Valentina Duka
Shqipri

Roli i Klerit Katolik Shqiptar n Konferencn e Paqes n Paris (19191920)

N kuadr t prpjekjeve dhe t lufts n shum drejtime t shqiptarve pr bashkim e lirim kombtar, kleri katolik ka nj rol t veant. Duke qen historikisht nj lidhz e fuqishme midis Shqipris dhe bots perndimore, si dhe nj prcjells i fryms s Perndimit n mesin e shqiptarve, prfaqsuesit eminent t bashksis katolike kan qen ndrkoh edhe kontribues kryesor pr ruajtjen dhe zhvillimin e vetdijes kombtare t popullit t vet. Prpjekjet e tyre pr zhvillimin e arsimit dhe t kulturs kombtare gjat shekujve XVIIXVIII u intensifikuan m tej gjat fazs s Rilindjes, koh kur figura t shquara nga radht e klerit katolik, si: At Gjergj Fishta, Ndre Mjedja, Preng Doi, etj., jo vetm me prodhimtarin e tyre letrare, por edhe me veprimtarin e tyre politike e kulturore, u bn pjes e rndsishme e lufts s popullit shqiptar pr shkputjen nga sundimi osman dhe shpalljen e pavarsis s Shqipris m 28 Nntor 1912.

Themelimi i shtetit t pavarur shqiptar, i cili, edhe pse mbulonte m pak se gjysmn e kombit, kishte rndsi t madhe n historin e shqiptarve. Megjithat, nn peshn e ngjarjeve dramatike q shoqruan shpalljen e pavarsis, si ishte rebelimi fanatik n Shqiprin e Mesme dhe Lufta I Botrore, shteti shqiptar i sapokrijuar pushoi s ekzistuari.

N kto kushte, do t ishin tryezat diplomatike t Konferencs s Paqes s Parisit, t mbajtur n vitet 19191920, ato q do t vendosnin fatin e mtejshm t Shqipris: nse do t rimkmbej ajo si vend i pavarur, qoft edhe ashtu e coptuar sipas skems s vendosur n Konferencn e Londrs m 1913, apo do t zhdukej nga harta politike e Ballkanit.

Sigurimi i nj vendimi pozitiv, n rastin m t mir, n favor t njohjes s nj shteti t pavarur shqiptar n kufijt e Shqipris etnike, dhe n rastin m t keq, n favor t ruajtjes s shtetit shqiptar n kufijt e sanksionuar m 1913, u b boshti i prpjekjeve t prfaqsuesve t segmenteve kryesore politike t shoqris shqiptare t kohs.

Pikn kulmore lvizja e lartprmendur e arriti n dhjetor t 1918-s, kur Kongresi i Durrsit q bashkoi 50 delegat nga pothuajse e gjith Shqipria politike (me prjashtim t Kors dhe t Vlors), konkludoi me formimin e qeveris s Durrsit, fillimisht miqsore me Italin, dhe q shpresonte t siguronte bashkimin e shqiptarve dhe t trojeve t tyre n Ballkan gjat muajve vendimtar t Konferencs s Paqes n Paris. Kjo qeveri u kryesua nga Turhan pash Prmeti dhe reflektonte n prbrjen e saj tr spektrin fetar t shoqris shqiptare.

Q n fillim t krijimit, detyra m e ngutshme me t ciln u prball kjo qeveri, ishte caktimi i delegacionit q do ta prfaqsonte zyrtarisht at n Konferencn e Paqs, ku de facto ndodhej "Qeveria e Bots"(World government), si dhe prgatitja e memorandumeve dhe dokumenteve t tjera zyrtare drejtuar Fuqive t Mdha.

Fillimisht Turhan Pasha, me cilsin e Kryeministrit shqiptar, n prbrje t delegacionit, krahas vetes, caktoi edhe Mehmet Konicn (Ministr i Punve t Jashtme n Qeverin e Durrsit), Mithat Frashrin dhe Mihal Turtullin, por, pas kshillave t dhna nga Sonino (Ministr i Jashtm i qeveris italiane), q n delegacion t kishte edhe prfaqsues nga Shqipria e Veriut dhe e Mesme, Kryeministri shqiptar pranoi t'i bashkangjis delegacionit zyrtar shqiptar edhe Monsinjor Luigj Bumin, ipeshkv i Lezhs dhe ministr pa portofol n qeverin e Durrsit, si prfaqsues i Shqipris s Veriut, si dhe Mustafa Krujn, ministr i posttelegrafive, si prfaqsues t Shqipris s Mesme.

