj me spiritualizmin; konflikti i tij me materializmin mund t jet pa kurrfar interesi pr ata q e vn veten n pozit m t lart dhe t cilt shohin se kta kundrshtar jan n themel shum afr q t jen ekuivalent, kundrshtimi i tyre i supozuar duke u zvogluar n shum pika n mospajtim thjesht verbal. Modernistt, thn n prgjithsi, nuk mund t prfytyrojn asnj shkenc tjetr prve asaj q merret me gjrat q mund t maten, t numrohen dhe t peshohen, si t thuash, me gjrat materiale, sepse pikpamja sasiore mund t zbatohet vetm n ato; kurse pretendimi q cilsia t reduktohet n sasi sht gjja m karakteristike n shkencn bashkkohore. N kt drejtim sht arritur nj shkall madje e supozimit se nuk mund t ket fare shkenc, n kuptimin e vrtet t fjals, pos aty ku ka mundsi t zbatohet matja dhe se nuk mund t ket ligje shkencore prve atyre q shprehin raporte sasiore; mekanizmi i Dekartit shnoi lindjen e ksaj tendence, e cila sht shqiptuar gjithnj e m shum q ather, megjith refuzimin e fiziks karteziane, meqense nuk sht tendenc e lidhur me asnj teori t veant pos me nj koncept t trsishm t njohjes shkencore. Tani njerzit prpiqen t zbatojn matjen edhe n fushn e psikologjis, e cila qndron prtej kufijve t matjes nga vet natyra e saj; ata prfundojn duke mos kuptuar se mundsia e matjes qndron vetm mbi nj cilsi t brendshme t materies, gje-gjsisht n ndashmrin e saj t pafund, prve nse nuk merret me mend se e njjta cilsi mund t gjendet n do gj q ekziston, gj q shpie n materializim t do gjje. Si kemi vn n dukje tashm, sht materia ajo e cila sht parimi i ndarjes dhe i shumsis s vrtet; mbizotrimi q i mvishet pikpamjes sasiore dhe q zgjerohet, si kemi treguar tashm, deri n sfern shoqrore, pra vrtet prbn materializmin n kuptimin e zn ngoje m lart, ndonse nuk ka nevoj patjetr t lidhet me materializmin filozofik, i cili, n t vrtet, i paraprin historikisht gjat zhvillimit t tendencave t brendshme n vshtrimin bash-kkohor. Nuk do t flasim pr gabimin q bhet kur krkohet cilsia t reduktohet n sasi ose pr pamjaftueshmrin e t gjitha ktyre prpjekjeve pr shpjegime q prputhen pak a shum me tipin mekanik; ai nuk sht qllimi yn i tashm dhe ne vetm do t vrejm lidhur me kt se madje edhe n rrafshin ndijimor nj shkenc e ktij lloji ka vetm pak lidhje me realitetin, nga i cili pjesa m e madhe duhet doemos t qndroj jasht sfers s veprimit t saj. Derisa flitet pr realitetin, nuk duhet t harrohet nj e dhn tjetr e cila do t mund t mbetej leht pa rn n sy, por e cila sht shum e rndsishme si shenj mentaliteti q po e prshkruajm: e kemi fjaln pr shprehin e prdorimit t fjals realitet ekskluzivisht pr t shnuar realitetin q i prket rrafshit ndijimor. Meqense gjuha sht shprehje e mentalitetit t nj populli ose t nj periudhe, duhet t prfundohet nga kjo se pr ata q flasin n kt mnyr do gj q nuk mund t kapet nga shqisat sht iluzore madje trsisht joekzistuese; ka mundsi q ata t mos jen plotsisht t vetdijshm pr kt t dhn, por kjo bindje negative sht, megjithat, ajo q nnkuptohet, ndrsa nse pohojm t kundrtn mund t jet e sigurt se ai pohim sht vetm shprehje e ndonj elementi shum m siprfaqsor i mentalitetit t tyre, ndonse ata mund t mos jen t vetdijshm pr kt t dhn, kurse protesta e tyre mund t jet madje vetm verbale. Po qe se ky duhet t jet nj ekzagjerim q duhet vetm t provohet dhe t sigurohet, pr shembull, ku arrijn bindjet fetare t supozuara t shumics drrmuese t njerzve; disa nocione t msuara prmendsh n mnyr thjesht akademike dhe mekanike pa ndonj prvetsim t vrtet, nocione t cilave nuk u kan dhn asnjher ndonj rndsi serioze, por t cilat i ruajn n memorje dhe i prsrisin n ndonj rast sepse formojn pjes t ndonj qndrimi formal dhe konvencional, kjo sht e gjith ajo q ata jan n gjendje t kuptojn me fjaln religjion. Gjithmon iu kemi referuar ktij minimizimi t religjionit, nga i cili verbalizmi q e zum ngoje paraqet nj nga fazat e fundit: pikrisht kjo shpjegon pse shum t ashtuquajtur besimtar duke mos qen t menur mbeten pabesimtar n shtjen e materializmit praktik; ksaj shtjeje do ti kthehemi m von, por s pari duhet t prfundojm hulumtimin ton t natyrs materialiste t shkencs bashkkohore, meqense kjo sht tem q krkon t trajtohet nga kndet e ndryshme.


    Duhet edhe nj her t trhiqet vmendja n shtjen q sht zn ngoje m hert; shkencat bashkkohore nuk kan karakter t njohuris pr t ciln nuk ka interesim, as q kan vlera spekulative, prapa t cilave qndrojn t fshehura konsiderata thjesht praktike, ato q, megjithat, e bjn t mundshme t ruhet iluzioni i intelektualitetit t rrejshm. Vet Dekarti, duke prpunuar fizikn e tij, ishte thuaja n radh t par i dhn pr t veuar prej saj nj sistem t mekaniks, t mjeksis dhe t moralitetit, kurse ndryshimi edhe m i madh erdhi me prhapjen e empirizmit anglo-sakson; pr m tepr, prestigji i shkencs n syt e publikut t zakonshm qndron vetm n rezultate praktike q i bn t arritshme pr shkak se ktu prsri mund t shihet dhe t preket shtja e gjrave. Kemi thn se pragmatizmi paraqet rezultatin e fundit t gjith filozofis bashkkohore dhe shnon etapn m t ult n rnien e saj; por jasht fushs filozofike ekziston gjithashtu, dhe ka ekzistuar tashm nj koh t gjat, nj pragmatizm i przier dhe i pasistematizuar i cili nuk sht kurrfar materializmi filozofik dhe i cili shkrihet n at q njerzit zakonisht e quajn arsye e shndosh apo komnsens (common sense, v.p.). Ky utilitarizm, thuaja instinktiv, sht i pandashm, pra, nga tendenca materialiste: arsyeja e shndosh qndron n at q mos t rrezikohet duke shkuar prtej horizontit toksor, si dhe t mos i kushtohet vmendje asgjje pa nj interes t drejtprdrejt praktik; komnsensi, mbi t gjitha, shikon botn e shqisave vetm si di reale dhe nuk pranon kurrfare njohurie jasht asaj q del nga shqisat; madje edhe kjo shkall e kufizuar e dijes ka vler n syt e saj vetm po qe se ajo lejon t knaqen nevojat materiale dhe nganjher edhe pr arsye se ajo ushqen njfar lloj sentimentalizmi, meqense ndjenjat, si duhet t pranohet haptas, jan n rrezik t moralizimit t tmerr-shm bashkkohor, n t vrtet, ato lidhen shum ngusht me materien. Nuk ka mbetur fare vend n gjith kt pr inteligjencn, pos nse ajo mund t pajtohet t vhet n shrbim t qllimeve praktike, duke vepruar si instrument i thjesht i nnshtruar krkesave t pjess m t ult ose atyre trupore t individit njerzor, nj vegl pr t br vegla, t zm ngoje nj shprehje t rndsishme t Bergsonit: pragmatizmi n t gjitha format e veta arrin n indiferenc t plot t s vrtets. N kto kushte industria nuk mund t konsiderohet m thjesht si zbatim i shkencs, nj nga i cili vet shkenca duhet t mbetet plotsisht e pavarur; bhet pikrisht objekt dhe arsyetim i shkencs, kshtu q n kt sfer kuptojm po ashtu se raportet normale jan kthyer mbrapsht. As shkaktimi i ksaj t cilit bota moderne i ka kushtuar energjin e plot edhe kur ka pretenduar t vijoj shkencn n mnyrn e vet, nuk sht vrtet asgj tjetr pos zhvillimi i industris dhe i makineris; dhe kshtu duke krkuar pr t mbizotruar mbi materien dhe pr ti dhn formn sipas qllimeve t tyre, njerzit vetm kan arritur, si tham n fillim, t shndrrohen n skllevr t saj; sepse jo vetm q ata kan kufizuar ambiciet e tyre intelektuale - nse lejohet t prdoret nj shprehje e till pr kt rast - n shpikje dhe n ndrtime makinash, por kan prfunduar duke u shndrruar vet n makina. N t vrtet, specializimi i mbrojtur n mnyr aq entuziaste nga disa sociolog me emrin ndarja e puns, ka imponuar veten jo vetm te shkollart po edhe te teknikt, madje edhe te puntort e rndomt, kurse pr kta t fundit e gjith puna intelektuale me an t ksaj sht br e pa mundshme; me dallim shum t madh nga zejtart e kohve t mhershme, t mos jen asgj m shum se shrbtor t makins, duke formuar, si t thuash, nj njsi t vetme me to; n mnyr thjesht mekanike ata obligohen t prsrisin vazhdimisht disa lvizje t prshkruara, t cilat kurr nuk ndryshojn dhe gjithmon shfaqen n t njjtn mnyr, pr t mnjanuar edhe humbjen m t vogl t kohs; s paku t tilla jan krkesat e atyre metodave amerikane t cilat konsiderohen q paraqesin fazn m t avancuar t prparimit. E vrteta sht se ajo sht vetm shtje e prodhimit t sasis sa m t madhe t mundshme; cilsia trheq vmendje t vogl, ndrsa vetm sasia merret parasysh; edhe nj her kthehemi prapa n t njjtin prfundim n t cilin tashm kemi arritur n fushat e tjera: qytetrimi bashkkohor mund t prshkruhet drejt si qytetrim sasior, i cili sht vetm nj mnyr tjetr pr t thn se sht nj qytetrim materialist. Pr ta bindur veten m plotsisht pr t vrtetn e ktij pohimi duhet vetm t shnohet ndikimi i jashtzakonshm i ushtruar sot nga faktort eko-nomik njsoj mbi jetn e njerzve dhe t individve; industria, tregtia, financat, duket se kto jan t vetmet gjra q merren parasysh; ndrsa kjo pajtohet me at q kemi vn n dukje gjetiu mbi dallimet e vetme shoqrore t mbetura gjall q mbshteten mbi pasurin materiale. N politik duket se trsisht mbizotron ekonomia, ndrsa konkurrenca tregtare ushtron ndikim mbizotrues n raportet midis popujve; mund t jet q kjo vetm duket ashtu kurse kta faktor nuk jan aq shum shkaqe as mjete t veprimit; por zgjedhja e mjeteve t tilla tregon qart natyrn e kohs e cila i konsideron t volitshm. Pr m tepr, bashkkohsit tan jan t bindur se pikrisht kushtet ekonomike diktojn ngjarjet historike gati pa prjashtim, madje ata marrin me mend se kjo gjithmon ka qen kshtu; madje sht shpikur nj teori sipas s cils do gj sht e shpjegueshme vetm prmes faktorve ekonomik, dhe kjo mban nj emr t rndsishm t materializmit historik. Ktu mund t shihet edhe efekti i njrit nga ato procese t sugjerimit t cilve tashm u jemi referuar, fuqia e t cilve sht gjithnj e m e madhe pr arsye se prkojn me tendencat e mentalitetit t prgjithshm; kurse n kt rast si rezultat del se faktori ekonomik, n t vrtet, vendos gati pr do gj q paraqitet n sfern shoqrore. sht pa dyshim e vrtet q masat gjithmon jan drejtuar n nj rrug apo n nj tjetr, dhe do t mund t thuhej se roli i tyre n histori qndron, n radh t par pr ti lejuar vetes pr tu udhhequr, meq at paraqesin nj element mbizotrueshm pasiv, nj materia n kuptimin e fjals sipas Aristotelit; por pr ti udhhequr ato masa sot mjafton t ket njeriu mjete thjesht materiale, duke marr fjaln materie ksaj radhe n kuptimin e saj t rndomt, ndrsa kjo tregon qart deri n far thellsish sht zhytur koha e sotme; dhe njherit po kto masa njerzish detyrohen t besojn se nuk udhhiqen, por q ata veprojn spontanisht dhe qeverisin vetveten, kurse fakti se ata besojn se kjo sht e vrtet u jep atyre nj ide t shkalls s mungess s inteligjencs s tyre. Meqense u zun ngoje faktort ekonomik, do t shfrytzojm rastin t trheqim vmendjen n nj iluzion shum t rndomt mbi kt tem, i cili qn dron n t marrit me mend se raportet e vendosura n kt fush sjellin nj mirkuptim midis tyre, ndrsa, n t vrtet, efekti sht pikrisht i kundrt. Materia, si kemi theksuar shpesh, merr pjes qensisht n natyrn e shumsis dhe t ndarjes, prandaj sht burim luftrash dhe konfliktesh; ngjashm me kt, qoft t jet rast i popujve ose i individve, sht pikrisht sfera ekonomike dhe nuk mund t mos mbshtetet si njra nga rivalt e interesit.


    Posarisht Perdimi nuk mund t llogaris n industri m shum se n shkencn moderne e cila sht e pandashme nga ajo, q t siguroj baz pr mirkuptim me Lindjen; nse lindort arrijn q t pranojn kt industri si domosdo t mrzitshme, ndons kalimtare, kurse pr ta ajo zor se bhet m shum se aq - ajo do t jet arm q u mundson ti rezistojn Perndimit dhe t ruajn ekzistencn e vet. Ka rndsi t kuptohet se gjrat nuk mund t jen fare ndryshe; ata lindor t cilt vet heqin dor nga prospekti i konkurrencs ekonomike me Perndimin, prkundr neveritjes q ndjejn pr kt lloj veprimtarie, mund t bjn ashtu vetm me nj qllim n mendje, gjegjsisht ti shporen mbizotrimit t huaj t mbshtetur n forcn brutale, n fuqin materiale, do t thot, n at q industria e v n dispozicion; dhuna krkon dhunn, por duhet t pranohet se nuk jan lindort ata q kan krkuar konflikt n kt fush. Prve ksaj, pos shtjes s raporteve midis Lindjes dhe Perndimit, sht leht t shihet se nj ndr rezultatet e spikatura t zhvillimit industrial sht prsosja e vazhdueshme e makinave t lufts dhe shtimi i tmerrshm i fuqive t tyre shkatrruese. Vetm kjo do t mjaftonte pr t prishur ndrrat paqeruese t disa adhuruesve t prparimit bashkkohor; por kta ndrrues dhe idealist jan t paprmirsueshm ndrsa t besuarit leht t tij duket se nuk njeh kurrfar kufijsh. Vrtet humanitarizmi q sot sht aq shum n mod nuk meriton t merret shum seriozisht; por sht udi q njerzit flasin aq shum pr ti dhn fund lufts n kohn kur rrnimet q i shkakton ajo jan m t mdha se q kan qen ndonjher m par, jo vetm pse mjetet e shkatrrimit jan shumfishuar, por edhe pse, n kushtet kur ato nuk zhvillohen m ndrmjet armatave krahasimisht t vogla t prbra trsisht prej ushtrive profesionale, t gjith individt n t dyja ant turren kundr njri-tjetrit pa dallim, duke i prfshir ata q jan m s paku t kualifikuar pr t kryer kt lloj funksioni. Edhe ktu sht nj shembull tipik i hutis s sotme dhe vrtet sht udi pr secilin q do t mendoj pr at q thirrja masive ose mobilizimi i prgjithshm do t duhej t konsideroheshin si gjra fare t natyrshme dhe, me shum pak prjashtime, mendja e t gjithve do t duhej t pranonte iden e nj kombi t armatosur. Edhe n kt njeriu mund t shoh rezultatin e besimit vetm n fuqin e numrave: duke u mbajtur me karakterin shoqror t qytetrimit modern vhen n lvizje masat e jashtzakonshme t lufttarve: dhe njherit n kt mnyre krkesat e barabarsis prmbushen edhe me an t institucioneve t tilla si t arsimimit t obliguar. Le t shtohet se kto luftra t prgjithsuara jan br t mundshme vetm me ngritjen e nj dukurie tjetr specifike bashkkohore, domethn me formimin e kombeve, nj pasoj kjo, nga nj an, e shthurjes s sistemit feudal dhe, nga ana tjetr, e prarjes s njkohshme t unitetit t lart t Krishterimit mesjetar; ndrsa, pa pushuar t konsiderohet si tem q do t na shpiente shum larg, t theksojm se shtjet kishin vajtur edhe m keq, duke refuzuar t njihet do autoritet shpirtror, i cili n kushte normale do t ishte arbitr efektiv duke zn nj pozit, ashtu si i takon nga vet natyra, mbi t gjitha konfliktet q kan t bjn me rrafshin politik. Mohimi i autoritetit shpirtror sht po ashtu nj shembull i materializmit praktik; madje edhe ata q teoretikisht pretendojn t njohin nj autoritet t till, n praktik refuzojn ti lejojn ndonj ndikim t vrtet ose ndonj fuqi pr intervenim n sfern shoqrore, pikrisht n t njjtn mnyr q mnjanojn religjionin nga konsideratat e ekzistencs s prditshme; qoft n jetn publike ose private, mbisundon i njjti qndrim mental.

    Edhe duke pranuar se zhvillimi material ofron disa prparsi, ndonse vetm nga nj pikvshtrim shum relativ, mund t shtrohet fare mir pyetja nse n vshtrim t pasojave t tilla, si i prshkruam pak m par, ato prparsi nuk kan pesh shum m t madhe sesa t metodave t tjera. Nuk po mendojm pr shum gjra me vler pakrahasueshm m t madhe sesa jemi sakrifikuar pr hir t ktij lloji t zhvillimit, t formave t larta t dijes q jan harruar, t intelektualitetit q sht shkatrruar dhe t spiritualitetit q sht zhdukur; thjesht duke marr qytetrimin modern ashtu si sht ai n vete mund t pohohet mir se, po t krahasoheshin prparsit dhe t metat q jan sjell, rezultati edhe ashtu i ekuilibruar mund t tregohet se sht negativ. Shpikjet, t cilat tash shkojn e shumohen me nj vrull n rritje e sipr, jan gjithnj e m t rrezikshme sepse ato fusin n loj forca natyra e t cilave sht plotsisht e panjohur pr vet njerzit q i shfrytzojn; ndrsa kjo demonstron prfundimisht pavlershmrin e shkencs bashkkohore nga pikpamja shpjeguese, si dije, do t thot, edhe kur kufizohet n sfern fizike: njherit fakti se kto konsiderata kurrsesi nuk shkaktojn q t kontrollohen zbatimet politike vrteton se kjo shkenc sht larg asaj q t jet e painteresuar dhe se pikrisht industria sht objekti i vrtet i studimit t saj. Meqense rreziku i ktyre shpikjeve - madje edhe i atyre jo me qllim t caktuar pr t luajtur rolin fatal ku ka t bj me njerzimin dhe i cili, megjithat, shkakton aq shum katastrofa, t mos prmendim trazimet e papritura t rrethit toksor - meqense ky rrezik, themi, pa dyshim do t vazhdoj t rritet deri n nj shkall q sht vshtir t parashihet, sht e lejueshme t supozohet me shum gjasa se mbase me kt do t thot se bota bashkkohore do tia dal t shkaktoj shthurjen e vet, prve nse mund t kontrolloj rrjedhn marramendse t tashme derisa ende ka koh. Sa u prket shpikjeve bashkkohore, megjithat, nuk mjafton t kritikohen pr shkak se jan t rrezikshme, por duhet t shkojm prtej ksaj; njerzit flasin pr prfitimet t cila jan msuar ti quajn prparim dhe t cilat mund t pajtohemi ti prshkruajm ashtu nse u kushtohet vmendje q t theksohet qart se prparimi sht i nj lloji thjesht material; por a nuk jan kto prfitime t muara aq lart nj mashtrim i madh? Sot njerzit pretendojn t shtojn pasurin e tyre n kt mnyr; sipas mendjes son, ky qllim t cilin ata synojn, ndonse ai do t duhej vrtet t arrihej, nuk e vlen shpenzimin e prpjekjes aq t madhe, por, njherit, duket jashtzakonisht e diskutueshme nse ai mund arrihet. N radh t par, duhet t merret parasysh fakti se t gjith njerzit nuk kan shije t njjt ose nevoja t njjta dhe se ka ende disa q, prkundr s gjithash, do t dshironin ti shmangeshin puns s palodhshme dhe manis pr shpejtsi, por t cilt nuk jan n gjendje m t veprojn ashtu; a mundet dikush t marr me mend t pohoj se sht mir tu imponohet ktyre njerzve ajo q sht trsisht e kundrt me natyrn e tyre vetjake? Do t jepet prgjigje se njerz t till sot ka pak, prandaj ekziston do arsyetim pr ti konsideruar si pakic e paprfillshme, posi edhe n fushn politike q shumica ia mvesh vetes t drejtn ti shtyp pakicat t cilat n syt e saj haptazi nuk kan t drejt t ekzistojn, meqense vet ekzistenca e tyre shkon kundr pasionit t barabarsis pr uniformitet. Por nse dikush e merr njerzimin n trsin e tij, n vend se ta kufizoj pikpamjen ndaj banorve t bots perndimore, kjo shtje merr aspekt tjetr; a nuk sht br shumica e para nj kohe pakic tani? Por nuk ekziston m i njjti argument i cili duhej t shrbente n kt rast dhe me kundrthnie t uditshme, pikrisht n emr t eprsis t barabartit krkojn tia imponojn qytetrimin e tyre pjess tjetr t bots dhe t shkaktojn trazira ndrmjet njerzve t cilt kurr nuk kan krkuar asgj; ndrsa meqense kjo eprsi ekziston vetm n kuptimin material, sht e natyrshme q ajo duhet t imponohet me mjetet m t ashpra. T mos ket asnj gabim pr kt: nse publiku i zakonshm pranon pretekstin e qytetrimit me gjith besim, jan disa pr t cilt kjo nuk sht tjetr gj prve hipokrizi moraliste, petk pr projektet e tyre t pushtimit dhe t ambicies ekonomike; por far kohsh t uditshme vrtet, kur aq shum njerz lejojn t binden se ata po e bjn nj popull t lumtur duke i reduktuar n t nnshtruar, duke ua grabitur at q sht m e mueshmja n syt e tyre, gjegjsisht qytetrimin e tyre, duke i detyruar t prvetsojn zakonet dhe institucionet t cilat, n t vrtet, ishin pr nj rac tjetr, dhe duke i shtrnguar t pranojn pushtimin m t pashije, n mnyr q me detyrim ti nxn gjrat prej t cilave nuk kan as dobin m t vogl!

