nga Panorama

Anila Mema

Nuk mund t rrij pa shkruar mbi at ka shpesh i mbetet n kujtes. Ska gj nse i plqen apo jo. Ai shkruan mbi t, ndonse kritika, n art, n letrsin shqiptare mungon prej m se dhjet vjetsh.

sht ndr t paktt kritik shqiptar q nuk mund t hesht n kt koh t zhurmshme. sht Adriatik Kallulli, kritiku dhe studiuesi i artit dhe letrsis shqiptare. Tashm jep msim n Fakultetin e Historis dhe Filologjis, por edhe n Akademin e Arteve t Bukura. N nj intervist t dhn pr gazetn Panorama, Kallulli shpjegon prse mungon kritika shqiptare.

Pr fat t mir ne kemi prodhime letrare, por skemi kritik t institucionalizuar. A ju duket normale kjo gjendje dhe pse kemi arritur deri n shkatrrimin e filtrave t kritiks n Shqipri?
shtja q ju krkoni pr bised sht jashtzakonisht e rndsishme, sht e kohs dhe nuk ju takon vetm individve, t cilt vuajn, sepse ska kritik. Kjo deri diku i takon edhe instancave dhe strukturave shtetrore, institucioneve t kulturs, t Lidhjes s Shkrimtarve, t Ministris s Kulturs, Akademis s Arteve, Fakultetit t Historis dhe Filologjis, pse jo dhe Fakultetit t Shkencave Sociale dhe n prgjithsi nj vargu strukturash t shoqris son. Ju e pagzuat shum bukur me fjaln filtrim, i cili sht gjithmon i domosdoshm. Filtrohet mendimi njerzor n radh t par, sepse do shoqri dshiron t dij cilt jan personalitetet e veta, cilt meritojn nj konsiderat, respekt, cilt jan autort me nivel t lart dhe q duhet t mbrohen, kultivohen dhe madje, edhe t interpretohen pr t kthyer nj rrezatim t shoqris son shqiptare. Ne kemi fatin e madh q jemi nj shoqri e hapur dhe kemi botime t uditshme, sht nj gzim i jashtzakonshm q sot kemi gjith filozoft, madje sot ka disa botime estetike si sht Luk Ferri Homo estetikus, Hipoliteni me Filozofin e artit, Stefan apaliku me Estetikn moderne dhe shum studime nga Alfred Ui. Ka m s paku 200-300 botime n vit n proz, n roman, n kujtime, n gjini dhe lloje t ndryshme t artit. I gjith ky lum botimesh dhe kta autor q punojn me koh t tra mbeten pa nj fjal, pa interpretim, pa peshore, pa gjykim, mbetet pa nj vlersim. Ather ndodh n kt mes. Mendoni juve sikur t gjitha gjrat t shiteshin pa pesh, pa datat e skadencs, ato do ta shkatrronin shndetin e shoqris shqiptare dhe e kan shkatrruar prgjithsisht n at rast kur nuk jan kapur, por nj gj e skaduar, n art sjell dme m t mdha. Madje, n Shqipri prkthehen dhe botohen pr her t par autor, t cilt nuk kan qen botuar m par pr rrethana politike q dihen. Kta autor krkojn vetvetiu nj vshtrim kritik, n mnyr q orientimi i librit t jet sa m i besueshm. N prgjithsi shtpit botuese e kan pr zakon t botojn ndonj parathnie ose ndonj pasthnie, por ajo sht krejt e pamjaftueshme dhe pastaj nga ana tjetr, ne kemi nevoj pr nj kritik permanente, t specializuar, e cila ka brenda njohuri t thella bashkkohore profesionale.

Midis t tjerave ju njiheni edhe si kritik i letrsis dhe i artit n prgjithsi. Pas viteve 90 kjo kategori specialistsh (ku bni pjes edhe ju) u etiketua shpesh her si inkuizitor t fjals, t ngjyrs Pa dashur t hyj n polemika sa e ndjeni veten fajtor?
Do ti prgjigjem pyetjes suaj q sht dhe pak lnduese, me nj skem romani t novelistit t shquar rus, Aleksandr Solxhenisit, Pavijoni i kancerozve. Dy t smur n pavijon diskutojn mbi dikaturn staliniane, mbi rolin negativ t udhheqsit t vetm n at vend. Dhe shkrimtari n gojn e personazheve bn nj analiz t shklqyer. Nj nga personazhet del te dritarja e pavijonit dhe i thot tjetrit. Shikoje fushn, a e ke vn re se kur fryn er t gjith kallinjt e grurit ulin kokat. N kt mnyr ai jep t kuptoj, se ka val t tilla n histori se kur i ulin kokat t gjith ose pjesa m e madhe e intelektualve. Edhe sot ka ulje kokash mbi shum dukuri dhe fenomene, t cilat jan t dhimbshme dhe shoqria nuk sht n gjendje ti zgjidh. Un kam hyr n korin e asaj sprkatjeje, t atyre melodive shum t prsritura, por mendoj se kam prshndetur gjat jets sime si kritik veprat m t denja t letrsis shqiptare, ato q i qndrojn dhe tani demokracis dhe m vjen mir q n shtpin time, ekzistojn qindra shnime, dedikime t t gjitha autorve t mdhenj shqiptar, pr at ndihm q ju kam dhn edhe pr dorshkrimet e tyre e pr veprat e tyre, dhe po ti shohsh se 80% e shkrimeve t mia jan pr vepra t denja t letrsis shqiptare t: De Rads, Naimit, Samiut, Vaso Pashs, ajupit, Fan Nolit, Migjenit, Lasgush Poradecit, pastaj edhe t shkrimtarve q erdhn m von, Jakov Xoxs, Petro Markos, Ismail Kadares, Kol Jakovs, Dhimitr Shuteriqi, t Dhimitr Xhuvanit, Naum Priftit, Koo Kosts, Bilal Xhaferit, Dritro Agollit dhe shum shkrimtar t tjer. Jeta ime u integrua kryesisht n kryeveprat e ktyre shkrimtarve. Dhe nse do t mbeten kryeveprat dhe un kam shkruar pr to, ather un e kam nj certifikat t vlersimit dhe inkuzitor lumturisht nuk jam br asnjher, sepse dhe do t kishte dal n shtyp n kto 15 vjet. Sepse pr mua shkrimtart kan qen vllezrit e mi, miqt e mi m t mir, sepse me t gjith kam pasur miqsi dhe kjo ka qen pjesa ime m themelore e jets. Edhe un, si dhe kolegt e mi jemi kategori historike.