Turhan pash Prmeti dhe Mehmet Konica u nisn pr n Paris m 4 shkurt 1919, ndrsa pjesa tjetr e delegacionit arriti n Paris n fillim t prillit 1919.

Qeveria italiane u prpoq me t gjitha mnyrat pr t vendosur kontrollin e vet mbi delegacionin zyrtar shqiptar duke i dhn edhe fonde pr periudhn e qndrimit t tij n Paris, fakt q prmendet npr arkivat italiane, por q nuk sht pranuar kurr nga vet protagonistt. Megjithat, Italia nuk arriti t vendos n shrbim t saj delegacionin zyrtar shqiptar, kur ishte fjala pr aneksimin e Vlors prej saj, si dhe vendosjen e protektoratit italian mbi Shqiprin.

Nj rol t rndsishm n prvijimin e qndrimit t delegacionit zyrtar shqiptar n Paris luajtn dy figura t rndsishme nga radht e klerit katolik shqiptar, Imzot Luigj Bumi dhe At Gjergj Fishta. Q n fillim t mbrritjes n Paris t delegacioneve shqiptare, ku prve atij zyrtar, kishte edhe prfaqsues t shqiptarve t Ameriks, Rumanis, Turqis, Kosovs, etj., u evidentuan qndrime t ndryshme n radht e tyre prsa i prket zgjidhjes s shtjes shqiptare. Pasi e pan q sigurimi i nj shteti t pavarur shqiptar n kufijt e Shqipris etnike ishte i pamundur, prfaqsuesit e shqiptarve n Paris, nprmjet memorandumeve t tyre, kmbngulnin t siguronin, t paktn, kufijt e caktuar nga Konferenca e Ambasadorve n Londr, m 1913. Gjithashtu, frika e coptimit t mtejshm t Shqipris politike t konturuar n Londr m 1913, si dhe vendosja e ktij shteti t coptuar nn mandatin italian, solli ndarjen e prfaqsuesve shqiptar n shum grupime: disa krkonin vendosjen e shtetit shqiptar nn mandatin amerikan; t tjer ishin pr mandatin italian; nj grup tjetr krkonte rikthimin e princ Widit, n nj koh q kishte edhe syresh q ishin pr rikthimin e Esat Toptanit.

Rritja e revoltave antiitaliane n Shqipri, kritikat e ashpra n shtypin shqiptar t kohs pr Turhan Pashn dhe etiketimi i tij si filoitalian, bn q, me vendim t qeveris s Durrsit, n qershor t vitit 1919, ai t zvndsohet si kryetar i delegacionit zyrtar shqiptar, me Imzot Luigj Bumin. Qndrimi i ktij t fundit deri n kt koh kishte qen m i moderuar, por, meqnse ishte katolik, ky ndryshim prsri u mirprit nga Italia. Roli i Imzot Bumit n zgjidhjen e shtjes shqiptare, pas marrjes s detyrs s kryetarit t delegacionit zyrtar shqiptar n Konferencn e Paqes n Paris, rritet s teprmi. Q n fillim t detyrs s re, Luigj Bumi, me cilsin e Kryetarit t delegacionit shqiptar n Paris, protestoi tek presidenti Willson pr krimet e kryera nga serbt mbi popullsin e Pejs, Gjakovs, Plavs e Gucis. Ai i drgoi atij listn e viktimave n zonn e Rugovs dhe krkonte q trupat amerikane t futeshin n kt zon.