    Mirpo, kshtu sht gjendja sot: Perndimi bashkkohor nuk mund t toleroj iden q njerzit duhet t paraplqejn t punojn m pak dhe t jen t knaqur duke jetuar me pak; sa i prket vet sasis, dhe sa i prket asaj q do gj q i ikn mbrthimit t kuptimeve konsiderohet si joekzistuese, merret si gj e zakonshme se dokush q nuk prodhon gjra materiale duhet t jet prtac; madje edhe pa marr parasysh kritikn zakonisht t nivelizuar t lindorve mbi kt shtje, njeriu duhet vetm t vshtroj sjelljen e prvetsuar nga evropiant ndaj rendeve t tyre medituese, madje edhe n qarqet e supozuara fetare. N nj bot t till nuk ka m vend pr intelektualitet ose pr at q sht thjesht e natyrs s brendshme, sepse ato jan gjra q as nuk mund t shihen as t preken, as t peshohen as t numrohen; ka vend vetm pr veprim t jashtm n t gjitha format, duke prfshir m s shumti ato t shkputurat nga kuptimi. Prve ksaj, nuk sht pr tu befasuar q pasioni anglo-sakson pr sport prhapet do dit gjithnj e m shum; ideali i bots moderne sht shtaza njerzore e cila ka zhvilluar m s shumti fuqin e vet muskulore; heronjt e saj jan atlett, qoft edhe t jen brutal, pikrisht ata e ngren entuziazmin e popullarizuar dhe bmet e tyre q komandojn interesimin e pasionuar t turms; nj bot n t ciln gjrat e tilla jan t mundshme sht zhytur vrtet posht dhe duket se po i afrohet fundit t vet. Mirpo, ta vm veten pr nj ast n pozitn e atyre q i varin shpresat n idealin e begatis materiale dhe t cilt prandaj gzohen me prmirsimin e jets s pajisur me prparimin modern; a jan ata krejt t sigurt se nuk po bhen leshko? A sht e vrtet se njerzit sot jan m t lumtur se q kan qen vetm pse ata kan n dor mjete t transportit m t shpejta dhe gjra t tjera t ktij lloji, ose pr shkak t mods s jets m t shqetsuar dhe m t ndrlikuar? E vrteta duket se do t jet pikrisht e kundrta; ekuilibrimi nuk mund t jet kusht pr fardo lumturie t vrtet; pr m tepr, sa m shum q ti nevojitet njeriut aq m e madhe sht gjasa q atij ti mungoje dika, dhe rrjedhimisht q t jet i palumtur; qytetrimi bashkkohor ka qllimin t krijoj nevoja artificiale gjithnj e m t mdha dhe, si kemi vn n dukje tashm, ai do t krijoj gjith-mon nevoja m t mdha sesa q mund ti plotsoj pr shkak se kur njher t futet n rrjedh t till, bhet jashtzakonisht vshtir pr tu trhequr dhe vrtet nuk ka arsye pr tu trhequr n nj faz m shum se n nj tjetr. Nuk kishte kurrfar mendimi q njerzit tia dilnin pa gjrat q nuk ekzistonin dhe t cilat ata kurr nuk do ti kishin ndrruar; tani, prkundrazi, ata jan t detyruar t vuajn kur privohen nga ato gjra, meqense jan msuar ti shikojn si gjra t domosdoshme, duke dalur si pasoj q ato vrtet t bhen t domosdoshme pr ta. Rrjedhimisht, me gjith pushtetin n dispozicion, ata luftojn t nxn kado q t munden pr t siguruar knaqsi materiale, t vetmn gj q ata jan n gjendje t mojn; ata jan zhytur n fitimin e t hollave, sepse jan pikrisht t hollat ato q u mundsojn ti ken kto gjra dhe sa m shum q posedojn aq m shum dshirojn sepse vazhdimisht zbulojn nevoja t reja, derisa kjo ndjekje t bhet qllimi i tyre i vetmi i jets. Prej ktej del ajo konkurrenc e egr t ciln e kan ngrehur disa evolucionist deri n dinjitetin e ligjit shkencor me emrin luft pr ekzistenc, rezultati logjik i s cils sht se vetm m t fortit, n kuptimin m t ngusht t fjals, kan t drejt t ekzistojn. Prej ktej del edhe lakmia madje edhe urrejtja ndaj atyre q konsiderohet se kan pasuri t till; si munden njerzit t cilve u jan predikuar teori barabarsie t mos reagojn kur rreth e prqark tyre shohin pabarazi n shumicn e rasteve t rrafshit material t gjrave, n rrafshin ndaj t cilit detyrohen t jen m t ndjeshmit? Po qe se qytetrimi bashkkohor ka fatin t rrnohet nj dit nn trysnin e apetiteve t shthurura q sht krijuar n masa, duhet t jet i verbr njeriu q t mos kuptoj dnimin e drejt t vesit t tij themelor, ose, t shprehemi pa prdorur frazeologji morale, t pasojave t vet veprimit t tij po n at sfer n t ciln sht ushtruar. N Ungjill shkruan: T gjith ata q rrokin shpatn do t mbarojn nga shpata; ata q lirojn forcat e ashpra t materies do t zhduken, t shtypur nga po ato forca, t cilat nuk i kan m n dor kur me nxitim i vn n lvizje, dhe t cilat nuk pretendojn ti kthejn prapa prfundimisht pasi t jen lshuar njher n rrjedhn fatale; fuqit natyrore ose fuqit e njeriut t mass, ose t dyjat s bashku, nuk kan dallim t madh, sepse n secilin nga kto raste jan ligjet e natyrs ato q vehen n loj dhe t cilat do ti shkatrrojn pamshirshm t gjith ata q e besojn t mundshm manipulimin me to pa u ngrehur vet mbi materien. Ungjilli gjithashtu thot: Nse shtpia prahet ndrmjet vete, ajo shtpi nuk mund t qndroj; edhe kjo thnie sht e zbatueshme drejtprsdrejti n botn bashkkohore me qytetrimin e saj materialist, i cili nga vet natyra e tij nuk mund tia dal t mos provokoj grindje dhe prarje n t gjitha drejtimet. sht shum leht t nxirret ky prfundim kurse nuk ka nevoj t prpunohen konsiderata t mtejme pr ti ndihmuar dikujt, pa u friksuar se mashtrohet, t parashikoj fundin tragjik t bots s sotme, prve nse bhet nj ndryshim rrnjsor q do t mund t kthente krejt prapa drejtimin brenda nj kohe shum t shkurtr. Jemi fare t vetdijshm q disa njerz do t na fajsojn pse kemi pranuar, derisa kemi prshkruar qytetrimin bashkkohor dhe materializmin e tij, t zm ngoje disa elemente t cilat s paku duket se e zbatonin deri diku; kurse vrtet, nse nuk ekzistonte asnj i till ka shum gjasa q ky qytetrim t ishte prishur n mnyr t mjeruar q me koh. Ne nuk mohojm, pra, n asnj mnyr ekzistimin e elementeve t tilla, por njherit duhet t mos lejojm veten t biem n iluzione; nga nj an, do t ishte e padrejt t prfshiheshin n kt kaptin lvizjet e ndryshme filozofike q bartin etiketa t tilla si spiritualizm ose idealizm, ose kado qoft ndr tendencat bashkkohore q marrin formn e moralizmit ose t sentimentalizmit; tashm kemi folur mjaft pr kto shtje dhe thjesht do t prkujtojm faktin q, nga pikpamja jon, kto qndrime t mendjes nuk jan m pak profane sesa materializmi teorik ose praktik dhe, n t vrtet, jan shum m pak t larguar nga ajo sesa do t mund t dukej n pamjen e par; nga ana tjetr, nse disa mbeturina t spiritualizmit t vrtet jan ruajtur, kjo mund t ndodh vetm prkundr pikvshtrimit bashkkohor dhe n kundrshtim me t. Sa u prket saktsisht elementeve perndimore, pikrisht vetm n sfern e religjionit munden ende t gjenden kto mbeturina t spiritualitetit; por ne tashm kemi theksuar sa sht rrudhur koncepti i religjionit n kohn e sotme dhe far ideje t cekt dhe mediokr edhe vet besimtart kan formuar prej saj dhe deri n far shkalle sht zbatuar ajo nga intelektualiteti, i cili nuk sht tjetr pos e njjta gj si spiritualiteti i vrtet; n kto kushte, nse ende mbeten disa mundsi, ato zor se mbeten ashtu pos n mnyr latente, kurse ndikimi i tyre efektiv tani arrin shum pak.

    Megjithat, duhet t admirohet fuqia e nj tradite religjioni kur, ndonse e trhequr n nj lloj njmendsie, ajo mbetet gjall prkundr t gjitha prpjekjeve t bra gjat disa shekujve pr tia zn frymn dhe pr ta asgjsuar; ndrsa nse njeriu pushon t mendoj pr t, do t jet e qart se ka dika mbi rezistencn e ktij lloji q nnkupton pranin e m shum se nj fuqie njerzore; por edhe nj her le t prsritet, tradita n fjal nuk i prket bots bashkkohore, as q formon ajo nj nga elementet prbrse t saj, por sht saktsisht e kundrt me t gjitha tendencat dhe aspiratat e saj. sht e domosdoshme t thuhet kjo haptas dhe t mos krkohet pajtim i rrejshm; midis pikpamjes religjioze, n kuptimin e vrtet t fjals, dhe qndrimit bashkkohor t mendjes nuk mund t ket gj tjetr pos antagonizmit; do kompromis mund vetm t shrbej pr ta dobsuar t parn dhe pr ta forcuar kt t fundit, as q armiqsia e mentalitetit modern do t paksohet n at shkall, sepse nuk ndihmon t dshiruarit e shthurjes s gjithmbarshme t do gjje t njerzimit q pasqyron nj realitet sipror ndaj njerzores. Thuhet se Perndimi bashkkohor sht i krishter, por kjo sht gabim: botkuptimi bashkkohor sht i kundrkrishter sepse n thelb ai sht kun-drfetar; ndrsa sht kundrfetar pr arsye se n nj kuptim edhe m t gjer, ai sht kundrtradicional; pikrisht kjo i jep karakter t veant dhe e bn t jet ai q sht. Me siguri, dika nga Krishterimi ka kaluar madje n qytetrim kundr Krishterimit t kohs son, duke dhn si pasoj q prfaqsuesit e saj m t avancuar (si e quajn veten n gjuhn e tyre t posame) t mos mund t jen nnshtruar dhe t mos vazhdojn ti nnshtrohen, pa dshir dhe mbase pavetdijshm, njfar ndikimi t krishter, qoft edhe t trthort; kjo sht kshtu pr shkak se shkputja me t kaluarn, sado rrnjsore, kurr nuk mund t jet krejt e plot dhe e till q t prfshij gjith vazhdimsin. Do t shkojm m tutje dhe t themi se do gj me fardo vlere q ende gjendet n botn bashkkohore erdhi aty nga Krishterimi, ose n fardo prmase prmes Krishterimit, i cili solli me vete gjith trashgimin e traditave t mhershme dhe ka mbajtur at trashgimi t gjall, pr aq sa kan lejuar kushtet e Perndimit, dhe ende i ka mundsit latente brenda vetes; por a sht dikush n kohn e sotme edhe ndr ata q e quajn veten t krishter i cili ruan vetdije t plot pr kto mundsi? Ku duhet edhe n Katolicizm t gjenden njerz q kuptojn domethnien m t thell t doktrins q ata e shprehin hapur nga jasht dhe t cilt thjesht nuk jan t knaqur me besimin n mnyr pak a shum sipr-faqsor, m shum n mnyr sentimentale sesa prmes inteligjencs, por t cilt vrtet din t vrtetn e tradits s religjionit t ciln e pretendojn pr t tyren? Do t ishte e mirseardhur evidenca e ekzistimit s paku t pak njerzve t till, meq kjo do t ishte shpresa m e madhe dhe mbase e vetmja e shptimit t Perndimit; por duhet t pranohet se deri n ditn e sotme askush prej tyre nuk e bri veten t njohur; a mund t supozohet se, sikur n disa etapa t Lindjes, ata jetojn t veuar n ndonj trheqje t paqasshme, apo m n fund duhet t braktiset kjo shpres e fundit?

    Perndimi ishte i krishter n Mesjet, por nuk sht i till m; po t thuhet se do t mund t bhej prsri i till, nuk gjendet kush q dshiron kt m me afsh se ne, dhe u bft q n nj koh m t shkurtr se e gjith ajo q mund t shihet rreth nesh, t shkojm drejt asaj q marrim me mend; por t mos mashtrohet askush pr kt shtje; nse kjo duhet t ndodh bota bashkkohore do ta shoh ditn e vet.

  13. #13
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    922
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Kreu i tet

    CENIMI I PERNDIMIT



    Shthurja bashkkohore kishte zanafilln e saj n Perndim, ashtu si kemi vrejtur tashm, dhe deri n koh t vonshme ajo ngeli atje si di krejt lokale; por sot po paraqitet nj ndryshim graviteti i t cilit nuk guxon t nnmohet: kjo shthurje po prhapet n t gjitha drejtimet madje duket se edhe Lindja po i dorzohet. sht e vrtet se cenimi i Perndimit nuk sht i tri i kohs s fundit, por deri m sot ai sht kufizuar n mbizotrim pak a shum t ashpr mbi popujt e tjer, ndrsa efektet e tij u kufizuan n fushat politike dhe ekonomike; prkundr t gjitha prpjekjeve pr propagand q dinte si t vishej n shum stile t ndryshme, fryma orientale nuk iu nnshtrua asnjrs nga kto shmangie dhe qytetrimi i lasht tradicional mbeti gjall dhe i paprekur. Sot, nga ana tjetr, lindort jan ata q jan duke u uesternizuar vet pak a shum trsisht, duke braktisur traditn e tyre dhe kan prvetsuar shkarjet e bashkpunimit bashkko-hor, ndrsa elementet e shtrembruara nga msimet e universiteteve evropiane dhe amerikane jan br shkak i telasheve dhe shqetsimeve n vet vendet e tyre. Rndsia e tyre nuk duket, megjithat, t zmadhohet, s paku jo tash pr tash; n Perndim njerzit jan t prirur t marrin me mend q kta individ zhurmmdhenj, por jo n numr t madh, paraqesin Lindjen e vrtet, ndrsa ndikimi i tyre vrtet nuk sht aq i prhapur as aq i thell sa mund t duket: kjo prshtypje e rrejshme shpjegohet leht nga fakti se Perndimi nuk i njeh lindort e vrtet t cilt, pr m tepr, nuk dalin nga rruga e tyre pr tu br t njohur, ndrsa vetm modernistt, nse kshtu mund t quhen, t cilt trheqin vmendjen ndaj vetes, bisedojn, shkruajn dhe angazhohen n t gjitha mnyrat e agjitacionit. sht megjithat e vrtet se kjo lvizje kundrtradicionale sht n gjendje t gjej mbshtetje, dhe do rast i mvonshm, qoft edhe m i pafavorshmi, duhet t kihet parasysh; fryma tradicionale tashm po prpiqet, si t thuash, t trhiqet n vete, duke u mbyllur gjithnj e m shum n qendrat ku ajo sht ruajtur e paprishur dhe duke u br i vshtir deprtimi n to: kurse kjo prhapje e prgjithshme e shthurjes prkon saktsisht me at q duket n etapat e fundit t Kali-Jugas. Le t thuhet fare haptas: meqense ky pikvshtrim sht dika krejtsisht perndimore, ata q ndikohen nga ai, qoft edhe t jen lindor nga t lindurit, duhet t klasifikohen pr nga mendimi si perndimor, sepse atyre u jan br plotsisht t huaja t gjitha mendimet lindore; mosprfillja e tyre ndaj doktrinave tradicionale sht e vetmja arsye pr sjelljen e tyre armiqsore ndaj tyre. Ajo q mund t duket bukur interesante, madje edhe kundrthnse, sht fakti se po kta njerz t njjt t cilt intelektualisht konvertohen n aleat t Perndimit, ose thn m saktsisht, n armiq t gjith intelektualitetit t vrtet, ndonjher ndodh t bhen politikisht kundrshtar t Perndimit. Kjo megjithat nuk duhet vrtet t shtrohet si pyetje, meqense pikrisht ata po prpiqen t fusin iden e kombeve n Lindje, ndrsa t gjitha format e nacionalizmit kundrshtohen sipas rregulls nga botkuptimi tradicional; kur dshirojn ti rezistojn mbizotrimit t huaj ata u drejtohen t njjtave metoda t cilat i prdorin njerzit e Perndimit n kundrshtimet ndrmjet vete; dhe mbase ky sht arsyetimi i vrtet pr ekzistimin e tyre. Njmend, nse gjendja sht br e till q kto metoda t jen gati sigurisht ato t prvetsuarat, ato kan vetm gjasa t jen futur n lvizje nga elementet n nj komunitet q sht shkputur nga tradita; ka mundsi, pra, q kto elemente t prdoren prkohsisht pr kt qllim dhe prandaj t mnjanohen, si vet perndimort. Pr m tepr, ekziston vetm logjika se mendimet q i kan prhapur perndimort duhet t kthehen n drejtimin e tyre, meqense mendimet e tilla kurr nuk mund t jen gj tjetr pos shkaktar t prarjeve dhe t rrnimeve; pikrisht si pasoj e ktyre mendimeve, qytetrimi perndimor do t prishet n nj mnyr a n nj tjetr; nuk ndryshon shum puna nse fundi vjen si rezultat i kundrshtimeve midis vet popujve t Perndimit, qoft midis kombeve ose midis klasave, ose, si besojn disa t jet e mundur, prmes nj pushtimi t lindorve t uesternizuar ose me an t ndonj kataklizme q vijon pas procesit t shkencs; sido q t jet, rreziqet q i krcnohen bots perndimore do t jen ndjellur pr t ekzistuar prmes gabimeve t veta dhe jan vet prodhim i saj.