Sa e vshtir sht puna e kritikut, kur duhet t ndaj vlerat njerzore nga vlerat artistike?
Puna e kritikut sht objektivisht shum e rnd. T duhet t lexosh dhe me mendjen esll dhe me nj dashuri, jo vetm njrn vepr t nj shkrimtari, por disa vepra t tij. Por, ndrkoh t bsh dhe krahasime, t shohim se ku sht bota dhe se si i trajton bota kto shtje dhe kjo krkon nj vllimtari pune, nj koh e cila sht masakruese pr veprn. Pozicioni i kritikut sht i till, q ai duhet t zotroj, patjetr filozofin, historin e popullit t vet shum, shum mir, folklorin e popullit t vet shum mir, ai pastaj do sdo sht nj njeri q duhet t ket nj shije artistike. Asnjher nuk mund t shkruaj nj kritik, pa e lexuar nj vepr disa her. Shpesh her krkohet q t shkruhet mbi teatrin vetm pasi sht par premiera. Emocionet e nats s premiers jan, por duhet ta shohsh dhe her t tjera q t japsh kontribut real t asaj q sht shfaqur. Por e gjith kjo pun realizohet nga pasioni, nga dashuria dhe nga konsekuenca q ka kritiku. Ana njerzore sht e dhimbshme, sepse n fund t fundit artisti ka punuar dhe ti i anashkalon ose flet ftoht pr veprn e tij. Ather, ai vuan nga kjo gj, drobitet dhe nse ti merr kurajon q ta shfaqsh publikisht mendimin tnd, ndikon n nj mnyr apo n nj tjetr n pozicionin e t tjerve. N kohn e sotme kur veprat letrare dhe artistike dalin me shum vshtirsi financiare dhe ekonomike, ky sht nj pozicion i vshtir pr kritikun.



Pr t pasur kritik

Mendon se kritika mund t riinstitucionalizohet, dhe kjo vetm me vullnet. Pr t, t frytshme jan shkollat e larta dhe universitetet shqiptare. Mund t ket nj profile pr kritikn, n Akademin e Arteve jan t gjitha mundsit q t krijohen vite shtojc, ose kurse pasuniversitare ku t jepen lnd speciale mbi kritikn artistike, mbi kulturn, mbi skulpturn, muzikn, dramn, por edhe n universitete t tjera q ka Shqipria, tregon Kallulli edhe pse pr t nuk sht shum entuziazt. Nga gjith kto shkolla mund t dalin dy ose tre vet, shton m tej ai.



Gzimet q shtojn dhimbje

Nse e pyet se cili sht mendimi i tij mbi eljen e ekspozitave, promovimet e librave, t cilat gjithnj prfundojn me koktej, tund kokn dhe qesh. N rastin kur promovohet nj libr, postmortum i nj shkrimtari t madh dhe ather njerzit vijn me dashuri pr t nderuar njerzit q i kan mbetur gjall, prmes veprs s tij. Kur autori dshiron t krijoj nj autoritet merr disa njerz dhe i recitojn, merr disa njerz q i flasin mir pr veprn dhe kjo vetvetiu krijon nj vetknaqsi tregon kritiku Adriatik Kallulli. E megjithat, pr t, kto sajdisje nuk jan plot rndsi. Ajo q ai vlerson jan vlerat e do vepre, qoft ajo letrare apo edhe artistike. Pr mua, e rndsishme sht vet vepra q ti paraqet. Por, un do t prdorja vargun e bukur t shkrimtarit Ismail Kadare. Duke m puthur pa m dashur, ma shtoni dhimbjen dhe m shum, shton m tej kritiku Adriatik Kallulli.