Nuk kishte kaluar m shum se nj muaj q Luigj Bumi ishte br kryetar i delegacionit t qeveris s Durrsit n Paris, kur nnshkruhet m 29 korrik 1919 marrveshja Titoni Venizellos (Itali-Greqi), sipas s cils, Roma do t mbshteste n Konferencn e Paqes krkesn greke pr aneksimin e Kors dhe t Gjirokastrs, ndrsa Greqia njihte aneksimin italian t Vlors si dhe mandatin italian mbi shtetin e cunguar shqiptar.

Nj vendim i till u prit me shqetsim t madh n radht e delegacionit shqiptar n Paris. L. Bumi, pr t diskutuar kt problem, u takua personalisht me ministrin e jashtm italian n Paris, m 26 tetor 1919. "Masi jam zgedh kryetari i Drgats shqiptare, interesa e Shqipnis na ka pru te ju, e n mnyr t posame kishim me dshirue me dijt ndoj send prmi marrveshje t'uej me Zotin Venizellos,mas t cils marrveshje dy provinca t Shqipnis, Kora e Gjirokastra, do t kalojshin n Greqi", i drejtohet Bumi Ministrit t Jashtm italian. Por diplomati italian prgjigjet se marrveshja "Tittoni-Venizelos" nuk kishte ndonj rndsi t madhe dhe se zbatimi i saj varej dhe nga shum rrethana t tjera, prgjigje kjo q nuk e knaqi shum kryedelegatin shqiptar.

Gjithashtu, Imzot Bumi u takua n tetor t 1919 edhe me ministrin e Jashtm t Francs, S. Pichon, me kryetarin e prkohshm t delegacionit amerikan, White (Uait) si dhe me prfaqsues t delegacionit anglez (s bashku me L. Gurakuqin dhe M. Konicn), t cilve iu krkua t prdornin autoritetin e tyre n t mir t shtjes shqiptare.

Rreziku i madh i coptimit t vendit, e detyroi delegacionin e qeveris s Durrsit, q t drgonte kryetarin e vet L. Bumi n Vatikan, pr t takuar personalisht Papa Benediktin XV, t cilit, n emr t shqiptarve, t'i krkonte t prdorte autoritetin e vet n mbrojtje t krahinave t Kors dhe t Gjirokastrs nga aneksimi grek, me qllim q krahinat n fjal t'i mbeteshin Shqipris. N kto kushte, m 26 dhjetor 1919, Luigj Bumi niset pr n Vatikan ku arriti m 29 dhjetor 1919.

N ditt e para t janarit kryedelegati shqiptar u takua me Papn, t cilit iu drejtua me kto fjal: "Tesh pra Shejtni, t gjith misat (antart V. D.) e Drgats shqiptare q jan n Paris e q shumica asht myslymane, m kan ue ktu prpara Shejtnis s'Uej e t gjith pr nj goj U luten qi me fuqin t'Uej morale e me influencn e madhe q keni n botn mbar, t na jepni ndihmn t'Uej t vlefshme si ku dini Ju Vet, qi t na pshtojn (shptojn V.D.) dy provincat shqiptare, Kora e Gjirokastra, t cilat jan n rrezik prej akordit Titoni Venizellos".

Papa Benedikti XV, pasi e sqaroi ipeshkvin shqiptar se nuk mund t ndrhynte pran qeveris s Italis dhe Francs, sepse marrdhniet e Vatikanit me kto qeveri nuk ishin t mira, i premtoi atij se do t takohej urgjentisht me ambasadort anglez dhe amerikan n Vatikan, t cilve do t'u krkonte t qndronin n krah t popullit shqiptar. Ishte influenca e ktij takimi q grupi katolik n parlamentin italian t'i krkonte Francesco Nitti-t (kryeministr italian i asaj kohe), q Italia t prpiqej me t gjitha mnyrat pr t mos shkaktuar coptimin e Shqipris.

Gjithashtu, m 5 shkurt 1920, Imzot Bumi shkoi n Belgjik pr t takuar kardinalin e atjeshm Mercier pr t biseduar me t pr problemet e shqiptarve.