    Brthama e ksaj shtjeje sht kjo: a do t detyrohet Lindja thjesht si rezultat i ndikimeve moderne t psoj krizn e prkohshme dhe siprfaqsore, apo sht Perndimi i destinuar t prmbledh gjith njerzimin n shkatrrimin e vet? Do t ishte vshtir n kt ast ti jepej prgjigje ksaj pyetjeje n mbshtetje t ndonj evidence t sigurt; q t dyja qndrimet e kontrastuara t mendjes ekzistojn sot pran njri-tjetrit n Lindje, ndrsa gjithmon ka mundsi q fuqia shpirtrore e pranishme n tradit, ndonse kundrshtart e saj nuk e njohin, do t triumfoj mbi fuqin mendore, kur kjo e fundit do ta ket luajtur rolin e vet, duke shkaktuar t shprbhet si errsira q shprbhet nga drita; mund madje t thuhet se ajo do t triumfoj m hert apo m von, por njkohsisht kuptohet se para ksaj mund t ndrhyj nj periudh e errsirs s prgjithshme. Fryma tradicionale nuk mund t shuhet, meqense sht n thelb mbi vdekjen dhe ndryshimin; por mund t trhiqet plotsisht nga bota e jashtme dhe n rast t till vrtet do t ishte fundi i bots. Nga e gjith ajo q u tha mund t perfundohet se ndonj far rasti i till kurrsesi nuk ka gjasa t ndodh n t ardhmen jo t largt; n konfuzionin e tashm, i cili u rrit s pari n Perndim dhe tani me t shpejt po e vrshon Lindjen, sht e mundshme t dallohet fillimi i fundit, shenjat q i paraprijn astit kur, sipas nj shprehjeje t tradits hinduse, doktrina e shenjt ka fatin t mbyllet n guask krmilli, nga e cila ajo do t dal edhe nj her e paprekur n agimin e bots s re. Por ti lm parashikimet dhe tu kthehemi ngjarjeve t tashme: mbetet fakt i pamohueshm se Perndimi po cenon gjithkund; ndikimi i tij bri q ai cenim t ndjehej n sfern materiale, ku pati mundsi t deprtonte leht, duke vepruar me pushtim me dhun ose prmes tregtis, si dhe duke siguruar kontroll t pasurive natyrore t vendeve t tjera; por tani procesi po zhvillohet edhe m tutje. Perndimort, gjithmon t nxitur nga ajo nevoj pr tu konvertuar, gj q sht karakteristik e rrnjosur e tyre, kan arritur deri diku tua paraqesin popujve t tjer pikvshtrimin e tyre kundrtradicional dhe materialist; dhe derisa forma e par e pushtimit fundja ndikonte vetm n trupin e njerzve, kjo e fundit helmon mendjen dhe ua vret spiritualitetin. Njri lloj i deprtimit, aq m tepr, ka prgatitur rrugn pr tjetrin dhe e bri t mundshm zhvillimin, kshtu q m n fund pikrisht me forc brutale Perndimi do t ket arritur t mbroj ndikimin e vet gjithkund, ashtu si edhe vrtet sht pritur, meqense e vetmja eprsi e vrtet e qytetrimit t tij, aq inferior nga t gjitha pikpamjet e tjera, i prket vetm ksaj sfere. Cenimi perndimor sht cenim i materializmit n t gjitha format e tij, dhe nuk mund t bhet dika tjetr; asnj nga maskat pak a shum hipokritike, asnj nga pretekstet moraliste, asnj nga deklaratat humanitare, asnj nga dinakrit e propagands q di si t futet trsisht pr ti futur m mir n rreth qllimet e saj shkatrruese, asnj nga kto gjra nuk sht n gjendje t kundrshtoj kt fakt, i cili mund t mohohet vetm nga njerzit mendjeleht ose nga ata q kan ndonj lloj interesi t rrezikuar i cili sht vrtet satanik n kuptimin m t sakt t fjals. Pr udi t madhe, n kt ast t pikrishm kur ndikimi perndimor po gjen mbshtetje gjithkund, disa njerz e gjejn t prshtatshme t ngrehin zrin pr nj prshkim t imagjinuar t ideve t Lindjes n Perndim, duke shpallur si rrezik i cili na kall tmerrin; far shkarje e re mund t jet kjo? Perkundr dshirs pr tu kufizuar n konsiderata t nj rrafshi t prgjithshm, nuk mund t mos zm ngoje, s paku shkurtas, nj libr t titulluar Dfense de lOccident (Mbrojtja e Perndimit), i botuar rishtas(1) nga M. Henri Massis, i cili siguron nj shembull tipik t ksaj forme t mendimit. Libri sht konfuz dhe her-her kundrthns dhe tregon m tutje t dhnn se shumica e atyre q kan mendjen t reagojn kundr shthurjes bashkkohore jan t paaft t bjn kt n mnyr vrtet efektive, sepse ata nuk e kan as shum t qart kundr kujt jan duke luftuar. Autori her pas here mohon fardo qllimi pr t sulmuar Lindjen e vrtet; dhe po t ishte kufizuar vrtet n t kritikuarit e ndonj fantazie pseudo-orientale n rrjedh e sipr, do t thot po t ishte thjesht nj ndr teorit perndimore t prhapura me etiketa mashtruese dhe vetm edhe nj nga shum prodhimet e paqndrueshmris s tashme, njeriu nuk do t mund t bnte tjetr pos t pritte me mirseardhje kt t dhn, sidomos, si kemi trhequr vrejtjen tashm, pr rrezikun shum t vrtet nga kjo gj si dhe pr vlefshmrin e saj nga pikpamja intelektuale. Pr fat t keq, megjithat, ai e sheh t domosdoshme njkohsisht ti mvesh koncepte Lindjes t cilat jan thuaja fiktive; pr kt qllim ai mbshtetet n citate t huazuara nga vepra t nduarnduarshme pak a shum zyrtare t orientalizmit, n t cilat doktrinat lindore, si ndodh aq shpesh, shtrembrohen deri n shkall karikature; ka do t thoshte ai sikur dikush t prvetsonte t njjtin proces sa i prket Krishterimit dhe t pretendonte t gjykonte n baz t forcs s prodhimeve t hiperkritikave t veta akademike? Ai ka br pikrisht kt me doktrinn e Indis dhe t Kins, me kundrshtim t shtuar q shkrimtart perndimor n dshmin e t cilve ai thirret nuk kan as njohurin e drejtprdrejt m t vogl t ktyre doktrinave, ndrsa kolegt-kritik t tyre, t cilt vetm merren me Krishterimin, duhet s paku t njohin at deri n nj shkall, ndonse armiqsia e tyre ndaj do gjje q ka t bj me religjionin u pengon t kuptojn formn e drejt.

    Mund t shtohet n lidhje me kt se ndonjher kemi hasur n vshtirsi t konsiderueshme duke i bindur lindort se shpjegimet e ktij apo atij orientalisti ishin krejtsisht dhe thjesht rezultat i mungess s t kuptuarit dhe jo i ansis s vetdijshme dhe t qllimt; aq t ngopura jan shkrimet e tyre me at atmosfern e armiqsis s natyrshme n pikvshtrimin kundrtradicional; ndrsa M. Massisit mund ti bhet pyetje nse ai vrtet konsideron me prparsi t sulmoj traditn dokund tjetr ndrsa n t njjtn koh t provoj ta rikthej at. Ne prdorim shprehjen prparsi si t preferueshme pr arsye se pr autorin n fjal e gjith biseda prcillet n fushn politike; duke prvetsuar, si bjm ne, nj qndrim tjetr n shkrimet tona, gjegjsisht at t intelektualitetit t pastr, e vetmja shtje q mund t shtrohet sht ajo e s vrtets; por nj pikpamje e till mund t duket tepr e pavarur pr t knaqur ata me mendje polemikash dhe sht madje e dyshimt nse me funksionin e tyre si kundrshtues ka mundsi q konsiderata pr t vrtetn integrale t zr nj vend shum t shquar n preokupimet e tyre. M. Massis shtiret se zemrohet me veprimtarit e atyre q ai i quan propagandist lindor, nj shprehje q n vetvete sht kundrthnse meq fryma propagandiste, si kemi vrejtur shpesh, sht dika trsisht perndimore, kshtu q kjo tendenc tashm zbulon njfar shkalle t moskuptimit nga ana e tij. N t vrtet, ndr propagandistt t cilt i ka n mend ai dallohen dy grupe, i pari nga ato prbhet trsisht nga perndimort; po t mos ishte shenja e padijes m t mjerueshme q ka t bj me shtjet lindore, do t ishte qesharake t shihen gjermant dhe rust t radhitur ndr prfaqsuesit e mentalitetit lindor; autori bn disa vshtrime q kan t bjn me ta, t cilat jan fare me vend, por pse nuk tregon haptas pr ka jan ato? N kt grupin e par duhet t prfshihen edhe sekte t tjera t ngjashme, terminologjia orientale e t cilve thjesht u shrben si petk pr tu imponuar mendjelehtve dhe t informuarve, duke fshehur natyrn e vrtet t ideve t cilat jan aq trsisht t huaja pr Lindjen sa jan edhe t afrta n zemrn e Perndimit modern; njerzit e ktij lloji jan m t rrezikshm sesa vet filozoft, pr arsye t qllimeve t tyre pr ezoterizm, t cilin ata, n t vrtet, nuk e kan m shum se filozoft, por pr t cilin ata shtiren me qllim q t trheqin ndaj vetes njerz q krkojn dika m t mir se spekulim profan dhe t cilt n mesin e kaosit t tashm nuk din kah t shkojn; sht pr tu befasuar q M. Massis rrall z ngoje kt grup njerzish. Sa i prket grupit t dyt, do t merret vesh se ai prmban nj numr orientalsh t uesternizuar t tipit q tashm e kemi zn ngoje; duke njohur aq pak idet e vrteta t Lindjes sa dhe njerzit q kemi vendosur n grupin e par, ata do t jen fare t paaft t prhapin idet e tilla n Perndim, madje duke marr me mend se ishte qllimi i tyre t bnin ashtu; qllimi i tyre i vrtet, megjithat, sht pikrisht i kundrt, meqense ata dshirojn ti shkulin pikrisht kto ide nga vet Lindja dhe njherit tia ekspozojn Perndimit Lindjen e tyre t modernizuar pasi t ken shkaktuar t prputhet me teorit q jan futur n ta n Evrop dhe n Amerik; si agjentt haptas m vdekjeprursit e t gjitha formave t propagands perndimore, duke ndikuar, si t thuash, drejtprsdrejti n inteligjencien, kta njerz jan rrezik pikrisht pr Lindjen dhe jo pr Perndimin imitues t vrtet t t cilit jan. Sa u prket lindorve t vrtet, M. Massis nuk i ka zn fare ngoje, prandaj mund t merret me mend se ai nuk e njeh asnjrin nga ata; pamundsia e tij e plot pr t zn ngoje emrin e nj lindori t pauesternizuar mund t mos i ket dhn atij mbshtetje pr t menduar dhe t mos ta ket shpn t shoh se, n t vrtet, nuk ekziston nj gj e till si propagandist lindor. Prve ksaj, ndonse kjo na obligon t paraqesim nj referenc personale, e cila nuk sht n prputhje me shprehit tona t zakonshme, sht e domosdoshme t pohohet se deri ktu, pr aq sa jemi t vetdijshm, askush tjetr pos nesh nuk ka parashtruar n Perndim n mnyr t qndrueshme idet e mirfillta lindore;(2) ndrsa ne gjithmon kemi vepruar ashtu saktsisht n t njjtn mnyr si do t kishte br do lindor i shtytur nga rrethana t ngjashme, do t thot, pa dshirn as m t vogl pr t propaganduar ose popullarizuar, dhe ekskluzivisht n dobi t atyre q jan n gjendje t kuptojn doktrinat pikrisht si jan, dhe jo pasi t jen natyrzuar duke u shfajsuar se po i bjn m t pranueshme; kurse mund t shtohet se, prkundr rnies s intelektualitetit t Perndimit, ata q tregojn kuptim nuk jan aq t pakt sa mund t supozohet, ndonse sipas do paraqitjeje ata mbeten nj pakic e vogl. Nj ndrmarrje e ktij lloji i prket nj kategorie shum tjetrfare nga ato ndrmarrjet propagandiste q ekzistojn bollshm n imagjinatn e M. Massisit, ku duket se ato jan lindur nga dshira pr kauzn e tij, si mund t thot dikush, q del nga toni politik i librit t tij; pr t dhn nj pamje sa m t favorshme q ka mundsi mbi kt rast, njeriu duhet t supozoj se i ka marr me mend kto gjra pr shkak se mendja i sht fanitur nga nj parandjenj e nj katastrofe pak a shum t shpejt q i krcnohet qytetrimit perndimor: por n at rast sht pr t ardhur keq q ai nuk ka qen n gjendje t shoh qart ku qndrojn vrtet shkaqet q mund t sjellin kt katastrof, ndonse her pas here ka dhn prova pr nj ashprsi t arsyeshme ndaj disa aspekteve t bots bashkkohore. Shpjegimi i luhatjes s vazhdueshme t argumentit t tij qndron ktu: nga nj an, ai nuk sht fare i sigurt kush jan kundrshtart t cilt duhet ti sulmoj, kurse nga ana tjetr, tradicionalizmi i tij e l at fare t painformuar sa i prket do gjje q prbn thelbin e vrtet t tradits, t ciln ai haptas e przien me nj lloj konservativizmi politiko-fetar t llojit m t skajshm. Se M. Massis trazohet nga frika sht mbase e dukshme m s miri nga qndrimi mendor i jashtzakonshm madje edhe fare i pakuptueshm q ai ua mvesh t t ashtuquajturve propagandist lindor: ai do t donte t besonim se ata jan frymzuar nga nj urrejtje e fuqishme e Perndimit dhe se sht jasht dshirs q t ofendohen dhe t ndjehen t nxitur ti japin doktrinat e veta, do t thot, t japin begatin e tyre m t mueshme, at q prbn, si t thuash, pikrisht thelbin e fryms s tyre. Kundrthnia e qart e hipotezs s till mjafton t lr njeriun n gjendje t shushatjes s plot; argumenti i ngritur n mnyr t vshtir bie pr toke, megjithat, do t dukej se autori as q ka dyshuar n kt t dhn, sepse rshtir se sht e mundshme t ket qen i vetdijshm se nj teori e till nuk ka fare gjasa, dhe ai thjesht ka llogaritur n mungesn e mendjemprehtsis s lexuesit n mnyr q ti bjn ata t pranojn at. Nuk nevojitet fare prpjekje shum e madhe e imagjinats pr t kuptuar se gjja e par q duhet br, nse dikush do t ndjente nj mosplqim aq t madh ndaj Perndimit, do t ishte t ruheshin me xhelozi doktrinat e veta pr prdorim t vet, ndrsa t bhej do prpjekje pr t mohuar qasjen e perndimorve n to; n t vrtet, ky sht nj qortim q her pas here sht drejtuar kundr lindorve, me m shum ngjashmri t arsyetimit. E vrteta e ksaj shtjeje, megjithat, sht bukur ndryshe; pr-faqsuesit e mirfillt t doktrinave tradicionale nuk shfaqin kurrfar urrejtjeje kundr askujt, ndrsa rezerva e tyre ka vetm nj motiv; ata e quajn t padobishme tu shpjegojn disa t vrteta njerzve t cilt nuk jan vrtet n gjendje ti kuptojn, por kurr nuk kan refuzuar tia japin ato kujtdo q ka kualifikimet e domosdoshme, pa marr parasysh prej nga sht vendi i prejardhjes s atij personi; dhe a jan ata n ndonj kuptim q duhet t fajsohen, nse n t vrtet nuk mund t numrohen m shum se disa perndimor ndr ata persona? Pr m tepr, nga nj pikpamje tjetr, nse masa e zakonshme e njerzve t Lindjes sht br n fund definitivisht armiqsore ndaj perndi-morve, pasi t shoshitet nj koh t gjat pa paragjykime, kush duhet fajsuar pr kt? A duhet t akuzohet elita intelektuale e cila, e pushtuar n meditim, e mban veten zakonisht t prmbajtur nga marrzia e jashtme, ose a nuk sht m tepr gabim i vet perndimorve pr arsye se kan br aq shum pr ta br pranin e tyre t padukshme? Mjafton t shtrohet shtja si duhet n kt mnyr q prgjigjja secilit ti bhet e qart; duke pranuar se lindort, t cilt deri ktu kan dhn evidenc pr mahnitjen e vuajtjes s gjat, s paku po tregojn dshir t bhen t zott e vet shtpis s tyre, a ka njeri i cili mund n mnyr t ndershme ti kritikoj pr kt? sht e vrtet q kur disa epshe vhen n loj gjrat q jan identike n vete mund t shpjegohen n mnyra shum t ndryshme madje edhe kundrthnse sipas rrethanave: pr shembull, kur nj popull i Perndimit i reziston nj pushtimi t huaj, kjo quhet patriotizm dhe meriton m t lartin shprblim, por kur nj popull i Lindjes bn t njjtn gj, ajo quhet fanatizm ose ksenofobi dhe nuk meriton tjetr pos urrejtje dhe prbuzje. Pr m tepr, a nuk sht e vrtet se n emr t s drejts dhe liris, drejtsis dhe qytetrimit, evropiant kan pretenduar ta imponojn mbizotrimin e tyre dokund dhe ti pengojn t tjert t jetojn dhe t mendojn ndryshe nga vet ata?

    Duhet t pranohet se moralizmi i vrtet e ka br prdorimin e vet, prve nse nuk paraplqehet prfundimi m i thjesht t cilin tashm e kemi br vet, gjegjsisht, se pos prjashtimeve, sa t nderuara aq dhe t rralla, perndimort munden praktikisht t reduktohen deri n dy klas t njerzve: n mendjemprehtt, t cilt i marrin kto argumente mjaft t qndrueshme para se t vlersojn dhe t besojn n mision qytetrues, t pavetdijshm, si jan, pr materializmin barbar n t cilin jan zhytur vet ata, dhe n njerz finok, t cilt e shfrytzojn kt gjendje t mendjes pr ti knaqur instinktet e tyre t dhuns dhe t lakmis. Pr do rast, nj gj sht e sigurt dhe kjo sht q lindort nuk krcnojn asnjeri dhe nuk ndrrojn t pushtojn Perndimin n asnj mnyr fardo qoft ajo; ata kan mjaft ka t bjn n kt ast pr t mbrojtur veten nga trysnia evropiane, e cila u krcnohet, si po bn, tua mbys edhe mendjen e tyre; ndrsa sht interesante, s paku t thuhet kshtu, kur t shihet q agresort prvetsojn pozitn e viktimave. Prmbledhja e br lart ka qen e domosdoshme pr arsye se ka disa gjra q lypset t thuhen; por do t ishte gabim t flitet m tutje pr kt tem, meqense argumenti i mbrojtsve t Perndimit fundja sht shum i brisht dhe i paqndrueshm. Pr m tepr, po qe se pr nj ast kemi braktisur qndrimin e zakonshm t rezervs ndaj individve pr t zn ngoje M. Massisin, kjo bhet kryesisht pr shkak se ai ndodh t paraqes nj deg t mentalitetit bashkkohs, gj q po ashtu krkon t merret parasysh n fardo shqyrtimi t gjendjes s bots bashkkohore. Si mundet ky tradicionalizm i rendit t ult, i ngusht dhe i padallueshm dhe mbase edhe disi artificial, ti bj ndonj rezistenc t vrtet dhe efektive nj fryme me t ciln ai ka aq shum t prbashkt? N t dyja rastet haset praktikisht e njjta padije e parimeve t vrteta; sht i njjti paragjykim kundr do gjje q nuk gjendet brenda disa kufizimeve t prshkruara, e njjta pamundsi pr t pranuar ekzistimin e qytetrimeve t ndryshme dhe po ato besytni vlejn edhe pr klasicizmin greko-latin. Ky reagim me gjysm zemre sht me interes t vogl, prve nse ai prkon me nj kuptim shqetsimi n lidhje me gjendjen e tashme t gjrave t prbashkta me nj numr bashkkohsish tan; pr m tepr, ka shfaqje t tjera q lindin po nga ky qytetrim q mund t provohen t afta pr zhvillim n mnyr m t plot nse do t drejtoheshin si duhet; por pr kohn e tashme e gjith kjo sht shum kaotike, dhe megjithat vshtir sht t shihet ku shpie ajo. Mirpo, n kt aspekt mundet ndoshta t rrezikohen dukshm disa hamendje; por meqense kjo tem lidhet ngusht me faktin e bots bashkkohore, ajo mund njherit t shrbej pr t sjell prfundime pr punn e tashme, pr aq sa sht e lejueshme t nxirren prfundime t tilla pa u krijuar tepr shum hapje pr sulm nga kndi i t kuptuarit profan, duke zhvilluar argumente n mnyr t ngutshme, gj q do t ishte e pamundshme t provoheshin me mjete t zakonshme. Ne nuk kemi t njjtn pikpamje me ata q pohojn se pr do gj mund t bisedohet pa dallim, s paku jo kur dikush e braktis doktrinn e pastr pr fushn e zbatimeve; sepse n kt rastin e fundit disa rezerva jan t dshirueshme, ndrsa shtjet e rastit nuk mund t lihen pa u llogaritur; por kjo rezerv e vlefshme, madje edhe e pashmangshme, nuk ka gj t prbashkt me disa frika fmijsh, t cilat jan thjesht rezultat i nj forme t padijes t krahasueshme me at t njeriut i cili, si thon hindust, e merr gabimisht litarin pr gjarpr. Pa marr parasysh ato q plqejn dhe q nuk plqejn individt, ajo q duhet t thuhet patjetr duhet t thuhet ashtu si mund t krkojn rrethanat; as kundrshtimi i anshm i disa njerzve as armiqsia e pavetdijshme e t tjerve nuk mund ta pengojn kt ngjarje, sado q padurimi i njerzve t zn n ngutje ethesh t jets moderne dhe afshi pr t kuptuar do gj prnjher mund t shkaktojn q disa gjra t detyrohen t dihen para kohs s tyre t duhur; por s paku kta njerz mund t ngushllojn veten me mendimin se inercioni vazhdimisht n rritje e sipr i ngjarjeve ka gjasa q vet t jap nj prgjigje mjaft t shpejt; mos u detyrofshin t ndjejn keqardhje pse nuk jan prgatitur sa duhet pr t pranuar dijen q aq shpesh ndiqet me m shum entuziazm sesa me mendjemprehtsi.






    (1) Deri tani ai libr lexuesit mund t'i duket i vjetruar; por si ka shpjeguar edhe autori, llojet e botkuptimeve q i nisi t shprehte ende gjejn vend, n forma t ndryshme, n botkuptimin bashkkohor t Perndimit, dhe pr kt arsye dukej e kshillueshme t ruheshin pasuse q reflektoheshin n trsi, pa u prpjekur pr t'i ndryshuar. - Prkthyesit n anglishte.


    (2) Ky pohim, ndonse i zbatueshm kur ky libr u shtyp s pari, tani krkon ndryshime nga pikpamja e faktit se nj numr veprash tjera jan paraqitur q prej ather, t cilat trajtojn doktrinat lindore t cilat, pr dallim nga t gjitha ato q nn kreun e "orientalizmit", jan prmbledhur n nj frym t prputhjes besnike me burimet tradicionale. I mbetet autorit t shpreh dshirn q tani t trhiqet vmendja n kto koncepte, si pr hir t prpikris ashtu edhe m posarisht pr shkak se ato shnojn nj ndryshim t rndsishm, kur t krahasohet me gjendjen e gjrave vetm para disa vjetsh. - Prkthyesit n anglishte.

  14. #14
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    922
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Kreu i nnt

    DISA PRFUNDIME



    Kur nism t shkruanim kt libr qllimi yn kryesor ishte t tregonim si zbatimi i t dhnave tradicionale i bn t mundur njeriut t arrij n mnyrn m t drejtprdrejt t zgjidh shtjet q i rrin ndesh sot njerzimit, t shpjegonim gjendjen e tashme t njerzimit t ksaj bote dhe t formonim gjykime mbi natyrn e qytetrimit bashkkohor q mbshteten mbi t vrtetn, dhe jo vetm mbi nj tuf rregullash konvencionale ose mbi paraplqime sentientale. Nuk pretendojm t pohojm se kemi shtir kt tem ose q e kemi trajtuar n t gjitha hollsit e saj apo q kemi zhvilluar aspektet e saj plotsisht pa t meta; aq m tepr, parimet me t cilat jemi drejtuar e bjn t domosdoshme paraqitjen e botkuptimeve q jan qensisht sintetike, e jo analitike si ato q rrjedhin nga msimi profan; por kto botkuptime, pikrisht pr arsye se jan sintetike, e shpiejn njeriun n drejtim t shpjegimeve t vrteta shum m larg sesa do t mund ta shpinin ndonjher analizat t cilat, n t vrtet, kan vetm pak m shum se vler prshkruese. Pr do rast, besojm se sht thn mjaft sa pr tu br t mundur atyre q kan aftsi t kuptojn pr t nxjerr nj prfundim pr vete, s paku pr nj pjes pasojash q dalin nga ajo q sht marr n konsiderim; kurse ata mund t pushojn t sigurt se puna pr t vepruar ashtu do t tregohet shum m e dobishme sesa format e tilla t leximit q nuk ln vend pr t menduar ose pr t medituar; prkundrazi, ajo q kemi dshiruar t bjm gjat gjith kohs ka qen ti sigurojm lexuesit nj piknisje t prshtatshme, prej nga ai do t mund t shpresoj t ngrihet mbi shqyrtimet e kota t mendimeve individuale. Na mbetet tani t shtojm disa vrejtje pr at q mund t quhet rndsi praktike e studimit t till: ky aspekt i ksaj teme ka mundur t mnjanohet plotsisht, po t kishim tentuar ti prmbaheshim saktsisht brenda sfers s pari-meve metafizike, n raport me t cilat zbatimet luajn nj rol jo m shum se t rastit dhe t pasigurt; por n rastin e tashm ne kemi t bjm pikrisht me zbatime. Zbatimet, pr m tepr, kan arsyetim t dyfisht, prve ans s tyre praktike: s pari, ato jan pasoja t prligjura t parimeve, zhvillim normal i nj doktrine e cila, meqense sht vetm nj dhe universale, duhet t prfshij do rrafsh t realitetit pa prjashtim; ndrsa, s dyti, ato sigurojn mjete parapr-gatitse, s paku pr disa njerz, pr tu ngritur n rrafsh m t lart t dijes, po n at mnyr si e kemi prshkruar tashm kur i jemi referuar shkencs s shenjt. N t njjtn koh, kur njeriu gjendet n fushn e zbatimeve, nuk ka gj kundr q ti shqyrtoj ato edhe n vetvete dhe sipas vet vlers s tyre, aq sa kurr nuk i lejon vetes t udhhiqet gabimisht n mosprfillje t varsis s tyre nga parimet; ky sht rrezik shum i vrtet, meqense sht burim i atij gabimi q ka br t mundshm degjenerimin n shkenc profane; megjithat, ai paraqet rrezik pr ata q kuptojn se do gj q rrjedh dhe varet plotsisht nga intelektualiteti, dhe rrjedhimisht se kado q nuk rrjedh vetdijshm nga ai nuk arrin t bhet m shum se iluzion. Si kemi vrejtur aq shpesh, piknisja gjithmon duhet t jet dija; dhe kshtu ajo q duket se sht larguar m s shumti nga rrafshi praktik, n t vrtet, ushtron ndikimin m t fuqishm brenda vet atij rrafshi, sepse pa ndihmn e saj ktu, si dhe dokund tjetr, sht e pamundshme t arrihet kado qoft me vler t vrtet ose t arrij m shum se nj agjitacion t zbrazt dhe siprfaqsor. Por ti kthehemi m posarisht ksaj shtjeje q po e marrim n konsiderim, mund t thuhet q nse njerzit kan arritur t kuptojn ka nevojitet pr t krijuar botn bashkkohore, ajo bot atje dhe ather nuk do t ekzistoj m, sepse ekzistenca e saj, si ajo e vet padijes dhe e do gjje q nnkupton prkufizim, sht thjesht negative: ajo ka dal n ekzistenc vetm prmes mohimit t s vrtets tradicionale dhe mbinjerzore. N nj rast t till do t shkaktohej ndryshim pa ndonj katastrof, i cili duket se vshtir mund t mnjanohet me fardo mjeti tjetr; a gabojm ather kur themi se dija e till sht n gjendje t ket pasoja praktike vrtet t pamatshme?

    Pr fat t keq, megjithat, sht shum vshtir t merret me mend q dokush do t arrij kt dije, nga e cila shumica sot jan larguar m shum se kurdoher m par; por nga kjo nuk del se t gjith duhet patjetr t arrijn at dije, meqense do t mjaftonte sikur t ngrihej nj elit numerikisht e vogl por e stabilizuar mir pr t vepruar si prijse e mass, e cila do t reagonte me ndikimin e saj, pa krkuar t dij kado qoft pr ekzistimin e saj ose pr metodat me t cilat funksionon ajo; a ka ende mundsi q t mund t themelohet nj elit e till efektive n Perndim? Ne nuk propozojm t prsritet do gj q tashm kemi pasur rastin t themi gjetiu, duke pasur parasysh rolin q elita intelektuale mund t luaj n rrethana t nduarnduarshme, e cila mund t shikohet si di q ka gjasa pr tu paraqitur n t ardhmen jo t largt. Ne do t kufizohemi n kto vrejtje: n fardo mnyre q mund t shkaktohet ndryshimi i cili shnon at q mund t quhet kalim nga nj bot n tjetrn dhe qoft kjo t jet shtje e qarqeve m t mdha ose m t vogla, edhe pse ky ndryshim mund t duket plotsisht i ndrprer, ai kurr nuk mund t prfshij ndrprerje absolute, sepse gjithmon ekziston nj varg shkaqesh q lidh t gjitha qarqet njrin me tjetrin. Po qe se elita n fjal do tia dilte t formohej derisa ende ka koh, ajo do t mund t prgatiste rrugn pr ndryshim, kshtu q do t mund t ndodhte n rrethanat m t paraplqyeshme, kurse trazimi i cili patjetr do ta shoqronte me an t tij do t reduktohej deri n minimum; por edhe po t mos ishte kjo e mundshme, gjithmon do t mbetej edhe nj detyr madje edhe m e rndsishme, ajo pr t ndihmuar t ruhen ato elemente t bots s sotme t cilat jan paracaktuar t mbe-ten gjall dhe t shfrytzohen pr ndrtimin e ksaj bote q duhet t vijoj. Qartas, nuk ka kurrfar arsye t pritet derisa t jet ndaluar lvizja teposht pr t filluar prgatitjen e mnyrs pr shrim, kur njher dihet se duhet t vij nj shrim, ndonse mund t mos tregohet si i mundshm pengimi i lvizjes q shpie teposht, para s gjithash, n nj lloj kataklizme; dhe kshtu, n cilindo rast qoft, puna e elits nuk do t ishte pa efekt; ajo as mund t privohet nga rezultatet e benificuara prsa i prket vet elits, as q do t duhet t mbetet nga ky aspekt pa rezultate t fundit n emr t njerzimit n trsi. Kjo pozit, pra, duhet t shikohet n kt mnyr: elita ende ekziston n qytetrimet lindore, dhe ndonse pranohet se numri i saj vazhdimisht po paksohet pr shkak t cenimeve moderniste, megjithat do t vijoj t ekzistoj deri n fund pr arsye se prania e saj sht e domosdoshme pr t ruajtur brthamn e tradits, e cila nuk mund t lejohet t prishet, dhe pr t siguruar transmetimin e do gjje q duhet t ruhet. N Perndim, prkundrazi, elita nuk ekziston m; mund t pyes njeriu veten, pra, se a do t riprtrihet edhe nj her para se t marr fund koha jon, domethn se a do t ket bota perndimore rol pr t luajtur n kt detyr t ruajtjes dhe t transmetimit, prkundr shmangies s saj nga rruga tradicionale? Nse kjo nuk do t ndodh, ather si pasoj do t jet q qytetrimi perndimor detyrimisht do t zhduket n trsin e vet pr shkak se i mungojn fardo elementesh pr t mbetur gjall, t cilat do t mund t jepnin ndonj kontribut pr t ardhmen, kurse gjurmt e fundit t fryms tradicionale do t merrnin fund prfundimisht. Kjo shtje e shprehur kshtu mund t ket vetm rndsi t dors s dyt, sa i prket rezultatit prfundimtar; megjithat, ajo ofron nj shkall interesimi nga pikvshtrimi relativ, i cili duhet t merret parasysh kur njeriu t pajtohet t shqyrtoj kushtet e posame t periudhs n t ciln po jetojm. Nga pikpamja primare, do t mjaftonte t prkujtojm se bota perndimore, fundja, formon nj pjes t trsis nga e cila duket se sht ndar n fillim t periudhs bashkkohore dhe se, me integrimin e fundit t ktij cikli, t gjitha pjest duhet prsri t bashkohen n nj mnyr apo n nj tjetr; por kjo nuk nnkupton doemos ndonj riprtritje t mparshme t tradits perndimore, meqense kjo e fundit ka mundsi t ruhet thjesht n gjendje t stabilitetit t prhershm n burim t vet, pa marr parasysh frymn e posame me t ciln mund t jet veshur n fardo periudhe qoft. Ne nuk mund t bjm m shum sesa t prekim kt mundsi, sepse pr ta br pikrisht t kuptueshme do t ishte e domosdoshme t paraqitej shtja e marrdhnies midis tradits s qmotshme dhe tradits s nnshtruar, t ciln nuk mund t provojm ta bjm ktu. Kjo zgjidhje do t ishte m e paparaplqyeshmja nga t gjitha t tjerat pr botn perndimore t vshtruar n vete, kurse gjendja e tashme e asaj bote t shtyn t frikohesh se kjo mund vrtet edhe t ndodh; megjithat, si kemi vrejtur, ka shenja t nduarnduarshme t cilat mundsojn t prfundohet se e gjith shpresa e nj shtjeje t paraplqyeshme nuk sht e domosdoshme t braktiset prfundimisht. Sot ka n Perndim m shum njerz sesa mund t merret me mend t cilt po bhen t vetdijshm pr at q mungon n qytetrimin e tyre; nse prpjekjet e tyre kufizohen pak a shum n aspirata konfuze ose n hulumtime t pafrytshme, nse ata ndonjher madje edhe humbin rrugn plotsisht, kjo ndodh pr shkak se atyre u mungojn kushtet paraprake t vrteta, t cilat kurr nuk mund ti zvendsoj asgj tjetr dhe nuk kan asnj organizat t aft pr ti siguruar me udhrrfimet doktrinare t domosdoshme. Ktu, natyrisht, nuk po u referohemi atyre q kan qen n gjendje t gjejn at udhrrfim n njrn apo n tjetrn tradit evropiane, dhe t cilt prandaj duhet t konsiderohen se intelektualisht i prkasin pjess jasht bots perndimore; njerzit e till, t cilt, pr m tepr, do t mbeten doemos raste prjashtimi, nuk mund t formojn nj pjes integrale t elits perndimore; ata vrtet arrijn n zgjerim t elits lindore dhe nj dit do t mund t bheshin nj lidhje bashkuese midis atyre elitave dhe asaj t Perndimit, kur tia ken dalur njher ta stabilizojn veten; por kjo e fundit, si t thuash sipas rregulls, mund t themelohet vetm si rezultat e iniciativs nga ana e vet perndimorve, ndrsa pikrisht aty qndron vshtirsia kryesore.

    Kjo iniciativ do t mund t prfshinte vetm njerz nga kto dy forma: ose do ti zbuloj n vete Perndimi mjetet e nevojshme, duke u kthyer drejt-prsdrejti kah tradita e vet, i cili do t arrinte n nj lloj rizgjimi spontan t mundsive latente t veta; ose prndryshe elemente t ndryshme perndimore do t prmbushin detyrn e riprtritjes me ndihmn e njfar njohurie t doktrinave lindore, gj q, n kt rast, megjithat, nuk do t ishte absolutisht njohuri e drejtprdrejt, sepse ata pr t cilt sht fjala do t duhej t mbeteshin posarisht perndimor; por njohuria do tu vinte me an t ndikimit t dors s dyt, si t thuash, duke punuar me an ndrmjetsuesish ashtu si ata q posa i zum ngoje. E para nga kto dy hipoteza sht shum e pabesueshme sepse ajo nnkupton ekzistencn e s paku t nj pike bashkuese n Perndim, ku do t jet ruajtur e paprekur fryma tradicionale, ndrsa, si kemi theksuar tashm, ekzistimi i nj qendre t till, prkundr pohimeve t kundrta, duket se sht shum i dy-shimt: sht, pra, pikrisht hipoteza e dyt ajo q krkon t vshtrohet m pr s afrmi. N nj rast si ky do t ishte prparsi, ndonse jo domosdoshmri absolute, nse elita q ishte n proces t zhvillimit do t mund t zinte rrnj n nj organizat perndimore q tashm gzon nj ekzistenc efektive; duket fare e qart se tani sht vetm nj organizat e cila ka karakter tradicional dhe q ka ruajtur nj doktrin t aft q t shrbej si baz e prshtatshme pr punn n fjal: ajo organizat sht kisha Katolike. Do t mjaftonte q ajo ti kthehej doktrins s vet, pa ndryshuar asgj nga forma e religjionit q mban s jashtmi, prmbajtja m e thell vrtet e nnkuptueshme n t, por pr t ciln duket se prfaqsuesit e saj t tashm nuk jan t vetdijshm m, pikrisht si nuk jan t vetdijshm m as pr unitetin e vet qensor me format tradicionale t tjera; kto dy gjra, pr m tepr, jan t pandashme njra nga tjetra. Kjo do t bnte q t kuptohej Katolicizmi n kuptimin e vrtet t fjals, i cili etimologjikisht shpreh iden e universalizmit, nj fakt q leht mund t mos e vrejn ata q dshirojn tu shrbejn thjesht si emrtim ekskluziv i nj forme t posame dhe thjesht perndimore, duke mos pasur kurrfar lidhjeje efektive me traditat e tjera: n t vrtet, mund t thuhet se n gjendjen e sotme t gjrave Katolicizmi ka vetm nj ekzistenc t vrtet, sepse nuk duket t ket n t vetdije t universalitetit: por megjithat, sht e vrtet se ekzistimi i nj organizate q mban emrin e till sht vetm tregues i nj baze t mundshme pr rikthimin e fryms tradicionale n kuptimin e saj t plot, aq m tepr, pr shkak se gjat Mesjets ai tashm kishte shrbyer si prkrahje e asaj fryme n Perndim. Prandaj, vrtet, gjith ka krkohet do t ishte t riformohej ajo q ka ekzistuar prpara devijimit n kohn bashkkohore, duke lejuar fardo prshtatjesh q krkojn rrethanat e ndryshuara t nj periudhe tjetr; ndrsa, po t ket njerz q shqetsohen ose tmerrohen nga nj mendim i till, kjo mund t jet vetm pr arsye se, duke mos njohur veten dhe mbase edhe kundr dshirs s tyre, ata udhhiqen nga botkuptimi bashkkohor deri n at shkall sa plotsisht t harrojn kuptimin e tradits nga e cila atyre nuk u ka mbetur asgj pos gzhojs. Pyetje e rndsishme q duhet t shtrohet sht nse formalizmi i shkronjs, e cila sht edhe nj varietet i materializmit t marr sipas kuptimit q ia kemi dhn m lart, n t vrtet, ia ka zn frymn shpirtit, ose nse kjo e fundit nuk sht gj m shum se e errsuar prkohsisht por ende sht e aft pr rizgjim mu n thelb t organizats ekzistuese; asgj pos rrjedhs s vrtet t ngjarjeve nuk mund ti jap prgjigjen e fundit ksaj pyetjeje. Mund t ndodh vrtet, q m hert a m von vet rrjedha e ngjarjeve ti detyroj udhheqsit e kishs katolike, pr hir t domosdos, t njohin disa gjra rndsia e t cilave mund t mos duket drejtprsdrejti nga pikpamja thjesht intelektuale; sht vrtet pr t ardhur keq q rrethanat aq t prkohshme, si ato q kan t bjn me fushn e politiks, t vshtruara t veuara nga do parim m i lart, duhet vet t vrtetojn aftsin e ndikimit stimulues n kto shtje; megjithat, duhet t pranohet se rasti pr zhvillimin e mundsive latente duhet gjithmon t jepet prmes atyre mjeteve q e do puna t jen n fardo kohe m t qasshmet n t kuptuarit e njeriut.