Duke par se n t gjitha memorandumet q Fuqit e Mdha kishin prgatitur dhe diskutuar n Konferencn e Paqes, ato mbshtesnin mandatin italian mbi shtetin shqiptar, delegacioni i Qeveris s Durrsit, nn udhheqjen e Imzot Bumit, n mbledhjen e vet t dats 9 dhjetor 1919, ku, n cilsin e sekretarit t delegacionit, asistonte edhe At Gjergj Fishta, vendosi t'u drgonte nj memorandum Fuqive t Mdha, pr t'u krkuar atyre vendosjen n krye t shtetit shqiptar t nj princi italian nga familja mbretrore e Savojs, pr t mnjanuar kshtu mandatin real italian mbi Shqiprin. Ndrsa n mars t vitit 1920, Imzot Bumi dhe Mihal Turtulli, me cilsin tani edhe t antarve t Kshillit t Lart t zgjedhur n Kongresin e Lushnjs (mbajtur n fund t Janarit 1920), shkuan n Londr pr t trhequr prkrahjen e Mbretris s Bashkuar pr shtjen shqiptare.

N kryeqytetin britanik, prve Herbert-it (kryetar i shoqats s miqsis BritaniShqipri) dhe Miss Durham-it (mikesh e deklaruar e shqiptarve), delegacioni shqiptar u takua edhe me Filip Kerr (Sekretar i Ministrit t Jashtm anglez) dhe Leeper (ekspert pr shtjet ballkanike pran delegacionit anglez n Paris), etj.

Sipas nj raporti t shkurtr, q Imzot Bumi i drgonte Tirans, del se nga takimet e shumta t kryera prej tij n Londr, kishte msuar n radh t par opinionet e politikanve britanik pr Shqiprin dhe Shqiptart. Ja si shkruante ai midis t tjerash: "puna q na ka sjell dam ma t madh asht mendimi se shqyptart nuk jan n nj mendim dhe se nuk mirren vesht n mes t tyne. Si ktu (n Paris V. D.), po ma tepr n Londr, muerm vesh se shum prej shqyptarve kan krkue nga Konferenca Greqin, Italin a Jugosllavin." N kto rrethana, shkruan Imzot Bumi, jam ballafaquar me nj mendim t kristalizuar mir, fatkeqsisht, n radht e vendimmarrsve evropian se shqiptart nuk kishin aftsi t vetqeveriseshin. Por, duke qen se ishte e domosdoshme t sigurohej mbshtetja e kancelarive evropiane pr t realizuar synimet n drejtim t zgjidhjes s shtjes kombtare, Imzot Bumi i porosiste: "Pik s pari duhet pra t kemi bashkim t plot, urtsi t madhe, durim e nderim pr njeni-tjetrin. Duhet t shuejm hidhnimet e mrit q na ndajn, t respektojm mendimet e shokve tan e t mos ftohim e t mos ashprsojm mardhniet ndrmjet Shqiptarve prej do krahinash e prej do fenash q t jen. Pr t mirn e atdheut duhet sot q ma i madhi t bahet ma i vogl prpara t tjerve. Udha politike tjetr q duhet t mbajm asht kjo: T mundohemi t prfitojm nga interesat kundrshtare t njenit e tjetrit e t prpiqemi t fitojm besimin e miqve e nderimin e armiqve.

Puna dhe prpjekjet e Imzot Bumit n krye t delegacionit zyrtar shqiptar pr t mbrojtur shtjen kombtare n Konferencn e Paqes s Parisit, veprimtaria e tij diplomatike plot maturi e vendosmri, prbjn nj kontribut t muar n njrin prej asteve m delikate t historis s popullit shqiptar, duke treguar edhe nj her se pjestart e klerit katolik shqiptar, personalitetet e shquara nga radht e tij, si ishte edhe vet Imzot Bumi, vijuan t'i shrbenin kombit t tyre me po at seriozitet e prkushtim q i kishin shrbyer ndr shekuj t part e tyre. Edhe pse aspirata e Imzot Bumit dhe e atdhetarve t tjer shqiptar pr nj Shqipri trsore dhe t bashkuar brenda kufijve t saj etnik nuk u prmbush, Konferenca e Paqes e Parisit, nn ndikimin prcaktues t presidentit amerikan t kohs, Wilson, t paktn, nuk lejoi zhdukjen nga harta politike e Ballkanit t shtetit shqiptar.