    Prandaj ne ofrojm kt vshtrim: t ballafaquar nga intensifikimi i nj gjendjeje konfuzioni e cila po prhapet gjithnj e m shum, do t duhej t krkohej me mend bashkimi i t gjitha forcave t tilla shpirtrore q ende mund tu ndjehet veprimi n botn e jashtme, si n Lindje ashtu edhe n Perndim; ndrsa prsa i prket Perndimit, nuk shohim ndonj forc tjetr t till pos asaj t kishs katolike. Po t vhen n kontakt kto t fundit me prfaqsuesit e tradits lindore, njeriut i mbetet vetm t gzohet me kt rezultat t par i cili mund t shrbej si piknisje e ardhjes s gjrave m t mdha, meqense nuk do t kaloj shum koh para se t bhet e dukshme se kup rezultatet e dshiruara; do t jet pastaj e domosdoshme t kalohet n at q duhet normalisht t ishte e para, do t thot n shqyrtimin e nj prputhjeje parimesh, pr t cilin kushti qensor por i mjaftueshm do t ishte q prfaqsuesit e Perndimit t zbulonin nj vetdije t vrtet pr ato parime, t ciln Lindja kurr nuk e shpori sysh. T kuptuarit e vrtet, le t prsritet edhe nj her, mund t dal vetm nga brenda, gj q bn t thuhet se ai duhet t ngrihet n at rrafsh q mund t quhet, po ashtu me t drejt, intelektual ose shpirtror, meqense kto dy fjal vrtet bartin nj kuptim thuaja identik; pastaj, duke u nisur nga kjo shtje, vet marrveshja do t shtrihej nga forca e ngjarjeve n do sfer tjetr, njsoj si kur nj her t jet shpallur nj parim nuk mbetet asgj tjetr pos t nxirret prfundim, ose thn m mir, t jepen qart t gjitha pasojat q nnkuptohen me t. Vetm nj penges mund t qndroj n kt rrug: kjo sht dashuria perndimore pr prozelitizmin, e cila pengon njohjen e faktit se t kesh aleat q nuk jan subjekte ndonjher ka prparsi pozitive, ose thn m saktsisht, ajo dashuri sht pikrisht munges e t kuptuarit nga e cila del ai prozelitizm si njri prej pasojave t saj: a ka mundsi t kaprcehet kjo penges? Po u tregua kjo si e pakaprcyeshme, ather elita, duke krkuar t stabilizoj veten, nuk do t mund t mbshtetej m mbi asgj tjetr pos mbi prpjekjet e atyre q do t ishin sa duhet t kualifikuar me aftsit e tyre intelektuale, pa marr parasysh asnj rrethan t posame, dhe gjithashtu, ska nevoj t thuhet, q t mbshtetej mbi pikpamjet e Lindjes; prandaj puna e tyre do t tregohej m e vshtir, ndrsa ndikimi i tyre do t mund t fillonte t ndjehej pas kalimit t nj intervali t gjat t kohs, sepse vet do t duhej t krijonte t gjitha instrumentet q do ti nevo-jiteshin, n vend q ti gjente t gatshme pr ti prsosur si n ndonj rast tjetr t mvonshm; por jemi larg asaj q t marrim me mend se kto vshtirsi, sado t mdha q mund t jen, jan t nj natyre q pengojn prmbushjen e asaj q duhet t bhet n nj mnyr a n nj tjetr. Prandaj e shohim t udhs q lypsen br edhe kto vrejtje: tashm ka shenja t padyshimta n botn perndimore pr nj lvizje, deri tani e prcaktuar keq por e cila sht mjaft e aft t prij, dhe vrtet, n rrethana normale do t detyrohej t printe, n rithemelimin e nj elite intelektuale, me kusht q t mos ndodhte s shpejti ndonj kataklizm, q t zhvillohej rrugs s vet. Vshtir se ka nevoj t theksohet sa do t ishte kjo prparsi e kishs, sa i prket rolit q ajo duhet t luaj n t ardhmen, po t kishte mundsi ajo disi t parandalonte lvizjen e till, m mir sesa t lejonte t zhvillohej pavarsisht, duke rrezikuar kshtu q t detyrohet t vijoj pas saj me vones n mnyr q t ruaj ndikimin q do t kishte rrzik ti rrshqas nga dora: nuk sht e domosdoshme t prvetsohet nj pikpamje posarisht e lart ose e paqasshme n mnyr q t shquhet fakti se pikrisht kisha do t prfitoj m s shumti nga nj qndrim i cili, larg asaj q t nnkuptoj kompromisin m t vogl n shtjet doktrinare, do t dilte, prkundrazi, si rezultat ruajtja e saj q t mos i prshkruhej fryma bashkkohore, ndrsa njherit duke mos lejuar t bheshin far ndryshimesh t jashtme. Do t ishte dika paradoksale t shihej q Katolicizmi integral t realizohej pa bashkpunimin me kishn katolike, i cili, n nj rast t till, do t mund t kishte nevoj t uditshme pr tu detyruar t pranoj mbrojtjen nga sulmet e trbuara m t tmerrshmet me t cilat sht ballafaquar ndonjher nga individt udhheqsit e t cilve, ose s paku ata t cilt u kan lejuar t flasin n emr t tyre, jan prpjekur m hert ti diskreditojn duke ua hedhur dyshimet m t kqija: ndrsa sa na prket neve, do t na vinte keq t shihnim t ndodhnin gjra t tilla; por nse nuk ndodhin gjra t tilla, vrtet sht koha q ata t cilve pozita u ngarkon prgjegjsit m t mdha t veprojn me vetdije t plot dhe t mos lejojn veprimet q do t mund t lindnin pasojat m t mdha, ti nnshtroheshin rrezikut t zhgnjimit pr shkak t mungess s t kuptuarit ose t vullnetit t keq t disa njerzve pak a shum t nnshtruar; nj gj e till tashm dihet se ka ndodhur dhe kjo, megjithat, tregon edhe nj her deri n far shkalle mbizotron konfuzioni sot gjithkund. Mund t ndodh fare mir q kto vshtrime t mos jen posarisht t mirseardhura, ndonse jan br nga pikqndrimi i pavarur dhe n frym t paansis s plot; por ajo ka pasoja t vogla, ndrsa njeriu nuk duhet t mos i thot gjrat q duhet thn kurdoqoft q duket se rrethanat krkojn kt dhe n nj mnyr e cila sht m e prshtatshmja n at rast.

    Vrejtjet e msiprme nuk jan gj tjetr pos nj prmbledhje e nj grumbulli prfundimesh t cilave u jemi drejtuar gjat disa hulumtimeve fare t vona, nnkuptohet, t bra n nj fush thjesht intelektuale; nuk ka kurrfar nevoje, s paku jo tash pr tash, t hyhet n hollsi t shumta, t cilat, pr m tepr, do t ishin me interes t vogl n vetvete; por mund t vrehet se asgj nuk sht shkruar n shnimet e m larta pa reflektim t bollshm. Do t ishte e padobishme t bheshin kundrshtime delikate n form argumentesh filozofike, t cilat n rastet m t shumta nuk prfillen: ne po flasim seriozisht pr gjra serioze dhe nuk kemi koh pr t humbur n grindje verbale q nuk shrbejn pr asgj. Nuk kemi kurrfar dshire t vijm n kundrshtim ose t przihemi n shtje shkolle ose partie, ndrsa nuk do t mund t zhytemi n asnjrn nga temat e nduarnduarshme t pranishme tani n Perndim, sepse asnjra nuk do ti prshtatej ktij rasti. Nj fjal qortimi mund tu drejtohet atyre q, pr arsye t prirjes pr mirkuptim m t lart, nse jo pr arsye t shkalls s dijes deri n t ciln ata vrtet kan arritur, duken t paracaktuar t bhen elemente t nj elite t mundshme. Pa asnj dyshim fryma moderniste, e cila vrtet sht diabolike n do kuptim t fjals, po rropatet me t gjitha mjetet q ka n dor pr ti penguar kto elemente, sot t izoluara dhe t shkaprderdhura, q t mos arrijn kohezionin q sht i domosdoshm nse duhet t ushtrojn fardo ndikimi real n mentalitetin e prgjithshm; sht, pra, detyr e atyre t cilt tashm kan arritur gjendje t vetdijes pak a shum t plot, sa i prket natyrs s qllimit ndaj t cilit prpjekjet e tyre duhet t drejtohen, t qndrojn t fort kundr fardo vshtirsish q mund tu dalin n rrug. Pr ata q nuk kan arritur shkalln prej s cils drejtimi i pagabueshm nuk lejon m t gabohen nga rruga e vrtet, ende duhet t kemi frik se mos shmangen n mnyr m serioze; prandaj krkohet maturia m e madhe, dhe ne do t thoshim madje se duhet shtyer deri n pik t dyshimit, pr arsye se kundrshtari i cili deri n kt pik nuk sht kaprcyer perfundimisht, di si t marr me mend mashtrimet m t llojllojshme dhe koh pas kohe edhe m t papriturat. Nganjher ndodh q njerzit t cilt mendojn se iu kan shmangur ndikimit t materializmit modern bhen pre e lvizjeve t cilat, derisa duket se i kundrshtojn atij, vrtet i prkasin t njjtit rrafsh t gjrave; kurse nga aspekti i kthimit t mndjes s shum perndimorve sht e dshirueshme nga kjo pikpamje t vhen n mbrojtje ata sidomos kundr fuqis s trheqjes q mund t ushtrohet mbi ta me dukuri t nj lloji pak a shum t jashtzakonshm: pikrisht kjo trheqje mban prgjegjsi t madhe pr t gjitha gabimet e spiritualizmit t ri, ndrsa duhet t pritet q ky rrezik i posam do t vazhdoj t shtohet, meqense fuqit e errta q e mbajn gjall hutin e tanishme gjejn n t nj nga instrumentet e tyre m t fuqishme.


    Ka mundsi madje q ne t mos jemi shum larg nga koha q tregon profecia ungjillore, pr t ciln tashm kemi br fjal gjetiu: Sepse krisht t rrejshm dhe profet t rrejshm do t ngrihen, dhe do t tregojn shenja dhe mrekulli pr t kandisur, po t jet e mundshme, edhe t zgjedhurin. T zgjedhurit, si tregon fjala, jan ata q shkojn t prbjn elitn n kuptimin e plot t fjals, gj q, pr m tepr, sht arsye pse ne paraplqejm t prdorim kt term prkundr keqprdorimit t vazhdueshm t tij n botn profane; antart e elits, t zgjedhurit, n saje t t kuptuarit t brendshm q kan arritur, nuk jan m n gjendje t kandisen, por kshtu nuk qndron puna me ata q deri tani nuk kan poseduar gj m shum se mundsit e njohuris, thn saktsisht, jan vetm t thirrurit; dhe kjo sht arsyeja pse thuhet n Ungjill se shum thirren por pak zgjidhen. Po hyjm n nj koh kur do t jet jashtzakonisht vshtir t ndahet shapi nga sheqeri dhe t kryhet si duhet ajo q teologt e quajn mbajtja e shpirtrave, si pr shkak t konfuzionit t prgjithshm q shfaqet n forma t intensifikuara dhe gjithnj e m t llojllojshme, po ashtu edhe pr shkak t nevojs pr dije t vrtet ndr ata funksioni i t cilve sht tu prijn t tjerve, dhe t cilt sot jan gjithnj e m shpesh pak m t mir sesa prijs t verbr. Pastaj do t jet koha t shihet nse, n rrethana t tilla, ka ndonj dobi nga hollsit dialektike dhe nse nj filozofi, qoft ajo edhe m e mundshmja, do t mjaftoj t pengohet zgjidhja e fuqis s skterrs; edhe ky sht nj iluzion pr t cilin disa njerz krkojn t qortohen, sepse ka shum asish q marrin me mend, nga padija mbizotruese sa i prket natyrs s intelektualit, q mund t mbshtetet njeriu n njohurin thjesht filozofike, e cila madje edhe n koht m t mira do t arrij n vet hijen e njohuris s vrtet, pr t vn do gj n rrug t drejt dhe pr t shkaktuar riorientimin e mentalitetit bashkkohs, pikrisht si jan disa q besojn se mund t gjejn madje n shkencn moderne nj mjet pr tu ngritur deri n rrafshin e t vrtetave m t larta, ndrsa kjo shkenc, n t vrtet, mbshtetet n pohimin e vet atyre t vrtetave. T gjitha kto iluzione ia dalin n aq shum raste t shkojn rrugs s gabuar; shum prpjekje prandaj bhen m kot, dhe kshtu shum nga ata q sinqerisht dshirojn t reagojn kundr botkuptimit modern jan dobsuar e br t paaft; duke mos ia dalur t zbulojn parimet thelbsore, pa t cilat i gjith veprimi sht dnuar t jet joefektiv, i kan lejuar vetes ti trheq joshja n qorrsokaqe nga t cilat nuk ka kurrfar rruge t mundshme pr t ikur. Ata q do t ken sukses t kaprcejn t gjitha kto pengesa dhe t korrin fitore mbi armiqsin e nj rrethane q kundrshton gjith spiritualitetin, do t jen pa dyshim n numr t vogl; por themi edhe nj her, nuk ojn pesh numrat ktu, sepse mir sht nj ku ligjet jan fare tjera nga ato t materies. Nuk ka pra, kurrfar rasti pr humbje shpresash; po edhe po t mos kishte kurrfar shprese pr t arritur fardo rezultati t dukshm para shkatrrimit t bots moderne prmes ndonj katastrofe, ajo nuk do t ishte ende arsye e vlefshme pr tu trhequr nga prvjelja pr pun q shtrihet n largsi prtej kohs s sotme. Ata q mund t ndjehen t gatshm t dorzohen para shkurajimit duhet t din se asgj e prmbushur n kt rrafsh nuk mund t humbet prgjithmon, se konfuzioni, gabimi dhe errsira nuk mund t gzojn tjetr prve tifos e mashtrues dhe t parndsishm, se do lloj i ekuilibrimit t pjesrishm dhe kalimtar duhet doemos t kontribuoj n ekuilibrin e madh t trsis, dhe asgj nuk mund t mbisundoj prfundimisht n fuqin e s vrtets; pr moto t tyre duhet t marrim at q sht prvetsuar n koht e mhershme nga disa organizata nismtare t Perndimit: Vincit omnia Veritas.

  15. #15
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    17-03-2003
    Postime
    693
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Bjeri shkurt ..... Kushdo qe ta lexoje librin te klikoje ketu

    http://www.dielli.net/Archiv/PDF/krizabotes_genon.zip

  16. #16
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    922
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Botkuptimi islam mbi njeriun dhe qytetrimin

    N botkuptimin islam, dalja e njeriut n kt bot ka nisur me Ademin a.s.. Ai sht njeriu i par, pejgamberi i par dhe pri*jsi i par i prkryer, por nuk ka dyshim se ishte njeri i qytetruar. Ai ishte qeliza e par e nj rendi e shoqrie q do t formohej me premisa hyjnore. Ai kishte marr Drgat nga ana e Zotit pr t ndrtuar dhe rregulluar jetn shpirtrore e fizike t tij dhe t pasa*rdhsve n siprfaqen e dheut.

    (Kujtoje, Muhammed) Kur Zoti yt u tha engjjve: Un po krijoj (po prcaktoj) n tok nj zvends-(mkmbs)! Ata (engjjt) than: A do t vsh n t at q bn rregullime dhe q derdh gjaqet, e ne T madhrojm Ty me lavdrimin Tnd dhe t adhurojm plotsisht! Ai (All-llahu) tha: Un di at q nuk dini ju!

    E Ai (Zoti) ia msoi Ademit t gjith emrat (e t gjitha se*ndeve), pastaj ata ua paraqiti engjjve dhe u tha: M tre*goni pr emrat e ktyre (sendeve t emrtuara), nse jeni t drejt.

    "(Engjjt) than: Ti je i patmet, ne nuk kemi dije tjetr prve asaj q na msove Ti. Vrtet, Ti je i Gjithdijshmi, i Urti![1]

    N kto ajete, Kurani hedh drit mbi ngjarjen m t rndsi*shme t historis njerzore, at t krijimit t njeriut t par-Ade*mit a.s.. Duke ditur se Kurani sht fjal e All-llahut, ai na pajis me diturin m autentike, dituri q na mson dhe na jep informa*cion jo vetm n lidhje me krijimin e njeriut, por gjithashtu edhe mbi qllimin e ktij krijimi. Natyrisht, kjo dije autentike sht shum m thelbsore, m e sakt dhe krjetsisht origjinale sesa spekulimet e ndryshme, t ashtuquajtura shkenco*re, q propaga*ndojn teorin e evolucionit dhe prsosjes s krijimit t njeriut e t qyte*trimit t tij.

    Meq njeriu sht vn n nj sprov t vshtir, All-llahu vendosi t mos e linte q ai vet t hulumtonte pr t gjetur rru*gn e drejt, rrugn e qytetrimit, ngase ai nuk sht krijes e pa*tmet. Boshllku n natyrn e njeriut mund t mbushet vetm duke ndjekur msimet dhe porosit e profetve, msime q e kan origjinn tek shpalljet e All-llahut.

    Bazuar n Kuran, po edhe n forma t tjera t inspirimit q i bheshin Muhammedit a.s., iu vun themelet nj qytetrimi t ri, q bri kthes t madhe n avancimin e qytetrimit njerzor. Ba*razia fetare, racore, nacionale, gjinore, arsimore si dhe t drejtat individuale e shoqrore q garantoheshin dhe jetsoheshin n ku*shtet e shoqris Islame, ngritn lart imazhin dhe prestigjin e ksaj bashksie n nivelin qytetrues t kohs. Ka shum lidhje t forta, faktor q i bashkojn muslimant n kuptimin e nj sho*qrie qytetruese, sikundr jan:

    - Besimi n nj Zot t vetm, pa marr parasysh racn, gjinin, shoqrin, kombin dhe etnosin;

    - Besimi n Muhammedin a.s. dhe n t gjith pejgambert e tjer q jan t shpallur nga Zoti, nj gj q nuk e gjejm tek fet e tjera.

    - Kthimi n drejtim t Qabes gjat t falurit vlen pr t gjith muslimant, kudo q ndodhen ata;

    - Uniteti i tyre n leximin e citateve t Kuranit n gjuhn arabe gjat gjith t falurit;

    - Uniteti i tyre n agjrimin e muajit t Ramazanit;

    - Uniteti i muslimanve n kryerjen e obligimit t Haxhit, n hapsir dhe n koh t caktuar etj.

    Gjithnj sipas Islamit, njeriu sht nj krijes e veant, e ndershme, t ciln e ka dalluar i Madhi Zot prball shum krije*save t tjera. Njeriu nuk sht as zot e as kafsh. Nse mohohet krejt hyjnorja e tij, kjo nuk do t thot se verifikohet shtazarakja e tij. Njeriu sht nj lloj krijese e shklqyer, t ciln e ka nderuar i Lartmadhruari me mendje, vullnet dhe shpirt.

    Katr jan komponentet kryesore, me t cilat dalloi Allahu njeriun nga krijesat e tjera:[2]



    A. Komponenti shpirtror

    Mbi t gjitha kto q u prmendn, I Lartmadhruari e ka fisnikruar njeriun me shpirtin q sht shkndij e nurit hyjnor dhe frym prej shpirtit t t Gjithmshirshmit. Edhe pse kjo fryrje prej shpirtit hyjnor sht e veant vetm pr Ademin a.s.-babain e njerzimit, dikush mendon se nga kjo fryrje hyjnore kan pjes dhe ajo i takon gjith gjinis njerzore.

    إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلاَئِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ* فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ* ( سورة ص. الآية: /71-72)

    "(Kujto) Kur Zoti yt u tha melekve: Me t vrtet q un do t krijoj njeriun nga balta. Kshtu, pra, kur un tia kem dhn plotsisht formn atij dhe ti kem fryr shpirtin q Un e kam krijuar pr t, ather prkuljuni atij duke i rn n sexhde.[3]

    Atributi i amshueshmris n trsin e tij ekskluzivisht i prket vetm All-llahut, ndrsa njeriu sht krijuar n koh dhe hapsir t caktuar. Njeriu sht nj krijes e All-llahut, e krijuar prej materies- balts; pjesa trupore e tij, q bn jet kalimtare, dhe shpirtit, q sht pjes e fryms s Shpirtit t Krijuesit t gjith*sis, i cili sht i amshueshm. All-llahu i ka dalluar njerzit me at q e ka dalluar Ademin, u ka dhn mendje, dituri-intelegje*nc, shpirt dhe i ka br mkmbs t Tij halif, n siprfaqe t Toks. E gjith kjo vreteton se njeriu sht nj lloj krijese me premisa hyjnore, i veant dhe i dalluar nga gjith krijesat e tjera n aspektin e krijimit shpirtror, sepse All-llahu nuk i ka fisnik*ruar ato me at q ka fisnikruar njeriun, me shpirt nga fryma e Tij dhe me mendje-dituri nga dija e Tij, dhe mu pr kt, obligi*met, prgjegjsia dhe mkmbsia n Tok i takon vetm njeriut.



    B. Komponenta fizike -materiale- (krijimi i njeriut n formn m t bukur)

    Komponent tjetr q e veon njeriun nga krijesat e tjera, sht konstrukti i tij. Forma dhe trajta e njeriut, fizionomija- pamja e tij sht m e bukur se e do krijese tjetr, dhe kt e ka theksuar Kurani:

    لَقَدْ خَلَقْنَا اْلإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ* (التين /4).

    Vrtet q ne e krijuam njeriun n formn m t mir.[4], ndrsa Pejgamberi Muhammed a.s., duke br sexhde, thosh*te: Fytyra ime i bn sexhde Atij Q e ka krijuar, i ka dhn formn, Atij Q i ka krijuar vesht dhe syt. I madh*ruar qo*ft All-llahu, Krijuesi m i mir.[5]

    Njeriu me nj krijim t till t prsosur, prbn kulmin e artit hyjnor t ksaj gjithsie t stolisur me Fuqin Hyjnore.



    C. Prgjegjsia dhe mkmbsia e njeriut n siprfaqe t Toks

    Islami e shpall dhe e ngre lart fisnikrin e njeriut. Ai e ka v*n njeriun n pozit t mkmbsit t Zotit n siprfaqe t Toks. Kjo prgjegjsi buron dhe hetohet nga brenda, nga zemra, nga besimi dhe bhet pjes e njeriut, ngase ai tani nuk ka frik ligjin policor, por ka nj dashuri t madhe dhe respekt ndaj ligjeve hyj*nore dhe nj frik tjetr t madhe, e cila sht e mbrojtur me res*pektin dhe dashurin pr Zotin xh.sh. e, t gjitha kto jan elemente t qytetrimit.

    All-llahu i Lart, Krijuesi dhe Sunduesi i gjithsis, dshiroi t krijonte njeriun, m t nderuarin e krijesave, me qllim q ai ta njoh ekzistencn e Tij, ta adhuroj, ti bind*et, dhe mkmbsia e Zotit n Tok - (خَلِيفَةُ اللهِ فِي ا لأَرْض&#1616ti dhurohej njeriut. Dhe, ky nderim q iu b krijess njeri, i ka vn n dilem melekt-engjjt, t cilt, me gjas, e kishin pritur q ai nder tu jepej atyre:

    وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلاَئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي اْلأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ* (البقرة /30)

    "Dhe (kujto, Muhammed) Kur Zoti yt u tha melekve-engj*j*ve: Un do t bj (do t prcaktoj) n tok nj mk*mbs (halif)! Ata than: A do t vsh n t at q bn rregulli*me dhe q derdh gjaqet, e ne T madhrojm Ty me lavdri*min Tnd dhe t shenjtrojm! Ai (All-llahu) u tha: Un di at q nuk dini ju![6]

    Termi Halif (zvends-mkambs), i theksuar n Kuranin famlart, sht prdorur pr identifikimin e dikujt q sht i qy*tetruar dhe sht n gjendje t menaxhoj, q sht administra*tues i do gjje q sht n tok, por q vepron konform me no*rmat dhe ligjet e nj autoriteti m t lart se vet njeriu. N kt rast Autoriteti m i lart sht All-llahu, ndrsa halif sht nje*riu, t cilit All-llahu i dha t drejtn e sundimit e administrimit t Toks me emrin e Tij, i msoi emrtimin e t gjitha sendeve e t dijeve dhe i dha mprehtsin e nevojshme pr nj qellim t till.

    Ajo q e ka dalluar njeriun, e q n mas t madhe e dallon edhe sot n krahasim me shtazt, sht mendja dhe intelegjenca e tij. Tr ajo q ka arritur njeriu pr ta uar prpara jetn e tij gjat historis, sht produkt i mendjes, e cila ka premisa hyjnore. Atje ku mendja konsumohet, prparimi vazhdon n saje t veprimta*ris ndjesore t zemrs. Mirpo as kjo, madje, nuk sht e mja*ftueshme pr t arritur t vrtetn absolute dhe qytetrimin e mirfillt. Me gjith mendjen q i sht dhuruar njeriut nga Kri*juesi i tij, ai asnjher nuk do t qytetrohej dhe asnjher nuk do t gjente udhn e drejt po t mos ishte udhzimi hyjnor nga ana e Krijuesit.



    D. Dhnia e Universit n shrbim t njeriut

    Krijuesi i Gjithsis njeriun e ka veuar n raport me krijesat e tjera edhe me nderimin q i ka br duke e favorizuar me dhnien dhe lnien e gjithsis n shrbim t tij. Ai i ka ln n dispozicion njeriut pr ti shfrytzuar qiejt e Tokn dhe gjith ato t mira materiale e begati q kan ato n shrbim t mirqenies s njeriut e pr ta br at t lumtur, dhe krejt kjo sht br me qllimin q ai t bhet i qytetruar, t njoh Krijuesin e tij, ti fa*let Atij dhe t zbatoj ligjet e Tij hyjnore. N Kuran, n suren Lukman, thuhet decidivisht:





    أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي اْلأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً* ( لقمان /20)

    A nuk e shihni ju (o njerz) se All-llahu ju ka nnshtruar pr t mirn tuaj gjithka ka n qiej dhe gjithka ka n Tok dhe i ka plotsuar e prsosur mirsit e Tij mbi ju, t dukshme e t fshehta![7]

    Universi i sht dhn n dispozicion njeriut, e njeriut i takon q mbshtetur n dhuntin tjetr nga All-llahu, at mendore, ti hulumtoj, ti studioj e ti gjej sekretet e gjithsis dhe ti shfr*ytzoj gjrat q i sjellin atij qytetrim, mirqenie dhe lumturi. N kohn e fundit, kur popujt musliman, pr fat t keq, jan trhequr prej dominimit dhe fushs s udhheqjes s bots njer*zore qytetruese islame, e jan mbyllur n kornizat e veta lokali*ste e kombtare, si kundrreagim, jan aktivizuar ideologji dhe filozofi t mbrapshta shkatrruese.

    sht edhe nj realitet q duhet cekur dhe duhet ta ket n mendje do musliman: qytetrimi islam nuk mund ta kryej rolin e ndikimit n qytetrimin njerzor- botror, nse bhet imitues a vjedhs i qytetrimeve t tjera. Kshtu, ai nuk mund ta ruaj identitetin e vet, e lre m ti shtyj popujt e tjer ta prvetsojn at! Ndikimin mund t arrij vetm nse muslimani beson bind*shm se qytetrimi i tij sht i pavarur, me identitet t posam hyjnor qiellor, i vlefshm pr do koh e vend, i ngritur mbi baza t forta, i mbshtetur n Kuranin dhe hadithet e Pejgamberit a.s..



    Veorit e qytetrimit islam

    Perndimort nuk e din apo nuk duan ta pranojn rolin q ka ushtruar qytetrimi islam n qytetrimin perndimor n shum sfera t jets shpirtrore dhe materiale t njeriut: n kulturn e tij, artin, progresin shkencor, arritjet filozofike dhe transformimin modern industrial. Dihet se qytetrimi perndimor u zhvillua dhe u fermentua nn shtypjen e faktorve t veant historik dhe n ambient ku sundonte materializmi dhe dominonte mbi t, n periudha t shumta e t gjata, armiqsia ndaj fes dhe trbimi kundr moralit dhe vlerave.

    Islami sht fe q prfshin t gjitha aspektet e jets shpirt*rore e materiale t njeriut. sht fe q n vete prmban rrugt e posame t lumturis dhe t mirsis. sht fe q zgjidh t gjitha problemet e fars s njerzimit. Sipas Islamit, trupi dhe shpirti i njeriut kan nevojat e tyre, dhe ato duhet t respektohen e t bara*speshohen trsisht. Islami llogarit dhe mban parasysh t gjitha elementet dhe aspektet e natyrs s njeriut dhe kujdeset pr qenien e ndrlikuar t prirjeve materiale e shpirtrore t tij. Islami prcakton sistemin e jets n baza morale, shpirtrore por edhe materiale.

    Islami sht nj qytetrim q i bashkon muslimant n besim me Njshmrin e Zotit (Tevhidin), n shoqri me respektimin e njerzimit dhe barazimin e individve t saj, pa mbivlersimin e askujt n fushn e moralit dhe sjelljes, me devotshmrin ndaj All-llahut xh.sh. Nse krahasohet me qytetrimet e tjera, dallohet pr modesti shum t madhe n jet, pr veprimtarin e dendur pr botn e ardhshme, n jetn personale e private, pr nj kujdes t madh ndaj pastrtis trupore e shpirtrore, aty ku takohen qytetrimet madhshtore dhe shoqrit e shndosha.

    Uniteti qytetrues islam, n nj mas t madhe, sht i ngritur mbi bazn e normave ligjore t dala nga Kurani dhe Syneti i Pejgamberit a.s. si dhe t msimeve morale islame. Sheriati islam dhe normat morale juridike islame, jan t prbashkta dhe unike pr gjith besimtart musliman aneknd bots, pa kufizim kohe apo hapsire. Por, duke pasur parasysh ndryshimin e pozitave dhe shkalln e veprimit sipas ktyre normave e msimeve, Islami pranon dallimet e qytetrimit islam lokal dhe specifikat vendore, q sht i patjetrsueshm n krahasim me lokalizmat e tjer, kur merren parasysh ndryshimet e natyrave t popujve q i prkasin Islamit, natyrat e vendeve, dhe shekujve, natyrat e sistemimeve qeverisse si dhe pozitave gjeografike, prkatsia kombtare, do*ket, tradita etj.. Ai sht nj qytetrim q dallohet me natyr specifike vendore.

    Islami sht nj koncept i koordinuar i cili u paraqit n forma politike e shoqrore dhe unitet fetar. Ky koncept, prfshin nj fush t gjer t vendit dhe t kohs. Veorit e tij t ndrysh*me jan demonstruar n vende dhe epoka t ndryshme, varsisht prej frkimit t tij me forcat e ndryshme shoqrore e politike lo*kale; p.sh. Spanja n verilindje t Afriks n mesjet, ka qen e lidhur me djepin e Islamit n Azin Perndimore; kultura e saj ka qen pjes prej kulturs s ksaj qendre islame. Por ajo dallohet n sfera t ndryshme dhe bart specifika, t cilat kan pasur ndi*kim t madh n Azin Perndimore; ksisoj kan qen edhe ve*ndet e tjera kryesore t pavarura prej t tjerve, si nnkontinenti Indian, Indonezia, zonat shkretinore n Jug t Rusis deri n kufi*jt e Kins bartin karakteristika dhe veori lokale, por ato e rua*nin natyrn e dalluar Islame.[8]

    Sipas Islamit, e mira, e drejta, nderi, jan ato vlera qytetrue*se q duhet t afirmohen dhe q jan t lejueshme t bhen. Mi*rpo, problemet m t mdha q dalin n plan t par n vlersim, kur sht fjala pr t mirn e t keqen, shtrohen si pyetje: sht e mira e sht e keqja; kush duhet t prcaktoj kriteret dhe normat e s mirs dhe s keqes; cilt jan faktor t qytetrimit, q vn n lvizje njerzit dhe i shtyjn t veprojn n kt a n at mnyr; cili sht kriteri i vlersimit moral t njerzve? T gjitha kto kan zn vend t veant n Kuran dhe n hadithet e Muhammedit a.s., dhe n fen e qytetrimin islam.

    Kurani burim themelor i fes dhe i qytetrimit islam

    Kurani sht libri i fundit qiellor q i zbriti Pejgamberit t fundit, Muhammedit a.s. prej All-llahut, nprmjet Xhibrilit. Ai sht libri shenjt, i mbinatyrshm-(muxhizetun), ligjrim-fjal e All-llahut q i erdhi Muhammedit a.s. n mnyr kronologjike n nj periudh prej 23 vjetsh. Prmban gjithsej 114 sure-ka*ptina dhe pr numrin e tyre nuk ka mospajtime n mes dijetarve. Sa i prket numrit t ajeteve n Kuran, ka mendime jo gjithnj t dakorduara n mes dijetarve. Ata, pa prjashtim, t gjith pajto*hen se Kurani ka mbi 6000 ajete. Por, sht dgjuar q dikush t ket thn se Kurani ka 6204, dikush 6214, ndonj tjetr 6219, po edhe 6225, 6226, 6236 e 6360 ajete.[9] Shkaku pr mospajtuesh*mrin e numrit t ajeteve t Kuranit, sht se dikush ka num*ruar ajetin fillimor:

    - بسم الله الرحمن الرحيم(Me emrin e All-llahut, Gjithm*shirshmit, Mshirbrsit) si ajet prbrs i do sureje; ka t tjer q kt ajet e kan numruar si nj ajet i vetm i sures en-Nemel e, nga ndonj tjetr, ajeti n fjal: (Me emrin e All-llahut, Gjithmshirshmit, Mshirbrsit) sht llogaritur si ajet fillimor i do kaptine. Pa kt ajet, (Me emrin e All-llahut, Gjithmshirshmit, Mshirbrsit) Kurani ka 5247 ajete. Ekziston edhe nj shkak tjetr, pse dijetart nuk pajtohen n lidh*je me ajetet e Kuranit, q sht se shkurtesat n fillim t sureve, nga disa jan numruar si ajete t mvetsishme, e t tjer nuk i kan numruar si t tilla. Sado q t jet numri i ajeteve t Kur*anit, nuk ka dyshim se ai sht burimi themelor dhe kryesor i fes dhe predikimit islam.

    Sipas prkufizimeve t dijetarve musliman, Kurani sht fjal hyjnore, ligjrim i All-llahut, libr qiellor, i mrekullueshm, i paimitueshm, i paarritshm as nga prmbajtja dhe as n aspe*ktin artistik, pra sht Muxhize q i sht zbritur Muhamme*dit a.s. prmes Xhibrilit, i prcjell besnikrisht prej tij, i shkruar q ather kur zbriti, i tubuar n nj prmbledhje t quajtur Mu*shaf, i ruajtur, i kultivuar e i msuar prmendsh dhe, leximi i tij sht adhurim-ibadet pr muslimant.[10]

    Kurani-Mushafi fillon me suren El-Fatiha,dhe prmby*llet, prfundon me suren en-Nas.

    Kurani sht ligjrim-fjal e All-llahut e jo e Muhammedit a.s., si ka pretenduar ndokush dhe mu ktu qndron pamundsia e imitimit t Kuranit, mrekullia dhe prkryeshmria e tij.

    Kurani i sht dedikuar mbar njerzimit. Ai nuk pranon ra*cizm, nuk njeh kufij kohor e hapsinor t shtrirjes. Studiuesit e Kuranit, duhet t lirojn patjetr shpirtin dhe mendjen e tyre nga paragjykimet dhe qndrimet e ndryshme ideologjike e ateiste, n myr q ta kuptojn at drejt e si duhet.

    Kurani ka filluar t zbres m 1 shkurt n vitin 610 me aje*tin:Lexo n emr t Zotit tnd, i cili ka krijuar[11], pr t mba*ruar n vitin 632 me ajetin 281 t sures El-Bekaretu, q (sipas mendimit t shumics s dijetarve) sht ajeti:[12]

    "Dhe kini frik Ditn kur n t do t ktheheni tek All-llahu. Pastaj dokush do t paguhet pr at q ka fituar, dhe atyre nuk u bhet e padrejt[13]

    Tubimi dhe ruajtja e Kur'anit gjat jets s Muhammedit a.s. bhej n dy mnyra:

    1. Kur'ani vilej dhe ruhej n trurin e besimtarve, d.m.th. du*ke e nxn at prmendsh; kishte me qindra hafiz q e kishin nxn Kuranin prmendsh gjat jets s Muhamedit a.s.. Msimi i Kuranit vazhdon t msohet prmendsh edhe sot, bile, edhe n mesin e shqiptarve ka pasur e ka edhe sot hafiz (njerz q e di*n tr Kuranin prmendsh n gjuhn arabe).

    2. Kur'ani vilej dhe ruhej edhe duke e shkruar. Zejd Ibni Tha*biti ka qen shkrues i trefisht i Kuranit. Ai e shkroi Kura*nin gjat kohs s Pejgamberit a.s.; e prmblodhi n nj prmbledhje gjat hilafetit dyvjear t Ebu Bekrit r.a., n vitet 11-13 h. (632-634 m.) dhe mori pjes n shumzimin e Mushafeve gjat hila*fetit t Uthmanit r.a., n vitin 25 h..[14]

    Kurani sht shkruar q nga fillimi i shpalljes, prandaj nuk sht e uditshme e dhna se pr shkrimin e Kur'anit dhe regji*strimin e tij, gjat periudhs s zbritjes, ishin angazhuar hi m pak se 43 veta n mnyr t drejtprdrejt nga vet Pejgamberi a.s. dhe mbledhja e tij u b sa qe gjall Pejgamberi a.s..[15]

    Kurani sht i vetmi prej librave qiellor q nuk ka psuar ndryshime dhe ka ruajtur origjinalitetin e vet.





    Temat e Kuranit

    Nuk ka dyshim se tema kryesore n Kuran sht njeriu dhe mirqenia e tij. Por, nj nga temat e Kuranit me pesh dhe rnd*si t veant, sht Udhzimi i All-llahut. Prqendrimi n faktin se All-llahu i ka ofruar gjithmon udhzim njeriut me ann e shpalljeve q i ka drguar prmes pejgamberve, sht detyr e do besimtari. Kurani sht prqendruar edhe n temn mbi ko*nceptin e besimit n Nj Zot t Vetm- Tevhidin. Paraqitja e Kuranit ishte shum revolucionare, ngase theu t gjitha barrierat racore e nacionale dhe dha nj kontribut unikat t bashkimit dhe t vllazrimit t njerzve n nj komunitet multietnik, multiku*lturor, multigjuhsor, multiracor, po me nj besim t vetm, me besimin n Nj Zot Tevhid. Kurani e inkurajon mbar gjinin njerzore q ta ngren veten mbi kufizimet provinciale, fisnore, racore dhe kombtare, pr t ndrtuar nj komunitet, shoqri t njerzishme.

    Temat e tjera n Kuran, sikundr jan temat fetare, diturore, iluministe, etiko-morale, juridike, sociale, moralizuese, kallzim*et historike si dhe shum prmbajtje t tjera, t trajtuara n nivel t mrekullueshm e t jashtzakonshm, jan t paarritshme edhe nga prmbajtja edhe artistikisht.

    T kthehemi prsri tek Kurani, ngase duhet theksuar se baza kryesore e prmbajtjes s Kuranit ka karakter shoqror dhe duhet sinjalizuar pr idet e drejtsis sociale-shoqrore e morale q dalin drejtprdrejt nga Kurani, i cili pa dyshim se synon nj shoqri t qytetruar.



    Tema sociale n Kuran

    Islami sht nj fe q, prve themeleve kryesore t saj, q bazohen n Kuran, ai si shoqri, ndrtohet edhe mbi parimet e logjiks dhe t arsyeshmris dhe jo mbi dogmn apo besimin e verbr. Dhe, vet fakti i mosndarjes s Islamit n sfera fetare dhe jofetare apo n pjes t veanta t ksaj jete - Dynjas dhe t asaj s amshueshmes-Ahiretit, tregon se Islami sht m tepr si nj stil i jets me premisa hyjnore, i drejtuar trsisht nga All-llahu, dhe jo nj fe q merret me ndarjet apo copzimin e jetve. Kshtu, nga njra an, kur bhet fjal pr parimet e t jetuarit, pr ann sociale, ekonomike, politike, etj., t shkon mendja se Islami sht nj sistem i avancuar i jets fizike, por kur bhet fjal pr jetn shpirtrore, pr moralin e individit e t shoqris, msohet se ai sht nj kod q regullon jetn materiale dhe shpirtrore, du*ke siguruar mirqenie dyjetsore, n rend t par, t individit e pastaj edhe t shoqris. Islami merret me t gjitha aspektet e jets s njeriut. Ai sht kundr ides s ndarjes s jets shpir*trore nga ajo materiale, kundr ndarjes s jets s ksaj bote nga ajo e prtejmja.

    Tema sociale n Kuran merr nj shtrirje t gjer me karakter moralizues, edukativ dhe shum universal. Iluminizmi fetar, ditu*ria, edukimi, fenomeni moral si kategori shoqrore, elementet prbrse t moralit, edukimi moral i njeriut dhe i qytetarve, ndikimi i fenomenit moral n zhvillimin e shoqris, kujdesi ndaj familjes si pjes baz e superstrukturs shoqrore, si njra nga qelizat e para t shoqris njerzore, pozita e femrs n shoqri, nderi si katgori morale e sociale, fenomeni i pirjes s alkoolit dhe ndalimi i tij n Islam, ndalimi i prdorimit t drogs, ndalimi i lojnave t bixhozit, fenomeni i prostuticionit si dhe ndalimi e luftimi i tij, jan ato q prshkojn trsin e msimeve t Kur*anit, udhzimeve dhe porosive t larta edukative-morale t tij n zgjidhjen e ktyre problemeve sociale-shoqrore.

    Pikpamjet sociologjike mbi lirin personale dhe kolektive, mbi etikn dhe edukatn morale t prfituara e t ndriuara nga diturit dhe kultura e qytetrimi islam, paraqesin jo vetm kontri*but t mueshm moralizues pr zhvillimin e mendimit sociolo*gjik, po edhe prputhen me qllimet e evolucionit njerzor pr nj bashksi e shoqri t qytetruar, t pastr, t shndosh e t lu*mtur: pa alkool, pa drog, pa bixhoz, pa prostitucion, pa SIDA e pa shum t liga t ksaj natyre. Kt e garanton pa dyshim e me shum siguri vetm feja islame, bile edhe pa harxhime t mdha.

    Hadithi (syneti) - baz e dyt e fes dhe qytetrimit islam

    Hadithi (syneti) i Pejgamberit Muhammed a.s. sht baz e dyt e fes, Sheriatit dhe qytetrimit islam. Me termin Hadith kuptojm: thniet, veprat, miratimet (plqimet) dhe virtytet e Mu*hammedit a.s.. Nganjher hadithi vjen me dispozita shtes ose komentimin e atyre q jan detyruar me Kuran. Hadithet e Pejgamberit a.s. jan burim pa t cilin nuk do t kuptohej Islami. Kurani na bn me dije se Muhammedi a.s:

    وَمَا يَنْطِقُ عَنْ الْهَوَى* إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْىٌ يُوحَى* ( النجم/3-4)

    Ai nuk flet nga vetja e tij. Ajo q thot, ssht (gj tjetr) pos shpallje q i frymzohet[16], prandaj, duhet kuptuar se do thnie, veprim, miratim, plqim i Pejgamberit a.s. pr ndonj ve*pr t ndokujt, burimin e ka nga All-llahu, andaj edhe sht baz e dyt, pas Kuranit, n ndrtimin e fes, jets, ligjit dhe qytetri*mit islam. Muhammedi a.s. ka qen transmetues dhe interpretues i vullnetit t Zotit xh.sh. dhe komentues i ligjrimit hyjnor-Kuranit. Roli i Hadithit dhe i tradits s Pejgamberit a.s. n nd*rtimin e shoqris dhe qytetrimit islam, sht i patejkalueshm, i domosdoshm, ngase vetm n traditn e tij msojm n praktik fen dhe qytetrimin islam.

    Pejgamberi Muhammed a.s. e ndrtoi shoqrin islame duke ndryshuar trajtimin dhe botkuptimin e njerzve n shoqri. Ai tregoi dhe vrtetoi se ishte shptimtari i gjith njerzimit. Ai hyri n nj epok t re t ndriimit t mendjes dhe solli nj ringjallje konceptuale n zhvillim, s pari t qytetrimit islam dhe, s dyti, bri q ky qytetrim t ndikoj edhe n zhvillimin e qytetrimit njerzor. Pr ta kuptuar mesazhin hyjnor dhe pr ta vlersuar Kuranin, duhen studiuar jeta e t drguarit Muhammed a.s. dhe mesazhet e tij.



    --------------------------------------------------------------------------------

    [1] Kurani, El-Bekare 30-32.

    [2] Shih, Dr. Jusuf El-Kardavi, Veorit e Prgjithshme t Islamit, fq. 80-84, Furkan ISM, Shkup, 2002.

    [3] Kurani, sureja Sad, ajeti, 71-72.

    [4] Kurani, sureja, et-Tin, ajeti 4.

    [5] Dr. Jusuf El-Kardavi, Veorit e Prgjithshme t Islamit, fq. 81, Furkan ISM, Shkup, 2002.

    [6] Kurani El-Bekaretu, ajeti 30.

    [7] Kurani, sureja Lukman, ajeti 20.

    [8] Hamilton A. R. Gibb, Studies on the civilization of Islam, fq. 3. London, 1960.

    [9] الإمام الحافظ عماد الدين أبو الفداء إسماعيل ابن كثير القريشي الدمشقي، تفسير القرآن الكريم، ص.7. الجزء الأول، دار الحديث في القاهرة، ، 1414هـ. 1993 م.

    [10] Dr.Subhi es-Salih, Mebahithu fi Ulumi El-Kuran, fq. 21, botimi i pest, Bejrut, 1968.

    - shih Muhammed Alij Es-Sabunij Et-Tibjan Fi Ulumi El-Kuran, botimi i dyt fq. 6, 1980/ 1400 h., pa vend botimi.

    [11] Suretu El-Alek, ajeti-1.

    [12] Shih:

    - Ebi El-Hasen Alij Ibni Ahmed El-Vahidij en-Nisaburij, Esbabu en-Nuzu*li botim i ri, fq. 8, Daru El-Fikri, Bejrut-Liban, 1994 / 1414 h.

    - Muhamed Alij es-Sabuni et-Tibjan fi Ulumi El-Kuran, botimi i dyt, fq. 12, 1980 \ 1400 h.

    - El-Imam El-Hafidh Imadud-din, ebu El-Fida Ismail Ibni Kethir El-Ku*rejshij, ed-Dimeshkij, Tefsiru El-Kurani El-Kerim, pjesa e par, fq. 315, Daru El-Hadithi, Kajro, 1993 / 1414 h.

    [13] Kurani, sureja El-Bekaretu, 281.

    [14] Dr. Subhi es-Salih, Mebahith fi Ulumi El-Kurani, fq. 83, botimi i pest, Bejrut, 1968.

    [15] Ebu Abdil-lah ez-Zinxhani, Terihu eI-Kur'an, fq.42, Bejrut 1969 \ 1388 h.

    [16] Kurani, sureja en-Nexhm, ajeti 3-4.
    __________________

  17. #17
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    922
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Kt ata e quajn lirim t gruas


    Si grat u mashtruan q t dalin nga shtpit e tyre n Shtetet e Bashkuara t Ameriks?

    Nga 1800 deri n kohn ton jeta familjare n Perndim ka ndryshuar dukshm. Ndrsa Perndimi e quan kt ndryshim, pjes t lvizjes s grave pr liri, nj vshtrim i shkurtr mbi historin e ksaj, do t na shfaq dika m ndryshe.

    Amerika prpara 1800 ishte nj vend fermer dhe 90 pr qind e popullsis jetonin dhe punonin n ferma private. Familjet kishin furnizim t vetmjaftueshm, gati do gj e prodhonin n shtpi. Disa gjra t pakta t cilat nuk mund t prodhoheshin n shtpi i blenin. Disa gjra t tjera, veanrisht importet nga Europa, bliheshin n dyqane. Meshkujt kujdeseshin pr fushat dhe femrat kujdeseshin pr shtpin. Ato merreshin me thurje me shtiz, thurje me kashte dhe kujdeseshin pr kafsht e fermave.

    Revolucioni industrial

    Revolucioni industrial, i cili filloi afrsisht rreth 1800, solli nj ndryshim shum t madh n kt mnyr jetese. N 1807, me fillimin e lufts midis Britanis s madhe dhe Francs, Presidenti Jefferson nnshkroi Aktin e Embargos, i cili ndalonte tregtin midis Europs dhe Ameriks. Akti nnkuptonte q mallrat europiane nuk do t ishin m n tregjet Amerikane dhe Amerikant do t duhej ti prodhonin vet. Importi m i madh Europian n Amerik ishin rrobat dhe kshtu tregtart e prdorn kt mundsi pr t krijuar nj industri veshjeje n Amerik.

    N 1814, Francis Cabot Lowell, nj qytetar nga Bostoni hapi fabrikn e par moderne. Puna ktu duhej t bhej shum m shpejt sesa m prpara. N vend q ti bnin gjrat npr shtpia, n dor, gjrat filluan t bheshin me nj shpejtsi t madhe n fabrik dhe t gjithat hapat e puns kompletoheshin nn t njjtn ati. Tani far Lowell kishte nevoj ishin puntor. Ai pa se grat, veanrisht vajzat e pamartuara t fermerve, ishin m ekonomike pr tu prdorur pr pun. Ata kishin dshir gjithashtu t punonin si njerz me rroga n fabrik.

    Por Lowell duhej ta bnte punn jasht shtpis, t pranueshme n nj shoqri e cila nuk ishte e msuar me dika t till. Ai i siguroi prindrit se vajzat e tyre do t ishin nn kujdes dhe do ti mbanin nn nj disiplin t rrept. Dhe ai ndrtoi nj ndrtes n shoqri ku grat puntore jetonin dhe punonin s bashku.

    S shpejti, m shum e m shum fabrika doln n t gjith Amerikn. Pronart e fabrikave ndjekn shembullin e Lowell-it duke punsuar gra t pamartuara. Q nga 1850 pjesa m e madhe e mallrave t vendit prodhoheshin n fabrika. Si prodhimet e mallrave lviznin nga fshatet n qytet, njerzit gjithashtu lviznin nga fshatet n qytet.

    Pr t fituar para, njerzit linin shtpiat e tyre. Kur grat punonin n ferm, ishte shum e mundshme pr t kombinuar punn dhe familjen. Kur puna pr grat lvizi jasht shtpis, megjithat, vetm grat q mund ta ndjeknin at ishin ato pa prgjegjsi familjare ose ato t cilat nuk kishin bashkshort ose nuk kishin t ardhura. Andaj, vetm grat t cilat kujdeseshin pr familjet e tyre ishin ato q nuk punonin.

    Puna jasht shtpis u b pjes e jets pr grat e pamartuara. Ata do t punonin derisa martoheshin. Por koha kaloi, grat e gjenin jetn familjare se ndrhynte me aktivitetin e tyre n pun dhe n vend q ta shikonin punn jasht shtpis si t mundshme (ose dytsore), ata e shikuan jetn familjare si t till. Shum gra filluan t vononin martesn edhe m shum, dhe disa vendosn t qndronin beqaresha.

    Grat e martuara megjithat qndronin n shtpia dhe ia dedikonin jetn e tyre fmijve t tyre. Tani q nuk kishte m pun npr ferma, grat kishin edhe m shum koh pr fmijt. N 1900 m pak sesa 5.6% e grave t martuara punonin jasht shtpive. Nse nj grua do t punonte do t konsiderohej sikur burri i saj ishte invalid ose q ajo ishte e varfr.

    Lufta e par Botrore

    Hyrja e par me grumbuj e grave n fuqin puntore erdhi gjat Lufts s Par Botrore n 1914. Burrat shkuan pr t luftuar dhe vendi kishte nevoj pr puntor nga ata q kishin ln mbrapa. Grat e pamartuara nuk ishin t mjaftueshme pr nevojat e fuqis puntore, kshtu pronart filluan t ftonin gart e martuara gjithashtu. M 1919, 25% e grave n fuqin puntore ishin t martuara. Por ky ishte vetm fillimi.

    N tjetr rast q soli Lufta e par botrore ishte hyrja e grave n ushtri. Rreth 13.000 gra u regjistruan n Flotn Amerikane (US Navy), m s shumti duke br pun t vogla- kto ishin dhe grat e para n historin Amerikane q u aprovuan me rang t plot ushtarak.

    Depresioni i madh

    Depresioni i madh erdhi n 1930. Prqindja e papunsis u ngrit nga 3.2% n 1929 deri n 23.6% n 1932. Punt u bn m t pakta pr njerzit e aft dhe burrat. Baballart shkonin pr t krkuar pun. Disa nga dshprimi dezertonin familjet e tyre. Ashtu n shum familje prgjegjsia ra mbi nnat.

    Pjesa m e madhe e grave dhe e fmijve, megjithat, gjenin pun m leht sesa burrat pr shkak t ndarjes s puns n kategori pr burra dhe pr gra. Megjithse 80% e burrave gjat depresionit t madh i kundrshtuan grat e tyre pr t hyr n pun, nn do rrethan, faktort ekonomik e bn t nevojshme pr grat q t punojn. Ort ishin t gjata dhe paga ishte e ult. Njzet prqind e grave t bardha ishin n fuqin puntore.

    Lufta e dyt Botrore

    Lufta e dyt botrore erdhi n 1940. Burrat ishin duke luftuar dhe Amerika kishte nevoj pr puntor dhe pr furnizime (pr t prmbushur nevojat). Prsri, pronart shikonin drejt grave pr pun. Grat e pamartuara dhe t martuara ishin t ftuara n pun, ashtu si u b n luftn e par botrore.

    Por ende, opinioni publik ishte n prgjithsi kundr puns s grave t martuara. Media dhe qeveria filluan nj fushat propagande t ashpr pr t ndryshuar kt opinion. Qeveria federale i tha grave q fitorja nuk mund t arrihet pa hyrjen e tyre n fuqin puntore. Puna ishte e konsideruar pjes e t qenurit nj qytetar i mir, nj grua puntore ishte nj person patriotik.

    Qeveria themeloi Magazine Bureau n 1942. Bureau-ja publikoj Magazine War Guide, nj udhzim pr revistat se far temash duke t trajtonin n editorialin e tyre do muaj pr t ndihmuar propagandn e lufts. N shtator 1943, tema ishte Grat n Pun. Slogani pr kt ishte Sa m shum gra q punojn, aq m shpejt ne do t fitojm. Revista publikonte tregime q e madhronin dhe e ngrinin vendosjen e grave n pun jotradicionale, ku kishte nevoj pr puntor. Ideja ishte q nse punt e vogla dhe t patrheqshme t ishin portretizuar si trheqse dhe t ndershme, m shum gra do ti bashkangjiteshin fuqis puntore.

    Mediat krijuan Rosie the Riverter, nj karakter mitik pr ti inkurajuar grat q t hynin n fuqin puntore. Rosie portretizohej si nj grua patriotike, nj heroin pr t gjitha grat amerikane. Gjith ditn, nn shi e n diell, ajo sht pjes e fuqis puntore. Ajo sht duke br historin, duke punuar pr fitore, Rosie Riverter....

    Prpjekjet e propagands arritn efekte t konsiderueshme. M tepr sesa 6 milion gra iu ngjitn forcs puntore, maxhoranca e tyre e martuar. N 1940, prpara lufts, vetm 36% e grave puntore ishin t martuara. N 1945, pas lufts, 50% e grave puntore ishin t martuara. Tabuja e klass s mesme kundr nj gruaje puntore u shkatrrua.

    Pas lufts s dyt botrore

    1950 shnoi nj epok t prosperitetit n jetn e familjeve amerikane. Burrat u kthyen nga lufta dhe kishte nevoj pr pun. Prsri, qeveria dhe media u bashkuan t ndrronin opinionin publik. Kt her, megjithat, i inkurajuan grat t ktheheshin npr shtpia, e cila tregon q grat ishin nxjerr jasht (nga shtpit e tyre) jo pr lirit e tyre por sepse kishte nevoj pr puntor.

    Por kjo prpjekje nuk ishte e sukseshme dhe u la n mnyr t shpejt. S pari, grat nga rrangjet e ulta ekonomike u duhej t qndronin n fuqin puntore pr shkak t nevojs ekonomike. Dhe s dyti, erdhi ngritja e kulturs konsumatore.

    Bumi i fmijve ndodhi gjat 1950 gjithashtu. Grat u kthyen npr shtpia pr tiu dedikuar jett e tyre edhe njher fmijve t tyre. Por rreth t njjts koh nj ndryshim i rndsishm kishte hyr n jetn amerikane. Ky ishte prhapja e televizionit. N 1960 90% e popullats kishte n pronsi nj t till. Familjet do t grumbulloheshin rreth ekranit pr zbavitje. M prpara, do gj duke prfshir edhe reklamat, ishin t shikuara me interes t madh.

    Pjesa m e madhe e familjeve t mesme nuk mund ti prballonin standartet t deklaruara nga televizioni apo nuk ishin n gjendje q me nj rrog t arrin cilsin e jets. Shum gra u kthyen pr t punuar q kshtu t jetonin sipas standarteve t jetess amerikane, fardo q kuptohej me t nga ana e tyre.

    Numri i grave Amerikane n fuqin puntore q nga 1940 deri n 1950 u rrit n nnt prqind. Nga 1930 deri n 1940 ka patur vetm tre prqind rritje.

    Efektet

    Ashtu si nnat ju kthyen puns, televizori u b kujdestari m i rndsishm i fmijs. Fmijt n 1950 shpenzonin pjesn m t madhe t orve kur nuk flinin, prball televizorit.

    N 1940, m pak se 8.6% e nnave me fmijt nn mosh tetmbdhjet vjeare punonin. N 1987, 60.2% e grave me fmij nn mosh tetmbdhjet vjeare punonin.

    Ashtu si grat (e martuara) morn rol m t madhe n mbshtetjen finaciare t familjeve, ata e pan t justifikueshme q t krkonin q burrat e tyre t merreshin me fmijt dhe t bnin pun shtpie. Prmes viteve, prqindjet e divorcit u dyfishuan duke arritur n nj nivel ku nj nga dy martesa ishte e prir t prfundon me divorc. Prqindja e divorcit dhe lindja e fmijve u zvogluan. Numri i nnave si prindr t vetm n familje u rrit m shpejtsi. Njerzit rriteshin t paknaqur me jett e tyre, duke u krahasuar me jett e njerzve n televizion.

    Grat puntore patn nj ndikim n shoqri n shum mnyra t ndryshme. E para dhe m e rndsishmja nga kto ishte q fmijt me nnat puntore ishin t ln pa kujdesin e nj nne. Ashtu si numri i nnave q punonin rritej, numri i fmijve q rriteshin t pakontrolluar u rrit, dhe me kt rritje u rrit edhe krimi midis adoleshentve.

    Prderisa pjesa m e madhe e grave e vendosn karriern e tyre prpara familjes s tyre, edhe jeta familjare ishte shum e ndikuar nga grat e pamartuara q ishin t afta t fitonin m shum para sesa grat e martuara. Pr shembull, sipas nj studimi t nj ekonomisti t Havardit, grat (doktoresha) t cilat ishin t pamartuara dhe q nuk kishin fmij fitonin 13% m tepr n vit sesa ata t cilat ishin t martuara dhe 15% m tepr sesa ato q kishin fmij.

    Sot

    Maxhoranca e grave ende punojn n nivelet m t ulta t piramids ekonomike. Pjesa m e madhe e punsuar n pun shitblerje, pun n fabrika apo shrbime. Rreth 50% e fuqis puntore jan gra. Ndrsa 78% e t gjith shitsve dhe 99% e t gjitha sekretareve sot jan gra, vetm 31 pqind e menaxhereve dhe administratorve jan gra. Barazia n fuqin puntore ka qen nj mirazh por i ka br miliona gra q t ljn shtpiat e tyre dhe duke shkatrruar strukturn e familjes.

    Ishte vetm kur faktort ekonomik apo politik e bn t nevojshme pr t marrr m shum puntor, q grat u thirrn pr t punuar. Revolucioni industrial, depresioni i madh dhe luftrat botrore, t gjitha kt ngjarje t mdha rritn proporcionin e grave puntore, n ato koh kur kapitalistt krkonin m shum puntor n mnyr q t bheshin t sukseshm n planet e tyre dhe kshtu ata prdorn grat.

    Lvizja e grave nga shtpit n forcn puntore publike ka qen graduale. S pari grat puntore filluan t punonin, pastaj grat e pamartuara dhe pastaj grat pa fmij dhe pastaj grat e martuara me fmij dhe pastaj t gjitha grat. E njjta gj mund t shihet se po ndodh n vendet n zhvillim rreth bots, ashtu si Perndimi po prhap propagandn e tij t liris pr grat pr t punuar.

    Rezultatet e ksaj lvzjeje medoemos do t jen t njjtat.





    Bibliografi:


    -Hawes, Joseph M., ed. American families:A research Guide and historical handbook. New York: Greenwood Press, 1990.

    -Mintz, Steven. Domestic revolutions. New York: the Free Press, 1988.

    -Gary B. Nash, American Odyssey. New York: Glencoe McGraw-Hill, 2002.

    -Wilson, Margaret Gibbons. American Woman inw transition. Conneticat: Greenwood Press, 1979.

    -Goldstein Joshua S War and Gender: How Gender Shapes the War System dhe Vice Versa. Cambridge University Press, 2001.

    -Us department of labor, Womens Bureau. Women in the force, 1900-2002.

    -Library of congress Rosie the riverter: Real women workers in the World War II.




















    Fakte pr statusin social t femrs perndimore


    N kt koh kur grat perndimore mendojn se i udhheqin shtjet e veta, a don t thot kjo se ata e kan arritur pikn e barazis gjinore? A i ka tejkaluar femra e sodit shtypjet dhe maltretimet e ditve t kqija, t kaluara? A sht lirimi i gruas nj sinjal pr nj bot me moral m t mir? Kjo liri a i ka dhn emancipim real femrs dhe a e ka larguar nga padrejtsia? A e kemi par prfundimin e shtypjes, keqtrajtimit, prostitucionit, prdhunimit, shkurorzimit dhe familjeve me nj prind (si rezultat i shkurorzimit)? Prgjigja, sipas feministeve do t duhej t jet nj PO kmbngulse, mirpo mjerisht prgjigja sht nj JO e zymt.

    Zakonet e vjetra q i kan praktikuar romakt e vjetr, persiant, arabt (n kohn e injorancs) jan t gjalla dhe t pranishme, mirpo me nj mask t re. N kt koh moderne, n vend q ti varosin vajzat e gjalla, ata i abortojn n mitr dhe trupat e tyre t pajet i hudhin si mbeturina. Aborti sht vrasje, mirpo asnjher ska qen rnd t pranohet arsyeja se femra ka t drejt t zgjedh n nj rast vrasjeje si sht kjo! Ata q i bjn abortet po gjejn mnyra t reja pr ti mbytur fmijt e padshiruar.

    Metoda m e re, e cila e ka emrin aborti me lindje t pjesrishme q prfshin nxjerjen parciale t fetusit nga mitra; ku koka i ngel n mitr, dhe ai q i bn abortet (i cili se meriton titullin doktor) ia then eshtrat e koks s fetusit me instrument t fort, dhe ia nxjer trurin jasht. Pas ksaj pjest e mbetura t fmijs s mbytur nxiren jasht. Kjo procedur e tmershme prdoret q t mund ti tejkalojn ligjet e SH.B.A. t cilt thon se do fmij i lindur i gjall i ka t drejtat njerzore, dhe mbytja e tij do t shikohet si vrasje nga ana e gjygjeve. اfar mendjeje t smur dhe t prishur mund ti kujtohej dika e till? Pse fmiu i gjall n mitr ka m pak t drejta se ai q sht i lindur?

    Grat me fmij lshohen ende, si n shekujt e kaluar. Ky fenomen tash njihet si familje me nj prind. N vend q, si ather, t shkojn n treg e ta gjejn nj grue, burat e sodit mjaftohen me prostitucion, bile edhe me prdhunim. N koht e kaluara, burat i kan mbytur femrat prej t cilave nuk kan pasur m dobi, kurse ditve t sodit femrat konsumojn drog dhe alkool, dhe n fund bjn vetvrasje. Mnyra e vjetr Spartane q grat t ngelin shtatzne nga bura t fuqishm, tash sht zvendsuar me pllenimin artificial n bankat e sperms, t cilat e kryejn t njjtin rol mirpo me maskn e civilizimit dhe shkencs, zotat e kohs moderne. Dhe krejt kjo konsiderohet si prparim.

    Barazia e femrs me mashkullin n Perendim sht vetm nj ndr. Pr sa koh bota do ta injoroj mjerimin dhe katastrofn drejt t cils krejt jan nisur? Mnyra e vetme pr t siguruar nj t ardhme t sigurt dhe t drejt, sht duke i praktikuar msimet e Islamit. Muslimant kan prgjegjsi t madhe q ta prhapin kt mesazh deri te t gjith popujt e bots.

    Sipas feministve, shekulli 21 ka pas prparim m t madh n drejtim t barazis gjinore. Sidomos, periudha pas lufts s dyt botrore shihet si nj koh e art. Mirpo gjat ksaj periudhe, t gjitha krimet e llojeve t ndryshme kundr gruas kan shnuar rritje pr m shum se 25% (kto jan t dhna zyrtare, e ne aspak nuk kemi dyshim se realiteti sht shum m i hidhur n botn e tyre t civilizuar.)

    Aborti

    N Britani, numri i aborteve t regjistruara sht rritur dhjetfish prej kur u b legalizimi i aborteve n vitin 1968. At vit kishte 22 000 aborte t regjistruara, kurse n vitin 1991 numri u rrit n 180 000. Prej ather, numri i aborteve q bhen do vit sht duke u rritur me nj shpejtsi t madhe. Prej 180 000 aborteve q u bn n vitin 1991, 110 000 aborte jan br nga femra t pamartuara. Prej tyre vetm 1% jan br pr shkaqe medicinale. N vitin 1993, n Angli dhe Uells u regjistruan 819 000 aborte. Rezultatet e nj studimi treguan se 1/3 e mardhnieve jashtmartsore prfunduan me abort n vitin 1993. M shum se 3000 aborte u bn nga vajza t moshs nn 15 vje, ndrsa m shum se 31 000 aborte u bn nga vajza t moshs nn 19 vje.

    Stastistikat pr SH.B.A.-t jan edhe m t tmershme. Atje do vit numri i aborteve sht n rritje e sipr, saq deri n vitin 1994 numri i aborteve legale, t regjistruara ishte 1 milion. Instituti Alan Guttmacher, nj organizat pr studime q sht filijal e Planned Parenthood, vlerson se numri i aborteve totale q bhen brenda nj viti sht 10 20% m i madh se ai i statistikave zyrtare.

    N Kanada numri i aborteve sht sa gjysma e numrit t aborteve n Sh.B.A. Sidoqoft, pr vitin 1992, kjo d.t.th. se 25% e shtatznive kan prfunduar me abort.

    N Japoni, n shtetin m t zhvilluar industrialisht, ku koha sht para ndrsa paraja sht lnd esenciale e jets, numri i aborteve sht dyfish m i madh se n SH.B.A. N kt vend numri i aborteve brenda nj viti sht 2 milion (kuptohet, sipas t dhnave zyrtare).

    Gjaku i pafajshm i fmijve m s shumti sht derdhur n ish Bashkimin Sovjetik. Bashkimi Sovjetik ka prjetuar 12.8 milion aborte n vitin 1965, kurse numri i tr popullats ka qen 233 milion!! Ndrsa n kohn e sodit, 3/4 e shtatznive n kt vend prfundojn me abort.

    Ia vlen t miret pak koh pr t folur pr kto numra. Ne nuk duhet t harojm se kto numra jan shum m shum se nj statistik e thjesht. اdo numr paraqet vrasjen e nj fmije t pafajshm dhe t pambrojtur nga njerzit e civilizuar.

    Liria e zgjedhjes nn maskn e Civilizimit Botror, ka lejuar vrasjen e m se 1 miliard fmijve gjat 25 vjetve t fundit.

    N t kaluarn barbare, vajzat e posalindura jan mbytur pr shkaqe ekonomike. Kurse sot fmijt vriten q t zhduken argumentet e tradhtis, zinas dhe amoralitetit. Kto numra jan vetm pr abortet e regjistruara, kurse sa i prket aborteve ilegale dhe atyre q jan br n klinika private, vetm All-llahu, subhanehu ve teala, e din sakt numrin e tyre.

    Dhunimi

    Nuk sht leht t gjindet numri i sakt i dhunimeve. Shum prej tyre nuk raportohen, andaj mund t themi se numri real i dhunimeve sht shum m i madh se numri oficial.

    Sipas policis Britaneze, n vitin 1984 ka pasur 20 000 incidente dhe prafrsisht 1500 raste prdhunimi. Qendra Pr Dhunime n Londr vlerson se numri i dhunimeve sht 5000 6000 brenda nj viti; e numri real padyshim se sht shum m i madh. Prej vitit 1984, numri i sulmeve seksuale sht rritur m shum se numri i t gjitha krimeve tjera.

    Deri n vitin 1994, numri i dhunimeve t regjistruara shr rritur n 32 000. E sa pr sot, prafrsisht n do or ndodh nga nj dhunim. Me fjal tjera, prderisa ti je duke e lexuar kt, dikush do t bhet viktim e dhunimit n Angli.

    SH.B.A., vend ku ka m s shumti liri t t drejtave njerzore, sht vendi numr nj sa i prket numrit t dhunimeve q bhen. Ktu numri sht 4 her m i madh se n Gjermani, 18 her m i madh se n Angli dhe 20 her m i madh se n Japoni. N vitin 1995 n Juta, 2071 fmijs t moshs nn 18 vjeare dhe 633 fmij t moshs nn 6 vjeare jan dhunuar.

    N SH.B.A. pr do minut ndodhin 78 dhunime, gjegjsisht 1872 dhunime pr do dit apo 683 280 dhunime pr do vjet.

    Duke i shikuar kto numra, nj pyetje na shkon ndr mend: Kush sht duke i vepruar kto akte barbare kundr femrave? Realiteti sht shokues dhe shqetsues: Mbi 75% t femrave t dhunuara kan pasur kontakt m hert me dhunuesin, e kjo d.t.th. se ato dhunohen nga njerz q i njohin dhe u besojn. 16% e tyre dhunohen nga shokt e tyre t ngusht.

    Nj studim i br nga Kshilli Nacional Pr Lirit Qytetare tregon 38% e meshkujve e prdorin fuqin dhe pozitn e tyre n pun pr ti dhunuar koleget e veta. Sipas nj statistike 88% e femrave t anketuara kan pasur sulm seksual n vendin e puns. N Britani 86% e menaxhereve dhe 66% e puntoreve kan prjetuar ksi probleme.

    N Britani, bile edhe femrat q punojn n shrbimin policor jan viktim e sulmeve seksuale. Shembujt e ktyre incidenteve prfshijn edhe spiunimin e tyre gjat larjes, si dhe sulmimin e tyre n dhomat e veshjes.

    Dhunimi ka nj efekt shkatrues emocional, mental dhe psiqik n viktimat dhe famijet e tyre. Sa q n SH.B.A. 1.3 milion e viktimave kan probleme dhe rregullime psiqike.



    Martesa dhe Shkurorzimi

    N pjesn e fundit t shekullit 20 sht shnuar nj rritje e kohabitimit, d.t.th. e ifteve t pamartuara q jetojn bashk. Diku gjysma e femrave q kan lindur n vitet 1960-ta kan thn se kan kohabituar ndonjher.

    Ky veprim bhet q t arrihet nj martes e suksesshme, mirpo ndodh e kundrta, me rritjen e rasteve t kohabitimit sht rritur edhe numri i shkurorzimeve. Tani Britania e ka shkalln m t lart t shkurorzimeve n Bashkimin Europian. N vitin 1983 kishte mbi 147 000 shkurorzime. Deri n vitin 1994 ky numr sht rritur n 165 000.

    N SH.B.A. shkalla e shkurorzimeve sht rritur prej 708 000 n vitin 1970 n 1 175 000 n vitin 1990. Tabelat e numrit t shkurorzimeve nuk mund ti paraqesin dhimbjet e atyre prindrve q jan shkurorzuar, apo t fmijve t tyre, bota e t cilve sht prmbysur.

    Numri i martesave n Britani sht zvogluar nga 389 000 n vitin 1983 n 341 000 n vitin 1994. Prej ktyre martesave, prafrsisht 1/3 prfundojn me divorc, ndrsa shkaku kryesor i divorcit shr tradhtia.

    Divorci tash sht shkaku kryesor i vetvrasjeve n Sh.B.A.

    Njerzit e shkurorzuar 3 her m shum ka gjasa t bjn vetvrasje n krahasim m njerzit e martuar.

    Sa m shum q njerzit largohen nga udhzimi i Krijuesit t tyre aq m shum u shtohen vuajtjet.

    Prindrit e vetm

    Ka edhe nj statistik depresive q sht duke u rritur nga implementimi i lirimit t gruas. N vitet e fundit numri i lindjeve nga nnat e pamartuara sht rritur nga 90 000 n vitin 1982 n 215 000 n vitin 1992. Nga t gjitha bebet e lindura n vitin 1992, 31% e tyre jan lindur nga nna t pamartuara. Prej tyre diku 2500 femra kan lindur duke qen nn moshn 15 vjeare, kurse 23 000 kan qen nn moshn 20 vjeare.

    Aq sa numri i lindjeve ilegale sht rritur, po aq numri i lindjeve nga iftet e martuara sht zvogluar nga 890 000 n vitin 1961 n 511 000 n vitin 1994. Realiteti pas ksaj sht se shumica e femrave largohen nga prgjegjsia e rritjes s fmijve.

    30% e fmijve n Britani prkujdesen vetm nga njri prind.

    Shkatrrimi i familjeve dhe moskujdesi pr grat Perendimore ka rezultuar q numri i nnave q kujdesen vet pr fmijt e tyre n SH.B.A. t jet 10 milion n vitin 1994. Shtpia normale me bab, nn dhe fmij sht nj iluzion n botn Perndimore.

    Prej ktyre fmijve pr t cilt kujdeset vetm njri prind 20% e tyre kan probleme arsimore, emocionale dhe morale. 63% e vetvrasjeve bhen nga fmij q rrjedhin nga kto familje.

    Kjo ngarkes mbi gruan pr tu prkujdesur vet pr fmijt e saj sht nj ndr format m brutale t diskriminimit.

    Shndeti

    Sipas studimeve, vetm 43% e nnave q kujdesen vet pr fmijt e tyre e kan prshkruar shndetin e tyre si t mir dhe prafrsisht 39% kan raportuar smundje kronike.

    Gruaja gjithashtu ka shndet psiqik m t dobt se sa meshkujt. Ata i vizitojn doktort familjar dhe psikiatrat shum m shpesh, dhe jan konsumuese m t mdhaja t barnave kundr ankthit dhe depresionit. Femrat jan ato q ndjehen m keq dhe m t paknaqura se meshkujt pr shkak t puns q e bjn dhe pr shkak t kushteve q i kan n pun.

    Nse do ta pyetje nj njeri t thjesht n rrug se kush vuan m shum nga smundjet psiqike, do t thonte: femrat. Sidoqoft kshtu nuk ka qen doher. Studimet nga viti 1850 e deri n Luftn e dyt botrore tregojn se meshkujt kan qen ata q kan vuajtur m shum nga smundjet psiqike. Kurse sa i prket femrave, ata e kan marr udhheqjen n lidhje me smundjet psiqike pas viteve 1950-ta, n at koh kur u emancipuan.

    Kjo prqindje e rritur e problemeve psiqike te femrat sht pr shkak se ato e shohin se pozita e tyre n shoqri sht m irrituese dhe m pak shprblyese se ajo e meshkujve.

    Studiuesit e smundjeve psiqike gjithashtu e kan zbuluar se femrat q kujdesen vet pr fmijt e tyre m shum i nnshtrohen smundjeve psiqike se sa ato q jan t martuara, si dhe shkalla e vetvrasjeve n mesin e femrave q jan t shkurorzuara sht shum i madh.

    Prej ather t gjitha studimet q e krahasojn shndetin mental t grave t shkurorzuara me ato t martuara, tregon se t parat kan nj prqindje shum m t lart t problemeve psiqike. Me rritjen e shkalls s divorceve, sht rritur numri i femrave m smundje psiqike.

    Alkoholi dhe Duhani

    Sipas nj reporti t publikuar n Sunday Times, numri i femrave q konsumojn alkohol sht n rritje e sipr. Studimi tregon se numri i meshkujve q prdorin alkoholin mbi sasin e lejuar ka rn n 26%, kurse ai i femrave sht rritur n 12%.

    Numri i femrave q konsumojn duhan n kt koh sht gati po aq sa numri i meshkujve. Studimet tregojn se m shum vajza t reja dhe djem t rinj fillojn t konsumojn duhan, gj q tregon se n t ardhmen shumica e duhanxhive do t jen femra.

    Pornografia

    Rritja e shpejt e industris pornografike, q ka filluar nga vitet 1950 (interesant bash ather kur femra u lirua), ka treguar edhe nj her pr t arriturat e barazis n Perndim. Pornografia nuk e prezenton femrn si nj qenie njerzore me ndjenja dhe nevoja, por si nj mjet q prdoret pr ti shfryer epshet e pastaj hudhet mnjan. Femrat jan udhhequr q t besojn se me shitjen e trupit t tyre ata do ta arrin barazin, por n fakt ata u bn rob t meshkujve t cilt e shfrytzojn iden e barazis pr ta prdorur femrn pr ti knaqur epshet e veta dhe pr t fituar para.

    N vitet 1980-ta manpulimi me grat eci n hap para. Sheila Jeffreys, nj feministe, shkruan: Kur kampanja kundr pornografis filloi, ishte e mundur t sulmohet pornografia si nj product mashkullor i dizajnuar pr konsumim mashkullor. Kjo nuk sht kshtu n vitet 1980-ta. Femrave u sht thn nga ana e liberalistve se pasiq femrat jan t barabarta tash, sht n rregull pr femrn t knaqet me pornografi. Kjo ideologji m shum shrben pr ta dobsuar emancipimin e femrs se sa pr ta zhvilluar. Idea e shitjes s pornografis femrave prej viteve 1980-ta sht br nj mnyr m e sofistikuar pr ta prkrahur dominimin mashkullor.

    Pornografia sht kategoria m e madhe e mediave n bot. Ajo hyn n shtpit tona nprmjet televizorit dhe gazetave, si dhe nprmjet videos, filmit dhe programeve satelitore. Globalisht, pornografia ka profit 7 miliard Dollar n vit. N SH.B.A. do dit ka 1 milion filma t ri pornografik, q sht 30% m shum se filmat e zhanrave tjer. N Britani, 20 milion kopje t gazetave pornografike shiten pr do vit. N Suedi nj shitore pornografike ka m shum se 500 tituj t gazetave pornografike, kurse nj kiosk ka diku 50 tituj.


    Esht vlersuar se 18 milion meshkuj n Sh.B.A. blejn gazet pornografike do muaj. Pornografia n bot sht duke u br gjithnj m e dhunshme dhe m e ashpr, dhe kohve t fundet gjithnj e m shum po shprndahet me an t internetit.


    Kjo sht pozita n t ciln civilizimi dhe prparimi i tij, si dhe barazia gjinore e kan vendosur njerzimin, ku femrat jan viktima n do aspekt t krimeve, sulmeve dhe diskriminimeve tjera.

    Si rezyme, kjo sht ka ka ndodhur n orn e kaluar n Britani: nj femr sht dhunuar, 18 veta jan shkurorzuar, 20 femra kan abortuar dhe 24 fmij u kan lindur femrave t pamartuara. Kjo ndodhi e njejt do t prsritet n orn e ardhshme dhe n orn pas saj. Derisa ti e kalon ditn duke qen i zgjuar apo i fjetur, kjo gjendje e trishtueshme do t vazhdoj, dhe numri i viktimave t reja gjithnj e m shum do t rritet.



    Cfar prgjigje e mundshme mund t jepet pr kt? Si mundet q kto krime barbare kundr femrave t zvoglohen dhe t zhduken? Rruga e barazis s supozuar n mes gjinive, vetmse sht duke e shtuar problemin, dhe dokush q ka sadopak mend do ta sheh se bota sht duke shkuar drejt barbarizmit dhe injorancs (xhahilijetit). Xhahilijet i njejt si ai q ka qen n periudhn para-islame. N nj shoqri q pretendon se sht e civilizuar dhe e prparuar, si mund t pranohen standardet e ulta morale q po i shohim ditve t sodit.




    Cilat jan zgjidhjet e ktyre problemeve? Pr njerzit q jan t begatuar me sinqeritet dhe kuptim, nuk ka nevoj t krkohet shum pr ta gjetur prgjigjen. Kush mund t udhzoj m mir se Krijuesi i meshkujve dhe femrave All-llahu? Nse i krahasojm praktikat perndimore me vlerat islame, do t shihet qart e vrteta dhe do t shihet devijimi dhe shkatrimi moral n t cilin gjenden perndimort.

    Shkaku kryesor i problemeve q u diskutuan sht fakti se shoqria perndimore e nxit przierjen e lir t meshkujve dhe femrave. Duke i marr n konsiderat pasojat e przierjes s burrave dhe grave, t cilat u cekn m lart, zgidhja e ksaj sht e qart.

    Psikologt bashkohor pajtohen se kur jan bashk dy veta t gjinive t kundrta, ideja seksuale dhe mendime t ngjashme u bien ndrmend. Shkaku i ksaj sht lejimi i przierjes s meshkujve dhe femrave, si dhe kjo sht shkak i krejt dhuns, shtypjes dhe krimeve q bhen ndaj femrave. Veprimi sipas ksaj t drgon te krejt smundjet e shoqris perndimore: abortit, shkurorzimit, familjeve me nj prind, vetvrasjeve, dhunimeve dhe t gjitha smundjeve tjera shoqrore. Para 1400 vjetve, Pejgamberi Muhammed (sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem) ia trhoqi vrejtjen njerzimit pr pasojat e przierjes se meshkujve dhe femrave dhe na kshilloi t kemi shum kujdes nga kjo gj. N lidhje me kt ai tha se: kur vetmohet nj mashkull dhe nj femr, i treti i tyre sht Shejtani.

    Si tham m hert 75% e dhunimeve bhen nga njerz q i njohin vikimat. N vendet e puns, 38% e meshkujve e prdorin pozitn e tyre pr ti shfrytzuar femrat me t cilat punojn. Shkaku kryesor i divorcit sht zinaja dhe tradhtia bashkshortore, gjra q bhen shum leht kur t przihen meshkujt dhe femrat. Shkaku pse femrat 15 vjeare po ngelin shtatzna, sht pr shkak shkollave ku msojn bashk meshkujt dhe femrat.

    N botn perndimore, barazia e femrave d.t.th. q ato t duken njsoj si meshkujt, ti punojn t njejtat pun q i punojn meshkujt dhe t sillen njsoj si sillen meshkujt. Shoqrit perndimore e kan paguar shtrejt sjelljen e ktill jonatyrale, duke i humbur vlerat morale dhe njerzore. Barazia n mes gjinive nuk do t thot se edhe meshkujt edhe femrat duhet t duken njsoj, t punojn t njejtn pun dhe t sillen njsoj. Kjo sht absurditet, sepse All-llahu e ka krijuar mashkullin me cilsi q dallojn nga ato t femrs.

    Islami ka vendosur ligje t qarta pr rolin e meshkujve dhe rolin e femrave n shoqri, q prputhen me natyrn n t ciln All-llahu i ka krijuar meshkujt dhe femrat. Mirpo armiqt e Islamit me qllim manipulojn me faktin se n Islam femrat urdhrohen t mbulohen dhe mos t przihen me burrat e huaj, duke e konsideruar kt si shtypje mbi femrat. Andaj ne duhet ta tregojm t vrtetn dhe ta sqarojm t kotn n ciln gjenden metodat e flliqura t tyre, t cilat i promovojn pasuesit e shejtanit pr t fituar t mira materiale dhe pr ti shfryer epshet e veta, duke e prdorur femrn si mjet n realizimin e ktyre gjrave..

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •