Close
Faqja 1 prej 5 123 ... FunditFundit
Duke shfaqur rezultatin 1 deri 20 prej 93
  1. #1
    Peja o qytet i bekuar
    Antarsuar
    28-03-2002
    Postime
    312
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime

    far sht demokracia?

    Jetojm n nj koh kur thirrja pr liri dhe demokraci jehon n mbar rruzullin toksor. Evropa Lindore i flaku qeverit totalitare pothuajse gjysm shekullore, ndrsa republikat e ish Bashkimit Sovjetik po luftojn pr zvendsimin e regjimit komunist gati 75 vjear me nj rend t ri demokratik, t cilin nuk kan pasur kurr mundsi ta gzonin m par. Por drama q rrethon ndryshimet e jasht-zakonshme politike n Evrop, errson shkalln e lart n t ciln shpresa e demokracis ka mobilizuar popujt kudo n bot. Amerika e Veriut dhe e Jugut sot prbjn praktikisht nj hemisfer ku ka triumfuar demokracia; Afrika po prjeton nj epok t papar reformash demo-kratike; n Azi ka hedhur rrnj nj proces i ri e i gjall demokratizimi.
    Nj dukuri e till me prmasa botrore prgnjeshtron pretendimet e skeptikve sipas t cilve demokracia e sotme liberale prbn nj produkt unik perndimor q nuk mund t mbartet me sukses n shoqrit joperndimore. N nj bot ku demokracia po zbatohet n vende kaq t ndryshme si Japonia, Italia dhe Venezuela, institucionet demokratike mund t pretendojn me t drejt se simbolizojn aspiratat njerzore t mbar bots pr liri dhe vetqeverisje.
    Shtpia e Liris (Freedom House), organizat krkimore me qendr n Amerik, boton nj raport vjetor n t cilin prcaktohet shkalla e liris politike dhe e t drejtave civile pr do shtet dy kritere baz pr demokracin. N vitin 1990, Shtpia e Liris arriti n prfundimin se 61 prej 167 shteteve sovrane t bots, ku jeton 39% e popullsis s saj, ishin plotsisht t lir. Megjithat edhe kjo shifr sot sht e vjetruar. Ajo nuk pasqyron shtrirjen e plot t revolucio-neve demokratike n Evropn Lindore, duke prfshir edhe ribashkimin e Gjermanis; ndry-shimet revolucionare q prfshin republikat e ish Bashkimit Sovjetik; vendosjen e qeverive t zgjedhura nga populli n vende t tilla si: Nikaragua, Panamaja, Namibia dhe shtetet baltike; dhe planet pr rivendosjen e demokracis n Nigeri. Pr m tepr, era e demokracis vazhdon t fryj nga Mongolia n Taivan, ndrsa n Afrik nga Senegali, Gaboni e Kongoja deri n Angol, madje edhe n Afrikn e Jugut.
    Megjithat kjo dallg lirie q vihet re gjat dhjetvjearit t fundit, nuk prbn kurrsesi garanci pr suksesin e saj prfundimtar. ester E. Fini i Ri, profesor i arsimit dhe i politiks shtetrore n Universitetin e Vanderbiltit dhe drejtor i Rrjetit t Prsosmris Arsimore (Educational Excellence Network), duke iu drejtuar nj grupi arsimtarsh dhe zyrtarsh qeveritar n Managua t Nikaraguas ka thn: sht m se e kuptueshme q populli, pr nga natyra, paraplqen m shum lirin sesa shtypjen. Por kjo nuk do t thot se sistemet politike demokratike mund t krijohen dhe t mbrohen vet pr nj koh t gjat. Prkundrazi, ideja e demokracis sht e qndrueshme, por zbatimi i saj sht i pasigurt.
    N ditt tona, interesat demokratike po prtrihen, por po t'i hedhim nj vshtrim rrjedhs s gjat t historis njerzore q nga Revolucioni Francez n fund t shekullit XVIII deri n krijimin e regjimeve njpartiake n mesin e shekullit XX, do t vrejm se numri i demokracive ka qen i vogl dhe pjesa m e madhe e tyre ka qen jetshkurtr. Nj fakt i till nuk duhet t shkaktoj pesimizm dhe dshprim, por duhet t shrbej si nxitje. Dshira pr liri mund t jet n natyrn ton, ndrsa praktika e demokracis duhet msuar. Nse elsi i historis do t vazhdoj t hap dyert e liris dhe t mundsive pr ta vendosur at kjo varet nga prkushtimi dhe menuria e mbar popullit vet, dhe jo nga ligjet e hekurta t historis; sigurisht as edhe nga dashamirsia me t ciln paraqiten disa udhheqs t vetzgjedhur.
    Ndryshe nga sa mund t mendohet, nj shoqri demokratike e shndosh nuk sht thjesht aren ku individt luftojn pr realizimin e qllimeve t tyre vetjake. Demokracia lulzon ather kur pr t kujdesen qytetar q jan t gatshm, q me lirin e fituar me sakrifica, t marrin pjes n jetn shoqrore duke shprehur mendimet e tyre n debate; duke zgjedhur prfa-qsues q e kan treguar veten t denj me veprimet e tyre; dhe duke pranuar nevojn e tolerancs dhe t kompromisit n jetn shtetrore. Shtetasit e nj vendi demokratik gzojn t drejtn pr lirit e individit, por ata mbajn gjithashtu edhe prgjegjsin q u takon pr ndrtimin e nj t ardhmjeje q do t vazhdoj t mbshtetet n vlerat themelore t liris dhe t vetqeverisjes.

    Prkufizimi i demokracis


    Qeveria e popullit

    Fjala demokraci njihet nga t gjith, megjithat demokracia sht nj koncept q akoma keqkuptohet dhe shprdorohet n nj koh kur regjimet totalitare dhe diktaturat ushtarake t ngjashme me to, jan prpjekur t fitojn mbshtetjen e popullit, duke i ngjitur vetes etiketa demokratike. T frymzuar nga forca e ideve demokratike, vullneti dhe mendja njerzore kan gjetur shprehje t thell nxitse n histori: nga Perikliu n Athinn e lasht deri tek Vaclav Haveli n ekosllovakin e sotme; nga Deklarata e Pavarsis e Tomas Xhefrsonit m 1776 deri tek fjalimet e fundit t Andrej Sakarovit m 1989.
    N fjalor jepet ky prkufizim pr demokracin: qeverisje nga populli, ku pushteti m i lart i takon popullit dhe ushtrohet drejtprsdrejti prej tij ose prej prfaqsuesve t zgjedhur prej tij sipas nj sistemi t lir elektoral. Sipas Linkolnit, demokracia sht qeveri q i prket popullit, del nga populli dhe i shrben atij.
    Fjalt liri dhe demokraci prdoren shpesh n vend t njra-tjetrs, por ato nuk jan sinonime. Demokracia nuk sht vetm nj sistem idesh dhe parimesh mbi lirin, por prbn gjithashtu nj sr praktikash dhe mnyrash veprimi q kan marr form n rrjedhn e gjat, dhe shpeshher t ndrlikuar, t historis. Me pak fjal, demokracia sht institucionalizimi i liris. Mbi kt baz mund t prcaktohen parimet themelore t nj regjimi kushtetues, t cilat i kan qndruar kohs, si edhe t drejtat e njeriut dhe barazia prpara ligjit, pa t cilat nj shoqri nuk mund t quhet demokratike.
    Demokracia mund t jet dy llojesh: demokraci e drejtprdrejt dhe demokraci me prfaqsim. N nj demokraci t drejtprdrejt, do shtetas mund t marr pjes n nxjerrjen e vendimeve shtetrore, pa ndrmje-tsin e zyrtarve t zgjedhur apo t emruar. Shihet qart se nj sistem i till sht shum i volitshm, pasi numri 1 individve q marrin pjes n t, sht relativisht i vogl, si pr shembull n nj organizat t nj bashksie, n nj kshill fisnor ose n nj deg lokale t nj sindikate, ku antart mund t mblidhen n nj dhom t vetme pr t diskutuar problemet dhe pr t marr vendimet me konsensus ose shumic votash. Athina e lasht, vendi i par demokratik n bot, arriti t zbatonte demokracin e drejtprdrejt me nj asamble t prbr nga 5000 deri 6000 an-tar ndoshta numri m i madh i antarve q mund t mblidhen s bashku dhe t zbatojn demokracin e drejtprdrejt.
    Me prmasat dhe kompleksitetin e saj, shoqria moderne paraqet mundsi t pakta pr demokraci t drejtprdrejt. Madje edhe n verilindje t Shteteve t Bashkuara, ku mbledhja q zhvillohet n Nju-Inglnd prbn nj tradit t shenjt, shumica e komuniteteve sht shtuar aq shum sa banort nuk mund t mblidhen t gjith n nj sall t vetme pr t votuar drejtprsdrejti pr shtje q lidhen me jetn e tyre.
    N ditt tona, forma m e prhapur e demokracis, si pr nj qytet me 50 mij banor, ashtu edhe pr shtete me 50 milion banor, sht demokracia me prfaqsim, n t ciln qytetart zgjedhin zyrtart q drejtojn jetn politike, hartojn ligjet dhe drejtojn programet pr t mirn e prbashkt. Duke prfaqsuar popullin, kta individ merren me probleme t ndrlikuara shtetrore, duke u kushtuar atyre, n mnyr t kujdesshme dhe t rregullt, kohn dhe energjit e duhura, gj q nuk mund t realizohej nga qytetart e thjesht.
    Mnyrat e zgjedhjes s ktyre zyrtarve mund t jen nga m t ndryshmet. Kshtu pr shembull, n shkall kombtare antart e organeve legjislative mund t zgjidhen nga distriktet. Kshtu do distrikt mund t zgjedh nj prfaqsues t vetm. Ndrsa n nj sistem me prfaqsim prpjestimor, do parti politike prfaq-sohet n legjislatur sipas raportit t numrit t votave t fituara, me numrin e prgjithshm t votave n shkall kombtare. Zgjedhjet krahinore dhe lokale mund t organizohen sipas modeleve kombtare. Por prfaq-suesit mund t zgjidhen edhe n mnyr m t thjesht: duke mos organizuar zgjedhje, por duke marr mendimin e prgjithshm t grupit. Pavarsisht nga mnyra e ndjekur, zyrtart shtetror n nj vend me demokraci me prfaqsim e ushtrojn detyrn n emr t popullit dhe mbajn prgjegjsi prpara popullit pr veprimet e tyre.

    Sundimi i shumics dhe t drejtat e pakics

    Demokracia sht sistem ku shtetasit marrin lirisht vendime politike, duke zbatuar parimin e sundimit t shumics. Megjithat nuk sht e thn q sundimi i shumics t jet patjetr demokratik. Kshtu pr shem-bull, askush nuk do ta quante t drejt nj sistem q lejon 51% t popullsis t shtyp 49% t pjess tjetr n emr t shumics. N nj shoqri demokratike, sundimi i shumics duhet t shoqrohet me garantimin e t drejtave t njeriut, t cilat nga ana e tyre, i shr-bejn mbrojtjes s t drejtave t pakicave, qofshin ato pakica etnike, fetare, politike apo thjesht individ q kan humbur n nj debat rreth nj shtjeje t disku-tueshme legjislative. T drejtat e pakicave nuk varen nga dshira e mir e shumics, as nuk mund t mohohen nga vota e shumics. T drejtat e pakicave mbrohen, pasi ligjet dhe institucionet demokratike mbrojn t drejtat e t gjith qytetarve.
    N nj kumtes pr nj seminar mbi arsimin, t mbajtur n Poloni, Dajena Revi, studjuese dhe autore shkrimesh t ndryshme, sot ndihmsministre e arsimit n Shtetet e Bashkuara, shkruan: Demokraci kushte-tuese sht ajo form qeverisjeje ku demokracia me prfaqsim zbatohet n prputhje me nj kushtetut q kufizon kompetencat e qeveris dhe u siguron t gjith shtetasve t drejtat themelore. N nj shoqri t till, sundon shumica, ndrsa t drejtat e pakicave mbrohen nga ligji dhe nprmjet institucionalizimit t ligjit.
    Kto elemente prcaktojn elementet themelor t t gjitha llojeve t demokracive bashkkohore, pavarsisht nga ndryshimet historike, kulturore dhe ekonomike. Elementet themelor t qeverisjes kushtetuese sundimi i shumics i shoqruar me t drejtat e individit dhe t pakicave, si dhe sundimi i ligjit, mund t'i gjejm n Kanada dhe Kosta-Rik, n Franc dhe Botsvan, n Japoni dhe Indi, pavarsisht nga ndryshimet e mdha q kto vende paraqesin si kombe dhe shoqri.

    Shoqria demokratike

    Demokracia nuk sht thjesht nj sistem rregullash dhe procedurash kushtetuese q prcaktojn mnyrn e funksionimit t nj sistemi politik. N nj shtet demokratik, qeveria prbn vetm nj element q bashk-jeton n kuadrin e nj strukture shoqrore t prbr prej institucionesh, partish politike, organizatash dhe shoqatash t ndryshme. Nj shumllojshmri e till quhet pluralizm. Pluralizmi nnkupton q grupet e organizuara dhe institucionet t mos varen nga qeveria pr ekzistencn, prligjjen dhe autoritetin e tyre.
    N nj shoqri demokratike veprojn me mijra organizata private, lokale e kombtare. Shum prej tyre luajn rol ndrmjetsues midis individve dhe institu-cioneve komplekse shoqrore dhe qeveritare, ku bjn pjes edhe ato vet, duke kryer kshtu funksione q nuk i prkasin qeveris dhe duke u dhn mundsi individve t ushtrojn t drejtat dhe prgjegjsit e tyre si shtetas t nj vendi demokratik.
    Kto organizata i prfaqsojn interesat e antarve t tyre n nj sr mnyrash: duke u dhn mbshtetje kandidatve pr t'u ngarkuar me detyra shtetrore; duke marr pjes n diskutime pr probleme t ndryshme; dhe duke u prpjekur t ndikojn n poli-tikn shtetrore. Nprmjet ktyre organizatave, indivi-dve u jepet mundsia pr t marr pjes konkretisht si n qeveri, ashtu edhe n jetn e komuniteteve t tyre, si pr shembull n organizata bamirse dhe kisha, shoqata t mjedisit dhe t lagjes, shoqri tregtare dhe sindikata.
    N nj shoqri autoritare, t gjitha kto organizata do t kontrolloheshin dhe vzhgoheshin. Pr t ushtruar veprimtarin e tyre, kto organizata duhet t miratoheshin dhe t prgjigjeshin prpara qeveris. Ndrsa n nj vend demokratik, kompetencat e qeve-ris prcaktohen dhe kufizohen qart me ligj. Pr rrje-dhoj, organizatat private jan t lira nga kontrolli qeveritar. Madje shum prej tyre nxisin qeverin dhe prpiqen ta vn prpara prgjegjsis pr veprimet e saj. Organizata t tjera q merren me art, me ushtrimin e nj besimi fetar, pun krkimore ose shtje t tjera, paraplqejn t bjn nj jet pothuajse krejtsisht t pavarur nga qeveria.
    N nj jet politike kaq t pasur t nj shoqrie demokratike, shtetasit mund t gjejn t gjitha mund-sit pr t br nj jet t lir dhe pr t marr prsipr prgjegjsin e vetqeverisjes, pa qen t shtypur nga dora e rnd e shtetit.

    ------------------------------------

    SHTYLLAT E DEMOKRACIS

    Sovraniteti i popullit.
    Nj qeveri q mbshtetet n plqimin e t qeverisurve.
    Sundimi i shumics.
    T drejtat e pakics.
    Sigurimi i t drejtave themelore t njeriut.
    Zgjedhje t lira dhe t drejta.
    Barazia prpara ligjit.
    Zbatimi i drejt i ligjit.
    Kufizime kushtetuese mbi qeverin.
    Pluralizmi shoqror, ekonomik dhe politik.
    Toleranca, pragmatizmi, bashkpunimi dhe kompromisi.


    --------------------------------------

    Demokratet e pare

    Pavarsisht se demokracia prbn nj dukuri shum t ndrlikuar, vendi ku ajo u shfaq pr her t par mund t prcaktohet leht: qytet-shteti i Athins n shekullin V p.e.s. Athina e Perikliut, e quajtur kshtu sipas udhheqsit t saj m t njohur, shrbeu si burim frymzimi pr breza t mvonshm teoriciensh politik dhe burrash shteti. Megjithat, shum aspekte t demokracis n Athin mbeten ende t pa-kuptueshme dhe t panjohura.
    Institucioni politik qendror n Athinn e shekullit VI dhe V p.e.s., ishte Asambleja, q prbhej zakonisht nga 5000 deri n 6000 an-tar dhe ku mund t merrnin pjes t gjith qy-tetart e rritur meshkuj. (Atje prjashtoheshin grat, skllevrit dhe t huajt.) Asambleja mund t merrte vendime pa asnj kufizim ligjor pr fardo problemi t brendshm, thjesht me shumic votash. Gjyqet drejtoheshin nga juri t prbra prej 501 qytetarsh, t cilt vendos-nin gjithashtu me shumic votash pr fajsin ose pafajsin e t paditurit.
    T bn prshtypje fakti se udhheqsit e Asambles nuk zgjidheshin, por caktoheshin me short, pasi athiniant tnendonin se secili prej qytetarve ishte n gjendje t ushtronte nj detyr shtetrore. Numri i detyrave t tilla ish-te i pakt. Udhheqsit kryesor zgjidheshin pr nj periudh njvjeare. Por riga ana tjetr, Athina e Perikliut nuk kishte organizma ekze-kutiv t rndsishm si presidenti, kryemini-stri, kabineti dhe shrbimi i prhershm shte-tror. Prgjegjsia e marrjes s vendimeve binte pothuajse vetm mbi antart e Asambles. Kjo ishte nj barr q n kohn ton do t gjy-kohej si e papranueshme.
    Duke mos pasur kufizime kushtetuese, Athina e Perikliut prirej nga grupazhi dhe manipulimi prej disa oratorve dinak. N fund t fundit, ishte Athina demokratike ajo q dnoi me vdekje filozofin Sokrat, duke merituar kshtu urrejtjen e pavdekshme t dishepullit t tij m t famshm dhe njkohsisht, t antidemokra-tit m t flakt, Platos.
    Pavarsisht nga armiqt dhe dobsit e saj, Athina demokratike nuk ishte nj lule e brish-t. Ajo jetoi pr afro 200 vjet, duke mundur madje t mbijetoj edhe pas humbjes n Luf-tn e Peloponezit n vitin 404 p.e.s. me rivalen e saj kryesore, Spartn.
    -----------------------------------------

    vazhdon
    no respect whatsoever for authority - Richard Feynman.

  2. #2
    Peja o qytet i bekuar
    Antarsuar
    28-03-2002
    Postime
    312
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Te Drejtat

    Ne mendojm se kto t drejta vetkuptohen: t gjith njerzit jan krijuar t barabart; ato i ka pajisur Krijuesi me disa t drejta t patjetrsueshme, n t cilat bjn pjes e drejta pr t jetuar, e drejta pr t qen i lir dhe e drejta pr t qen n krkim t lumturis. Pr sigurimin e ktyre t drejtave, njerzit formojn qeverit, fuqia e t cilave buron nga plqimi q i japin asaj t qeverisurit.

    Te drejtat e patjetersueshme

    Me kto fjal t paharrueshme t Deklarats s Pavar-sis, Tomas Xhefrsoni parashtroi parimin themelor mbi t cilin ngrihet nj qeveri demokratike. Qeveria e nj shteti demokratik nuk sht pr t njohur t drejtat themelore t renditura nga Xhefrsoni. Qeveria demo-kratike formohet per t'i mbrojtur kto t drejta, q do individ i gzon n saje t ekzistencs s tij.
    Sipas filozofve iluminist t shekujve XVII-XVIII, t drejtat e patjetrsueshme jan t drejta natyrore t dhuruara nga Perndia. Kto t drejta nuk zhduken me krijimin e nj shoqrie. Madje as shoqria, as qeveria nuk mund t'i heq ose tjetrsoj ato.T drejtat e patjetrsueshme prfshijn lirin e fjals dhe t shprehjes, lirin e fes dhe t ndrgjegjes, lirin e grumbullimit dhe t drejtn pr mbrojtje t barabart prpara ligjit. Kjo nuk sht kurrsesi e gjith lista e t drejtave q qytetart gzojn n nj shtet demokratik. Shoqrit demokratike mbrojn gjithashtu edhe t drejta t tilla civile si e drejta pr proces t drejt gjyqsor. Megjithat t drejtat e msiprme prbjn t drejtat thelbsore q duhet t mbroj nj qeveri demokratike. Prderisa jan t pavarura nga qeveria, kto t drejta duhen prfshir n legjislacion. Ato nuk varen gjithashtu as nga tekat e astit t nj shumice elektorale. Kshtu pr shembull, amendamenti I i Kushtetuts s Shteteve t Bashkuara nuk ia jep popullit lirin e fes ose t shtypit; ai e ndalon Kongresin t nxjerr ndonj ligj pr ndalimin e liris s fjals, fes dhe grumbullimit paqsor. Historiani Leonard Levi ka thn: Individt mund t jen t lir kur qeveria e tyre nuk sht e till.
    Formulimi i hollsishm i ligjeve dhe i procedurave lidhur me t drejtat themelore t njeriut ndryshon nga nj shoqri n tjetrn. Megjithat, do shoqri demokratike ka pr detyr ndrtimin e strukturave kushtetuese, ligjore dhe shoqrore, q sigurojn mbroj-tjen e ktyre t drejtave.

    Fjala

    Demokracia nuk mund t jetoj pa lirin e fjals dhe t shprehjes. T diskutosh dhe t votosh, t mblidhesh dhe t kundrshtosh, t falesh prpara Perndis, t sigurosh drejtsi pr t gjith t gjitha kto varen nga liria e fjals dhe e informacionit. Kanadezi Petrik Uillson, autor i seris televizive Lufta pr demokraci, shkruan: Demokraci do t thot komunikim: njerz q bisedojn me njri-tjetrin pr shqetsimet e prbashkta e q ndrtojn t ardhmen e tyre. Prpara se t mund t qeverisen, njerzit duhet t jen t lir t shprehen.
    Shtetasit e nj vendi demokratik jan t bindur se nprmjet shkmbimit t lir t ideve dhe mendimeve, e vrteta triumfon mbi gnjeshtrn, vlerat e t tjerve mohen m mir, zonat e kompromisit prcaktohen m sakt dhe rruga drejt prparimit hapet. Sa m i madh t jet vllimi i ktyre shkmbimeve, aq m mir! Eseisti amerikan E.B. Uait shprehet kshtu: Shtypi n vendin ton t lir sht i besueshm dhe i dobishm, jo pr shkak t cilsis s tij t lart, por pr shkak t larmis s tij t madhe. Prderisa numri i botuesve, t cilt e paraqesin t vrtetn sipas mnyrs s tyre, sht i madh, neve si popull na jepet mundsia ta msojm t vrtetn dhe t jetojm n dritn e saj... Larmia sjell siguri.
    Ndryshe nga sa ndodh n shtetet autoritare, n shtetet me qeveri demokratike, prmbajtja e fjals s shkruar dhe t folur sht jasht do kontrolli, diktati apo gjykimi. Demokracia mbshtetet n qytetar t shkolluar e t ditur, t cilt vetm duke prfituar sa m shum nga informacioni i pasur, mund t marrin pjes n mnyr sa m t plot n jetn e shoqris n t ciln bjn pjes. Padija lind plogshtin. Demokracia lulzon n saje t energjis s qytetarve, t cilt i ushqen nj burim i pashtershm idesh, t dhnash, mendimesh e hamendjesh.
    far duhet t bj nj qeveri kur mjetet e informa-cionit ose organizatat e tjera e shprdorojn lirin e fjals duke prhapur t dhna q sipas mendimit t shumics, jan t rreme, t neveritshme, pa prgjegjsi apo thjesht t pahijshme? Prgjigjja e prgjithshme do t ishte: Asgj! Qeveria nuk ka pr detyr t merret me gjra t tilla. N prgjithsi, t kujdesesh pr lirin e fjals do t thot t lejosh liri fjale akoma edhe m t madhe. Mund t duket paradoksale, por n emr t fjals s lir, nj vend demokratik duhet t mbroj nganjher edhe t drejtat e individve dhe grupeve q prkrahin nj politik t atill antidemokratike q sht pr shtypjen e fjals s lir. Qytetart e nj shoqrie demokratike e mbrojn kt t drejt, t nisur nga bindja se n fund t fundit, debati i hapur on drejt nj t vrtete edhe m t madhe e drejt veprimeve politike edhe m t menura, sesa kur liria e fjals dhe e kundrshtimit shtypet.
    Krahas ksaj, prkrahsit e fjals s lir mendojn se heqja dikujt sot e liris s fjals q sipas mendimit tim prbn fyerje, shrben si krcnim i mundshm ndaj ushtrimit nga ana ime t fjals s lir nesr, pasi fjalt e mia mund t'i duken dikujt tjetr si fyese. Nj ndr mbrojtjet klasike t ksaj pikpamjeje sht ajo e filo-zofit anglez Xhon Stjurt Mill, i cili n esen me titull Mbi lirin, t shkruar n vitin 1859, shfaq mendimin se shtypja e liris s fjals sht e dmshme pr t gji-th. N qoft se nj mendim sht i drejt, shkruante ai, njerzit humbasin rastin pr t zven-dsuar gabimin me t vrtetn. N qoft se ai sht i gabuar, njerzit humbasin... nj perceptim m t qart dhe nj mbres m t gjall pr t vrtetn, t cilat lindin si pasoj e ndeshjes s ksaj t vrtete me gnjeshtrn.
    Rrjedhim i drejtprdrejt i liris s fjals sht e drejta e njerzve pr t'u grumbulluar dhe pr t'i krkuar n mnyr paqsore qeveris t dgjoj ankesat e tyre. N qoft se populli nuk do t kishte nj t drejt t till pr t'u grumbulluar dhe pr t'iu dgjuar zri, liria e fjals nuk do t kishte asnj vler. Pr kt arsye, liria e fjals vshtrohet e lidhur ngusht, madje pazgjithshm-risht, me t drejtn pr t'u grumbulluar, pr t kundrshtuar dhe pr t krkuar ndryshime. Qeveria demokratike mund t caktoj n baz t ligjeve, kohn dhe vendin e grumbullimeve dhe t manifestimeve politike pr mbrojtjen e qetsis, por ajo nuk duhet ta prdor kurrsesi kt t drejt pr t shtypur protestat, ose pr t penguar grupet kundrshtare q t shprehin hapur mendimet e tyre.

    Liria dhe besimi

    Liria e fes ose n mnyr m t prgjithshme, liria e ndrgjegjes, do t thot se askujt nuk mund t'i krkohet t ushtroj nj fe t caktuar kundr dshirs s tij. Gjithashtu, askush nuk mund t ndshkohet n kurr-far mnyre, pse ka paraplqyer nj fe t caktuar ndaj nj tjetre ose pse nuk ka zgjedhur asnj lloj feje. Nj shtet demokratik e konsideron besimin fetar t individit si shtje plotsisht personale.
    Prafrsisht, liria e fes do t thot se askush nuk mund t detyrohet nga qeveria t pranoj nj fe zyrtare t caktuar. Fmijt nuk mund t detyrohen t ndjekin msimet n nj shkoll t caktuar fetare. Askujt nuk mund t'i krkohet t shkoj n shrbesa fetare, t falet apo t marr pjes n aktivitete fetare kundr dshirs s tij. Duke pasur histori dhe tradit t gjat, shum vende demokratike kan caktuar zyrtarisht kisha ose fe q kan mbshtetjen e shtetit. Megjithat, nj fakt i till nuk e shkarkon qeverin nga prgjegjsia pr t mbrojtur lirin e individve q kan besim t ndryshm nga feja e njohur zyrtarisht.

    Qytetaria: t drejtat dhe detyrat

    Nj shtet demokratik mbshtetet n parimin se qeveria sht pr t'i shrbyer popullit; populli nuk sht pr t'i shrbyer qeveris. Me fjal t tjera, njerzit jan shtetas t shtetit demokratik, por jo subjekte t tij. Ndrsa nga njra an, shteti mbron t drejtat e shtetasve t tij, nga ana tjetr shtetasit tregojn ndaj shtetit besnikrin e tyre. N nj sistem autoritar, shteti, duke qen i ndar trsisht nga shoqria, u krkon shtetasve t tregojn besnikri dhe t'i shrbejn atij, pa qen i detyruar nga ana e tij, q t marr aprovimin e shtetasve pr veprimet e veta.
    Kur shtetasit n nj vend demokratik votojn, ata ushtrojn t drejtn dhe prgjegjsin e tyre pr t vendosur se kush do t'i drejtoj. Krejt ndryshe, n nj shtet autoritar, akti i votimit shrben vetm pr t ligj-ruar przgjedhjet q jan br paraprakisht nga regjimi. Votimi n nj shoqri t till nuk merr parasysh t drejtat dhe detyrat e shtetasve. Ai prbn vese nj shfaqje t imponuar t mbshtetjes gjoja mbarpopu-llore, q zgjedhsit i japin qeveris.
    Shtetasit e nj vendi demokratik gzojn t drejtn q, sipas dshirs, t hyjn n organizata t pavarura nga qeveria dhe t marrin pjes lirisht n jetn politike t shoqris n t ciln bjn pjes. Por njkohsisht, shtetasit duhet t marrin parasysh edhe detyrat q dalin nga kjo pjesmarrje. Kshtu ata duhet t msohen me mnyrn e trajtimit t problemeve, t tregojn tole-ranc ndaj atyre q kan ide t kundrta dhe po t jet nevoja, edhe t bien n kompromis pr t arritur nj marrveshje.
    Ndrsa n nj shtet autoritar, grupimet vetjake jan t pakta ose nuk ekzistojn fare. Ato nuk u shrbejn individve si mjet pr diskutimin e problemeve apo pr zgjidhjen e shqetsimeve t tyre, por jan lev tjetr e shtetit pr t'i mbajtur ata prher t nnshtruar.
    Shrbimi ushtarak sht nj shembull tjetr i t drej-tave dhe i detyrave t shtetasve, q na l t kuptojm kontrastin midis shoqrive demokratike dhe atyre jode-mokratike. Si n shtetet demokratike, ashtu edhe n ato jodemokratike mund t gjykohet e nevojshme q brezi i ri t kryej shrbim ushtarak n koh paqeje. Por ndrsa n shtetet autoritare, kjo gj krkohet me detyrim dhe n mnyr t njanshme, n shtetet demokratike, periudha e shrbimit ushtarak sht detyr q shtetasit e kan ndrmarr n baz t ligjeve t nxjerra nga qeveria q kan zgjedhur ata vet. N do shtet mund t ket individ q nuk e plqejn shrbimin ushtarak. Por ushtari-shtetas i nj vendi demokratik shrben duke e pasur t qart se ai po shlyen nj detyrim pr t cilin shoqria n t ciln ai bn pjes, sht zotuar lirisht. Pr m tepr, sht n kompetenc t antarve t nj shoqrie demokratike q t veprojn bashkarisht pr ta ndryshuar kt detyrim: ta heqin shrbimin ushtarak t detyrueshm dhe t ngrejn nj ushtri mbi baza vullne-tare, si ka ndodhur n Shtetet e Bashkuara dhe n vende t tjera; ta ndryshojn afatin e shrbimit ushtarak, si u veprua koht e fbndit n Gjermani; ose t organizojn, si n Zvicr, shrbim ushtarak rezerv pr meshkujt si pjes e rndsishme e qytetaris.
    Qytetaria n rastet e msiprme, nnkupton nj prkufizim m t gjer t t drejtave dhe detyrave, si dy an t kundrta t s njjts medalje. Ushtrimi i t drej-tave nga nj individ nnkupton edhe prgjegjsin q ka ai pr mbrojtjen dhe fuqizimin e ktyre t drejtave, pr veten e tij e pr t tjert. Shpeshher edhe shtetasite vendeve me tradita n fushn e demokracis e keqkuptojn kt shtje, madje shpesh prfitojn nga t drejtat, duke harruar detyrat. Benxhmin Barbr, ekspert i shkencave politike, shkruan: Demokracia kuptohet shpesh si sundimi i shumics, ndrsa t drejtat kuptohen prher edhe m tepr si pron perso-nale e individve dhe n kt mnyr, si domosdosh-mrisht antagoniste me nj demokraci t shumics. Por kjo do t thot t mos kuptosh si duhet, as t drejtat, as demokracin.
    sht m se e vrtet se individt ushtrojn t drejta themelore t patjetrsueshme si: liria e fjals, e grumbullimit dhe e fes, t cilat prbjn kufirin pr cilndo qeveri t ngritur mbi baza demokratike. N kt kuptim, t drejtat e individit jan penges kundr keqprdorimit t pushtetit nga ana e qeveris ose nga nj shumic politike e prkohshme.
    Por n nj kuptim tjetr, t drejtat, ashtu si individt, nuk veprojn t ndara. T drejtat nuk jan pron perso-nale e individve, por ekzistojn vetm pr sa koh kuptohen nga antart e tjer t shoqris. Zgjedhsit, sipas filozofit amerikan Sidni Huk, jan rojtart m t lart t t drejtave t tyre. Nga kjo pikpamje, qeveria demokratike, e cila zgjidhet nga shtetasit dhe prgjigjet prpara tyre, nuk sht kundrshtare e t drejtave t individit, por mbrojtse e tyre. Duke prmbushur detyrat e tyre, shtetasit e nj vendi demokratik fuqi-zojn n t njjtn koh t drejtat e tyre.
    Duke u shprehur n prgjithsi, mund t themi se kto detyra krkojn pjesmarrjen e t gjithve n procesin e demokratizimit, me qllim q t sigurohet funksionimi i mbar i tij. Shtetasit duhet t rrihen me problemet e rndsishme q dalin prpara shoqris, qoft edhe t paktn duke votuar me menuri pr kandidatt e detyrave t larta shtetrore. Ka edhe detyrime t tjera, q mund t caktohen me ligj, si pjes-marrja n juri gjat proceseve gjyqsore, por shumica e tyre jan mbi baza vullnetare.
    Thelbi i veprimtaris demokratike qndron n pjes-marrjen aktive dhe t lir t shtetasve n jetn shtet-rore t bashksis dhe t vendit t tyre. Pa pasur nj pjesmarrje t gjer si mbshtetje, demokracia fillon t fishket dhe bhet mbrojtse e nj rrethi t vogl e t zgjedhur grupesh dhe organizatash. Por me angazhimin aktiv t t gjith antarve t shoqris, demokracia mund t'i bj ball stuhive t pashmangshme ekono-mike e politike, q prfshijn do shoqri, pa flijuar lirin dhe t drejtat pr t cilat antart e saj jan betuar se do t'i mbrojn.
    Shpeshher, prfshirja aktive n jetn shtetrore prcaktohet n mnyr t ngusht, si luft pr pushtet. Por pjesmarrja e shtetasve n jetn politike t nj shoqrie demokratike sht shum m e gjer se pjes-marrja n fushatn e zgjedhjeve. N shkall lagjeje ose bashksie, shtetasit mund t marrin pjes n komitetet e ngritura pran shkollave, mund t formojn grupe pr gjith bashksin n t ciln bjn pjes ose edhe t ven kandidaturn pr funksione lokale. N kuadrin shtetror, krahinor ose kombtar, shtetasit mund t japin ndihmesn e tyre me shkrim e me goj, n rrahjen e problemeve shtetrore, ose mund t hyjn n parti t ndryshme politike, sindikata apo organizata t tjera vullnetare. Nj demokraci e shndosh varet nga pjesmarrja e vazhdueshme dhe e hapur e t gjitha shtresave t shtetasve, pavarsisht nga niveli i ndihmess s tyre.
    Demokracia, shkruan Dajena Revi, sht nj proces, nj mnyr t jetuari dhe t punuari s bashku. Ajo evoluon dhe nuk mbetet n vend. Ajo krkon bashkpunim, kompromis dhe toleranc midis gjith qytetarve. Vendosja e demokracis sht tepr e vshtir dhe aspak e leht. Liri do t thot prgjegjsi, jo lirim nga prgjegjsia.
    Demokracia mishron idealet e liris dhe t shprehjes s lir t individit, por pr t sht e qart gjithashtu edhe natyra e njeriut. Ajo nuk krkon q shtetasit t jen t gjith t virtytshm, por q ata t jen t prgjegjshm. Sipas teologut amerikan Rajn-holld Nibur, Aftsia e njeriut pr drejtsi e bn demo-kracin t mundur, ndrsa prirja e njeriut pr padrejtsi e bn demokracin t domosdoshme.

    T drejtat e njeriut dhe qllimet politike

    N parim, mbrojtja e t drejtave themelore t njeriut pranohet nga t gjith. Ajo mishrohet n kushtetutat e shkruara n mbar botn, si dhe n Kartn e Kombeve t Bashkuara dhe n marrveshje t tilla ndrkomb-tare, si: Akti Prfundimtar i Helsinkit (Konferenca pr Sigurimin dhe Bashkpunimin n Evrop KSBE).
    Dallimi midis kategorive t ndryshme t t drejtave sht shtje tjetr. Koht e fundit sht vn re prirja, veanrisht ndr organizatat ndrkombtare, pr zgje-rimin e lists s t drejtave themelore t njeriut. T drej-tave themelore t liris s fjals dhe t barazis prpara ligjit, u jan shtuar t drejtat pr punsim, pr arsimim, pr ruajtjen e kulturs dhe t kombsis dhe pr nivel t prshtatshm jetese.
    T gjitha kto prbjn nisma me vler, por kur emrtime t tilla paraqiten n kuadrin e t drejtave, lind prirja pr zhvleftsimin e t drejtave themelore t njeriut. Krahas ksaj, ato mjegullojn dallimin midis t drejtave q kan t gjith individt dhe qllimeve q vet individt, organizatat e qeverit duhet t realizojn.
    Qeverit i mbrojn t drejtat e patjetrsueshme si sht liria e fjals, duke kufizuar veprimtarin e tyre. Caktimi i fondeve pr arsimin, kujdesi pr shndetin dhe punsimi i shtetasve krkojn t kundrtn: anga-zhimin aktiv t qeveris pr t ndrmarr veprime dhe programe t caktuara. Kujdesi i duhur shndetsor dhe mundsit pr shkollim duhet t jen t drejta t lindura pr do fmij. Por realiteti i hidhur tregon se ato nuk jan t tilla, dhe se mundsit e shoqrive t ndryshme pr realizimin e ktyre synimeve ndryshojn shum nga njri vend n tjetrin. Duke shndrruar do aspirat njerzore n nj t drejt, qeverit krijojn mundsi pr shtimin e cinizmit dhe nnvleftsimin e t gjitha t drejtave t njeriut.

    -------------------------------------------------------
    T DREJTAT THEMELORE T NJERIUT


    Liria e fjals, e shprehjes dhe e shtypit.
    Liria e fes.
    Liria e grumbullimit dhe e organizimit.
    E drejta pr mbrojtje t barabart nga ligji.
    E drejta pr proces t rregullt dhe t drejt gjyqsor

    ------------------------------------------------------

    MAGNA KARTA

    Askush nuk do t'i quante mbretin Xhon dhe banort e Anglis demokrat, por megjithat dokumenti q ata nnshkruan n vitin 1215 n fushn Ranimid, prbn gurin themeltar n historin e regjimeve kushtetuese.
    Baront i kishte fyer ajo q sipas tyre, ishte shprdorim nga Mbreti, i ligjit t vjetr feudal, q u kishte dhn atyre pavarsi t madhe n marrdhniet me mbretin. Kur mbreti Xhon i hodhi posht krkesat e tyre, ata ngritn nj ushtri dhe e detyruan at t nnshkruante Mag-na Kartn (Kartn e Madhe), e cila prmban 63 nene, shumica e t cilve prbn nj list t drejtash, nga e cila prfitoi kryesisht fisnikria latifondiste dhe kisha.
    Megjithat, nga nj pjes e ktyre t drejtave prfitoi m von n Angli i gjith populli. Pjesa tjetr e tyre shrbeu si baz pr sistemin ligjor anglez. N Magna Kart thuhet pr shembull se mbreti duhet t kshillohet dhe t marr pl-qimin e baronve pr t gjitha problemet me rndsi pr shtetin, prfshir ktu edhe ngrit-jen e taksave. N shekujt e mvonshm, mbi bazn e neneve t ktij dokumenti, u vendos q asnj ligj nuk mund t nxirrcj dhe asnj taks nuk mund t ngrihcj pa miratimin e trupit t prfaqsuesve t popullit Parlamentit. (Gja-t Revolucionit Amerikan, kolonizatort q luftonin pr pavarsi, c prdorn ktc ide kun-dcr Anglis, duke hedhur parulln asnj taks pa prfaqsim.) Garancia pr zhvillimin e nj procesi t rregullt gjyqsor dhe pr nj gjykim nga nj juri e ka gjithashtu burimin te Magna Karta.
    Duke qen se mbretrit c mvonshm arri-tcn t mos e prfillnin kartn, shndrrimi i t drejtave feudale t Magna Karts n t drejta kushtetuese pr mbar popullin krkoi disa shekuj. Anglia arriti t vcndoste nj monarki t qndrueshme kushtetuese me Parlamentin, si trupin ligjvns tn t lart n vend; vetm n prag t Revolucionit t Lavdishm t vitit 1688. Shndrrimi i Parlamentit n nj institucion demokratik ku populli t prfaqsohej gjersisht, do t krkonte edhe m shum se nj shekull tjetr.
    ------------------------------------------------------


    vazhdon
    no respect whatsoever for authority - Richard Feynman.

  3. #3
    Peja o qytet i bekuar
    Antarsuar
    28-03-2002
    Postime
    312
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Sundimi I Ligjit

    Barazia dhe ligji

    E drejta e barazis prpara ligjit, ose si thuhet shpesh mbrojtja e njllojt nga ligji, prbn themelin e nj shoqne t drejt e demokratike. Pavarsisht nse jan t varfr apo t pasur, shumic etnike apo pakic fetare, aleat politik t shtetit apo kundrshtar t tij, t gjith shtetasit kan t drejtn pr mbrojtje t njllojt prpara ligjit.
    Shteti demokratik nuk mund t garantoj se jeta do t sillet me t gjith njlloj, madje nuk ka as edhe prgjegjsi pr nj gj t till. Megjithat, si shkruan edhe eksperti i s drejts kushtetuese, Xhon P. Frenk, Shteti nuk duhet t ler vend kurrsesi pr padrejtsi. Atij i duhet krkuar q t gjith shtetasit t'i trajtoj n mnyr t njllojt dhe t barabart.
    Askush nuk mund t vihet mbi ligjin, i cih sht, n fund t fundit, fryt i popullit dhe jo dika e imponuar mbi t. Shtetasit e nj vendi demokratik i nnshtrohen ligjit, pasi e kan t qart se, duke qen ligjvns, ata po i nnshtrohen vetvetes, ndonse jo n mnyr t drejt-prdrejt. Kur hgjet 1 vendos populli, i cili m pas i nshtrohet atyre kjo sht n t mir t ligjshmns dhe t demokracis.

    Procesi i drejt gjyqsor

    Xhon P. Frenk thekson se n do shoqri, gjat gjith historis, ata q drejtojn sistemin e drejtsis penale zotrojn pushtet t cilin mund ta shprdorojn ose ta prdonn si mjet shtyps. N emr t shtetit, individt jan burgosur, jan konfiskuar dhe torturuar, jan internuar dhe ekzekutuar pa kurrfar justifikimi ligjor, madje shpesh edhe pa padi t rregullta. T tilla shprdorime nuk mund t'i lejoj asnj shoqri demokratike.
    Secili shtet duhet t ket fuqi q t ruaj rendin dhe t dnoj veprat kriminale. Por rregullat dhe procedurat nprmjet t s cilave shteti ushtron ligjshmrin e tij, duhet t jen t hapura e t prcaktuara mir dhe jo t fshehta e arbitrare. Ato nuk duhet t jen objekt manipulimesh nga ana e shtetit.
    Cilat jan krkesat baz pr zbatimin e nj procesi t rregullt gjyqsor n nj vend demokratik?
    Askujt nuk mund t'i dhunohet banesa dhe t'i kontrollohet nga policia, n qoft se nuk sht e pajisur me nj urdhr gjyqi, ku t motivohet mir nj veprim i till. N nj vend demokratik nuk ka vend trokitja n der e policis sekrete n mes t nats.
    Askush nuk mund t mbahet n gjendje arresti pa nj padi t qart me shkrim, ku t motivohet shkelja ligjore pr t ciln ai dyshohet. Personat e arrestuar kan t drejt jo vetm q t'u bhet e qart prmbajtja e sakt e padis s ngritur, por n baz t urdhrit habeas corpus duhet t lirohen menjher, n qoft se gjykata e gjykon padin e ngritur si t pabaz, ose arrestimin si t pahgjshm.
    Personat e akuzuar pr krime nuk duhet t mbahen n burg pr nj koh t gjat. Ata kan t drejt t krkojn zhvillimin e nj gjyqi t shpejt e me dyer t hapura, si dhe t ballafaqohen me paditsit dhe t'u bjn atyre pyetje.
    Autoritetet duhet t njohin dorzanin dhe hrimin me kusht pr t akuzuarit deri n zhvillimin e gjyqit, n qoft se gjasat q i pandehuri mund t largohet, ose q mund t kryej krime t tjera, gjykohen si t pakta. Traditat dhe ligjet e shoqris 1 ndalojn ndshkimet mizore dhe t pazakonta.
    Shtetasit nuk mund t detyrohen t dshmojn kundr vetvetes. Ndalohet rreptsisht fardollo] vet-fajsimi 1 pavullnetshm. Rrjedhimisht, policia nuk mund t prdor n asnj rrethan torturat dhe keqtraj-timet fizike apo psikologjike. Nj sistem ligjor q ndalon pohimin me forc, i heq menjher policis do mundsi q t prdor torturat, krcnimet dhe do form tjetr shprdorimi si mjet pr t nxjerr t dhna, prderisa gjykata nuk i pranon ato si dshmi gjat zhvillimit t procesit gjyqsor.
    Askush nuk mund t gjykohet dy her, d.m.th. ndaj askujt nuk mund t ngrihet e njjta padi dy her. Cilido q sht gjykuar nga nj gjykat dhe ka dal i pafajshm, nuk mund t akuzohet kurrsesi pr t njjtin faj prsri.
    Duke qen se krijojn premisa pr shprdorim t detyrs nga autoritetet, ligjet e ashtuquajtura ex post facto jan gjithashtu t papranueshme. Kto jan ligje q jan nxjerr pas kryerjes s veprimit, duke br t mundur q nj person t akuzohet pr nj krim, ndonse veprimi i tij nuk ishte i paligjshm n kohn e kryerjes.
    T pandehurve mund t'u jepen mundsi t tjera pr t'u mbrojtur ndaj veprimeve shtrnguese t shtetit. Kshtu pr shembull, n Shtetet e Bashkuara t Ameriks, t akuzuarit kan t drejt t ken avokat, me t cilin prfaqsohen n t gjitha fazat e procedurs penale, edhe n qoft se ata nuk jan n gjendje t prballojn shpenzimet pr nj prfaqsim t till. Policia duhet t'u bj t ditur t pandehurve t drejtat e tyre gjat kohs s arrestit, prfshir t drejtat pr t pasur nj avokat dhe pr t qndruar t heshtur (q t mos krijojn mundsi pr vetfajsim).
    Metod e rndomt e ushtrimit t dhuns sht aku-zimi i kundrshtarve t qeveris pr tradhti. Pr kt arsye, prkufizimi i tradhtis si akt i dnueshm, duhet t bhet me shum kujdes, n mnyr q ajo t mos pr-doret si arm pr t shtypur kundrshtart e qeveris.
    Asnjri prej ktyre kufizimeve nuk do t thot se shtetit i mungon pushteti i duhur pr zbatimin e ligjit dhe pr ndshkimin e shkelsve t tij. Prkundrazi, sistemi i drejtsis penale n nj shoqri demokratike bhet i frytshm pr sa koh q zbatimi i tij gjykohet nga populli si i drejt dhe si mbrojts i t drejtave t individit dhe i interesave shtetrore.
    Gjykatsit mund t zgjidhen ose t emrohen n detyr dhe mund ta ushtrojn at pr nj periudh t caktuar ose prgjithmon. Pavarsisht nga mnyra se si caktohen n detyr, rndsi ka q ata t jen t pavarur nga autoritetet politike shtetrore, pasi vetm kshtu mund t arrihet paanshmria n punn e tyre. Gjyka-tsit nuk mund t shkarkohen nga detyra pr arsye t vogla apo pr arsye thjesht politike, por vetm pr krime t rnda. Vendimi pr pushimin e tyre merret nprmjet nj procedure zyrtare, si nxjerrja prpara gjyqit (paraqitja e padis) dhe gjykimi i shtjes prpara trupit legjislativ.

    Kushtetuta

    Themeli mbi t cilin ngrihet nj shtet demokratik sht kushtetuta e tij deklarata zyrtare e detyrimeve, kufizi-meve, procedurave dhe institucioneve t tij themelore. Kushtetuta e nj vendi sht ligji themelor i atij vendi, ndaj t gjith shtetasit, nga kryeministrat e deri te fsha-tart, i nnshtrohen neneve t saj. Kushtetuta, e cila paraqitet zakonisht n nj dokument t vetm t shkruar, prcakton kompetencat e qeveris kombtare, garanton njohjen e t drejtave themelore t njeriut dhe parashtron mnyrn e veprimtaris s qeveris.
    Pavarsisht nga kohzgjatja dhe vlerat historike, kushtetuta duhet t jet e aft pr t'u ndryshuar dhe prshtatur, q t mos mbetet vese nj fosil i admi-rueshm. Kushtetuta e shkruar m e vjetr n bot, ajo e Shteteve t Bashkuara, prbhet nga 7 nene t shkurtra dhe 26 amendamente. Megjithat, ky doku-ment i shkruar prbn vetm themelin mbi t cilin, gjat 200 vjetve t fbndit, sht ngritur nj struktur e gjer vendimesh gjyqsore, ligjesh, veprimtarie presi-denciale dhe praktikash tradicionale, q ka br q Kushtetuta e Shteteve t Bashkuara t mbetet gjith-mon e gjall dhe t'i prgjigjet krkesave t kohs.
    Evoluimi i nj kushtetute sipas nj modeli t till ndodh n do vend demokratik. Prgjithsisht ekzi-stojn dy rryma mendimi lidhur me mnyrn e ndry-shimit t kushtetuts s nj vendi dhe t prmirsimit t saj nprmjet amendamenteve. Sipas njrs rrym, duhet prdorur nj procedur e vshtir, e cila krkon disa shkall, si dhe miratimin me shumic votash. Sipas ksaj mnyre, kushtetuta mund t ndryshohet rrall dhe vetm pr arsye t forta q gjejn mbshtetjen e mbar popullit. Ky sht modeli i Shteteve t Bash-kuara t Ameriks, Kushtetuta e t cilave prbhet nga nj paraqitje e shkurtr e parimeve kryesore, kompeten-cave dhe kufizimeve t qeveris, s bashku me nj list m t hollsishme detyrash, procedurash, si edhe nj sr t drejtash themelore t shtetasve, t paraqitura n Kartn e t Drejtave.
    Nj metod shum m e thjesht pr nxjerrjen e amendamenteve pr nj kushtetut, t ciln e zbatojn shum vende, sht ajo e futjes n fuqi t amendamen-teve vetm pas miratimit t br nga legjislatura dhe pas votimit t br nga populli n zgjedhjet e ardhshme. Q t mund t ndryshohet n mnyr t till, kushtetuta duhet t jet tepr e gjat dhe t ket nj sr nenesh pa dallime t mdha nga pjesa m e madhe e legjislacionit.
    Asnj kushtetut si ajo e Ameriks, e hartuar n shekullin XVIII, nuk do t mund t'i bnte ball kohs pa u ndryshuar deri n fund t shekullit XX. Po ashtu, asnj kushtetut q sht n fuqi n ditt tona, nuk do t mund t qndroj deri n shekullin e ardhshm pa lejuar vend pr ndryshime gjithmon duke u mbajtur fort pas parimeve t t drejtave t njeriut, t procesit t rregullt gjyqsor dhe t qeveris s ngritur me plqimin e t qeverisurve.

    ----------------------------------------
    Lok dhe Monteskje

    Themelet e demokracis kushtetuese moderne u hodhn gjat Iluminizmit Evropian rrym filozofike e shekullit XVIII, q drejtohej kundr ideve tradicionale shoqrore, fetare e politike, dhe q mbshteste racionalizmin. Dy prej mendimtarve m me influenc t ksaj rryme kan qen filozofi anglez, Xhon Lok dhe juristi e filozofi francez, Monteskje.
    M 1690, Loku botoi veprn Dy traktate mbi qeverisjen, e cila do t hidhte bazat e nyms s mvonshme. Teza e tij sipas s cils do qeveri e ligjshme mbshtetet n plqimin e t qeveri-surve, e ndryshoi thellsisht rrjedhn e deba-teve politikc dhe nxiti zhvillimin e institucio-neve demokratike.
    Me tezn e tij mbi ligjin e natyrs, Loku ho-dhi posht pretendimin se nj form qeverisje-je, veanrisht monarkia, ishte aspekt i nj si-stemi t eprm hyjnor. Sipas Lokut, ligji i natyranton t gjithve t drejta themelore, prfshi-r ktu t drejtn pr t jetuar, t drejtn pr t gzuar nj sr t drejtash dhe t drejtn pr t pasur pasuri e pr t'i korrur vet frytet e puns. Pr sigurimin e ktyre t drejtave, theksonte Loku, antart e nj shoqrie t qytetruar hyj-n n marrdhnie me qeverin e tyre. Shtetasi sht i detyruar t'i bindet ligjit, ndrsa qeveria ka t drejt t nxjerr ligjet dhe t mbroj ven-din nga do dm q mund t'i kanoset nga jash-t t gjitha kto pr t mirn e prbashkt. Loku theksonte se kur nj qeveri nuk i zbaton ligjet dhe vepron n mnyr arbitrare, shtetasit kan t drejt ta prmbysin dhe t formojn nj qeveri t re.
    Teoria e Lokut mbi ligjin e natyrs shrbeu si burim frymzimi pr gjith brezin e filozofve t Iluminizmit n Evrop dhe n Botn e Re, duke filluar qysh nga Zhan Zhak Rusoi n Franc tek Dejvid Hjumi n Skoci, nga Ema-nuel Kanti n Gjermani tek Tomas Xhefrsoni dhe Benxhmin Frenklini n at vend q m von do t quhej Shtetet e Bashkuara t Ameri-ks. Megjithat pasardhsi i par i tij ishte Monteskje, i cili, ashtu si Loku, kishte besim n nj form qeverisjeje republikane t mbshte-tur n plqimin e t qeverisurve, por jo n nj vend demokratik t mbshtetur n sundimin e shumics. N veprn Fryma e ligeve, q u bo-tua m 1748, Monteskje mbshteste ndarjen n mnyr t barabart t pushtetit midis degve ekzekutive, legjislative dhe juridike t qeveris, si mjet pr garantimin e liris s individit. Du-ke e ndar pushtetin midis presidentit, Kongre-sit dhe Gjykatave, kjo doktrin dha gjithashtu nj ndihmes t rndsishme pr formimin e bazs filozofike mbi t ciln u ngrit Kushtetuta e Shteteve t Bashkuara.
    ----------------------------------------

    vazhdon
    no respect whatsoever for authority - Richard Feynman.

  4. #4
    Peja o qytet i bekuar
    Antarsuar
    28-03-2002
    Postime
    312
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Zgjedhjet

    Treguesi i zgjedhjeve

    Zgjedhjet jan institucioni qendror 1 nj forme demokxatike qeverisjeje. Pse? Sepse n nj vend demokratik, autoriteti i qeveris buron i tero nga plqimi i t qeverisurve. Mekanizmi kryesor q e shndrron kt plqim n autoritet shtetror, sht mbajtja e zgjedhjeve t lira dhe t drejta.
    Zgjedhje zhvillohen n t gjitha vendet demokratike t kohs son, por jo t gjitha zgjedhjet jan demokratike. Zgjedhje zhvillohen edhe nga diktaturat e krahut t djatht, regjimet marksiste dhe shtetet njpartiak, q t prligjin sundimin e tyre. N zgjedhje t tilla, para-qitet vetm nj kandidat ose nj list kandidatsh, pa pasur mundsi tjetr zgjedhjeje. N kto zgjedhje mund t paraqitet nj numr kandidatsh pr do detyr shte-trore, por nprmjet krcnimeve apo manipuhmeve arrihet t zgjidhet vetm kandidati pr t cilin ka dhn plqimin qeveria. Mund t zhvillohen edhe zgjedhje t drejta, por vetm brenda partis n pushtet. Kto nuk jan aspak zgjedhje demokratike.

    Kur mund t thuhet se zgjedhjet jan demokratike?

    Xhin Kirkpetrik, dijetar dhe ish-ambasador i Shteteve t Bashkuara pran Kombeve t Bashkuara, ka dhn kt prcaktim: Zgjedhjet demokratike nuk kan thjesht karakter simbolik... Ato jan zgjedhje kompetitive, periodike, t gjera dhe prcaktuese, n t cilat udhheqsit e qeveris zgjidhen nga shtetas q gzojn liri t plot pr t kritikuar qeverin, pr t'i botuar kritikat e tyre dhe pr t parashtruar alternativa. Si t'i kuptojm kriteret e parashtruara nga Kirkpe-triku? Zgjedhjet demokratike duhet t jen kompetitive. Partit dhe kandidatt e opozits duhet t gzojn lirin e fjals, t grumbullimit dhe t lvizjes, t cilat jan t nevojshme pr ta shprehur haptazi kritikn e tyre ndaj qeveris dhe pr t'u paraqitur zgjedhsve rrugzgjidhje dhe kandidat t tjer. Vetm lejimi i opozits pr t propozuar kandidatt e saj pr fushatn e zgjedhjeve nuk sht i mjaftueshm. Zgjedhjet gjat t cilave opozita nuk lejohet t prdor mjetet e informacionit, mitingjet e organizuara prej saj shprndahen, apo gazetat e saj ensurohen, nuk jan demokratike. Partia n pushtet mund t prfitoj nga pozita e saj, por megjithat rregullat dhe mnyra e zhvillimit t fushats s zgjedhjeve duhet t jen t drejta.
    Zgjedhjet demokratike jan periodike. Vendet demokratike nuk zgjedhin as diktator, as president t prjetshm. Zyrtart e zgjedhur prgjigjen prpara popullit dhe n periudha t caktuara, duhet t kthehen te zgjedhsit pr t krkuar mandatin pr ushtrimin e mtejshm t detyrs. Kjo do t thot se zyrtart e nj vendi demokratik edhe mund t shkarkohen nga detyra. Prjashtim bjn vetm gjykatsit, t cilt, pr t'i mbrojtur nga ndonj presion nga ana e popullit dhe pr t siguruar paanshmrin e tyre, mund t emrohen prgjithmon n detyr dhe mund t shkarkohen nga detyra vetm pr gabime t rnda.
    Zgjedhjet demokratike jan t gjera. Prkufizimi i shtetasit dhe i zgjedhsit duhet t jet mjaft i gjer, q t prfshij nj pjes shum t madhe t popullsis s rritur. Nj qeveri e zgjedhur nga nj grup i vogl dhe i kufizuar zgjedhsish nuk sht demokratike, sado demokratike q mund t duket jeta e saj e brendshme. Nj nga dramat e mdha t demokracis gjat gjith historis ka qen lufta e grupeve pa prkrahje qofshm kto pakica raciale, etnike apo fetare, ose gra pr t fituar qytetari t plot dhe bashk me t, edhe t drejtn pr t votuar dhe pr t'u zgjedhur n detyra shtetrore. Kshtu pr shembull, n vitin 1787 kur u nnshkrua Kushtetuta n Shtetet e Bashkuara, vetm pronart e bardh meshkuj kishin t drejt pr t zgjedhur dhe pr t'u zgjedhur. Kushti pr t qen pronar pasurie u hoq n fillim t shekullit XIX, ndrsa grat e htuan t drejtn e vots n vitin 1920. Megjithat deri n lvizjen pr t drejta civile n vitet 60 t shekulht ton, zezakt amenkan n Amerikn e Jugut nuk gzonin ende t drejta t plota votimi. Perfundimisht, n vitin 1971, mc uljen e moshs s votimit nga 21 n 18 vje, t drejtn e vots e fituan edhe shtetasit e rinj.
    Zgjedhjet demokratike jan prcaktuese. Ato prcaktojn udhheqjen e vendit. Frenat e shtetit i mbajn n dor prfaqsuesit q jan zgjedhur nga populli dhe q i nnshtrohen hgjeve dhe kushtetuts s vendit t tyre. Ata nuk jan thjesht kukulla apo udh-heqs simbohk.
    S fundi, zgjedhjet demokratike nuk kufizohen vetm n zgjedhjen e kandidatve. Zgjedhsve mund t'u krkohet t vendosin edhe pr shtje politike drejt-prsdrejti nprmjet votimit n referendume dhe nisma. N Shtetet e Bashkuara pr shembull, legjisla-turat shtetrore mund t vendosin q ta paraqesin ose ta shtrojn nj shtje drejtprsdrejti prpara zgje-dhsve. Pr rastet e nismave, vet shtetasit mund t mbledhin numrin e duhur t nnshkrimeve (zakonisht nj prqindje t numrit t zgjedhsve t regjistruar n at shtet) dhe t krkojn q shtja t hidhet n vot n zgjedhjet e ardhshme qoft edhe n kundrshtim me mendimin e legjislaturs ose t guvernatorit t shtetit. N nj shtet si Kalifornia, sa her q votojn, zgjedhsit ndeshen me nj sr nismash legjislative, duke filluar nga ndotja e mjedisit deri te mimet e sigu-rimit t makinave.

    Etika demokratike dhe opozita besnike

    Demokracia lulzon mbi bazn e iltrsis dhe t dhnies s llogaris pr gjithka, me nj prjashtim shum t rndsishm, aktit t votimit. Q zgjedhjet t jen t lira dhe q mundsia pr manipulime t jet sa m e vogl, duhet q votimi n nj vend demokratik t jet i fsheht. N t njjtn koh, ruajtja e kutis s votimit dhe numrimi i votave duhet t bhet sa m haptas, me qllim q zgjedhsit t jen t sigurt pr saktsin e rezultateve dhe q qeveria t dal me t vrtet nga plqimi i tyre.
    Nj nga konceptet m t vshtira pr t'u pranuar nga disa, veanrisht n ato vende ku marrja e pushtetit sht br me arm, sht ai i opozits besnike. Kjo ide ka rndsi jetike pr demokracin. N thelb, kjo do t thot se t gjitha palt n nj vend demokratik jan t zotuara njlloj pr mbrojtjen e vlerave themelore t demokracis. Nuk sht e thn q rivalt politik ta duan patjetr njri-tjetrin. Megjithat ata duhet t'i bjn lshime njn-tjetrit dhe ta ken t qart se secili prej tyre duhet t kryej nj detyr t ligjshme dhe t rndsishme. Jo vetm kaq, por panmet baz mbi t cilat ngnhet shoqna, duhet t nxisin tolerancn dhe mirsjelljen gjat debateve t hapura.
    Kur zgjedhjet prfundojn, ata q humbasin duhet ta pranojn gjykimin e zgjedhsve. N qofte se humbet partia q kishte pushtetin, ajo e dorzon at n mnyr paqsore. Pavarsisht se kush fiton, t dyja palt duhet t shprehin gadishmrin pr t bashkpunuar pr zgjidhjen e problemeve t prbashkta t shoqris. Pala q ka humbur, tashm kundrshtare politike, e ka t qart se nuk sht n rrezik pr jetn dhe nuk e pret burgu. Prkundrazi, opozita, qoft e prbr nga nj apo nga shum parti, mund t vazhdoj t marr pjes n jetn e vendit, duke qen e ndrgjegjshme se roli i saj ka rndsi themelore n jetn e nj vendi q e meriton t quhet demokratik. Antart e opozits nuk i qndrojn besnik praktikave t veanta politike t qeveris, por ligjshmris baz t shtetit dhe vet procesit demokratik.
    N zgjedhjet e ardhshme, partit e opozits do t ken prsri mundsi pr t konkurruar pr pushtet. Madje nj shoqri pluraliste ku pushteti i qeveris sht i kufizuar, krijon premisa pr t'i paraqitur pals q ka humbur n zgjedhje, mundsi pr detyra shtetrore jasht kuadrit t qeveris. Ato q humbasin n zgjedhje, mund t vazhdojn t jen parti opozitare zyrtare. Por ato mund t vendosin gjithashtu t marrin pjes edhe n procesin dhe debatin politik m t gjer, duke shkruar, duke msuar t tjert, apo duke u futur n njrn prej organizatave private t shumta q merren me probleme shtetrore. N fiind t fundit, zgjedhjet demokratike nuk jan luft pr ekzistenc, por gar pr t'i shrbyer shoqris sa m mir.

    vazhdon
    Ndryshuar pr her t fundit nga ILovePejaa : 27-12-2004 m 01:56
    no respect whatsoever for authority - Richard Feynman.

  5. #5
    Peja o qytet i bekuar
    Antarsuar
    28-03-2002
    Postime
    312
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Kultura E Demokracis

    Kultur qytetare

    Demokracia nuk mund t barazohet thjesht me institu-cionet e saj. Demokracia e shndosh varet shum nga shkalla e zhvillimit t kulturs demokratike qytetare. Kultura n kt kuptim, thekson Dajena Revi, nuk ka t bj me artin, letrsin a me muzikn, por me sjelljet, praktikat dhe normat q prcaktojn aftsin e nj populli pr t'u vetqeverisur.
    Nj sistem politik totalitar, shkruan ajo, nxit plogshti dhe moskokarje. Regjimi prpiqet t fark-toj nj qytetari t bindur dhe t nnshtruar. Krejtsisht ndryshe, kultura qytetare e nj shoqrie demokratike formohet nga veprimtaria e lir e individve dhe e grupeve. Shtetasit e nj shoqrie t lir ndjekin interesat e tyre, ushtrojn t drejtat e tyre dhe prgjigjen pr jetn e tyre. Ata vendosin vet ku do t punojn, se far pune do t bjn, ku do t banojn, nse duhet t hyjn n ndonj parti politike, far t lexojn dhe kshtu me radh. Kto jan vendime personale, jo vendime politike.
    Letrsia, arti, drama dhe filmi shprehje artistike t kulturs s nj shoqrie jan gjithashtu t pavarura nga qeveria. Shoqria demokratike mund t'i prkrah apo nxis artistt dhe shkrimtart, por ajo nuk mund t caktoj kritere artistike, apo t gjykoj vlern e nj vepre artistike, as nuk mund t ensuroj nj vepr t till. Artistt nuk jan npunsa apo shrbtor t shtetit. Ndihmesa kryesore q demokracia duhet t'i jap artit sht liria pr t krijuar, pr t eksperimentuar, pr t zbuluar botn e mendjes dhe t shpirtit t njeriut.

    Demokracia dhe arsimi

    Arsimi sht pjes prbrse jetike e do shoqrie, sidomos e nj shoqrie demokratike. Lidhur me kt Tomas Xhefrsoni shkruan: N qoft se nj komb shpreson t jet i paditur dhe i lir n kohn e qytet-rimit, ai shpreson pr dika q nuk ka ndodhur dhe q nuk do t ndodh kurr.
    Ndryshe nga shoqrit autoritare, t cilat prpiqen t ngulitin nj qndrim pr t pranuar gjithka n mnyr pasive, qllimi i arsimit demokratik sht t formoj qytetar me botkuptim t pavarur, krkues e t arsyeshm dhe njkohsisht me ide mjaft t qarta pr teorin dhe praktikn e demokracis. Profesori i Universitetit t Vanderbiltit, ester E. Fini i Ri, n fjaln e tij prpara arsimtarve n Nikaragua ka thn: Njerzit mund t lindin t etur pr liri personale, por ata nuk lindin t ditur pr masat shoqrore dhe politike q duhen marr pr ta br lirin t mundur pr veten dhe fmijt e tyre... Gjra t tilla fitohen. Ato duhen msuar.
    Sipas ksaj pikpamjeje, nuk mjafton t thuhet se detyra e arsimit n nj vend demokratik sht thjesht t shmang indoktrinimin q haset n regjimet autoritare dhe t realizoj nj msim t paanshm nga interesat politike. Nj gj e till sht e pamundur, pasi do lloj arsimi pron, dashur pa dashur, interesa t caktuara. Nxnsve mund t'u msohen me t vrtet parimete demokracis n frymn e hulumtimeve t hapura, t cilat paraqesin n vetvete interesa t rnd-sishme demokratike. N t njjtn koh, nxnsit nxiten t ngrihen kundr mendimit tradicional me argumente t bazuara dhe pun krkimore t kujdesshme. Debatet mund t jen t gjalla. Megjithat tekstet shkollore mbi demokracin nuk duhet t mos i prfillin ngjarjet apo faktet e pakndshme a t diskutueshme.
    Arsimi luan rol t veant n nj shoqri t lir, thot Fini. Ndrsa sistemet arsimore t regji-meve t tjera jan vegla t ktyre regjimeve, n nj vend demokratik, regjimi sht shrbtor i popullit, i nj populli, aftsia e t cilit pr ta krijuar, mbshtetur dhe prsosur kt regjim varet n shkall t madhe nga cilsia dhe efektshmria e strukturave arsimore npr t cilat ai kalon. Mund t thuhet me t drejt se n nj vend demokratik, arsimi e bn vet lirin t lulzoj me kalimin e kohs.

    Konflikti, kompromisi dhe konsensusi

    Qeniet njerzore kan dshira t shumta, ndonjher edhe kontradiktore. Njerzit lakmojn sigurin, dhe megjithat plqejn edhe aventurn. Ata aspirojn pr liri personale, dhe megjithat krkojn edhe barazi shoqrore.
    E till sht edhe demokracia. Duhet vn n dukje se shum prej ktyre t kundrtave, madje paradoksesh, jan t pranishme n do shoqri demokratike. Lari Dajmnd, bashkbotues i Revists s demokracis (Journal of Democracy) dhe bashkpuntor i Institutit Huvr, sht i mendimit se midis konfliktit dhe marrveshjes ekziston nj paradoks qendror. Demo-kracia nuk sht gj tjetr vese nj sr rregullash pr zgjidhjen e konfliktit. N t njjtn koh, ky konflikt duhet t zgjidhet brenda caqeve t caktuara dhe t sjell kompromisin, konsensusin apo marr-veshje t tjera q gjykohen nga t gjitha palt si t ligjshme. Theksimi i teprt i njrs an t barazimit mund t rrezikonte gjithka. N qoft se grupet e vshtrojn demokracin vetm si nj forum ku ato krkojn realizimin e krkesave t tyre, shoqria do t shkatrrohej nga brenda. N qoft se qeveria ushtron mbi popullin presion t teprt pr arritjen e konsen-susit, duke e mbytur zrin e tij, shoqria do t shkat-rrohej nga lart.
    Prfundimi sht se zgjidhja pr nj shtje t till nuk sht e vetme apo e leht. Demokracia nuk funk-sionon vetvetiu, sapo t prdoren parimet dhe proce-durat e duhura. Nj shoqri demokratike ka nevoj pr prkushtimin e qytetarve, t cilt duhet ta kuptojn pashmangshmrin e konfliktit dhe domosdoshmrin e tolerancs.
    Ka rndsi t kuptohet se shum konflikte n nj shoqri demokratike nuk lindin nga nj kundrvnie e prer midis dy pikpamjeve, ku njra sht e drejt dhe tjetra e gabuar, por midis dy interpretimeve t ndryshme t t drejtave demokratike dhe parsive shoqrore. N Shtetet e Bashkuara, krijohen shpesh debate t tilla. A sht e drejt, pr shembull, q grupeve t pakicave q kan vuajtur historikisht nga dallimi racial, t'u jepet nj prqindje e caktuar vendesh pune? A ka t drejt shteti t shpronsoj shtpin e dikujt pr t ndrtuar n vend t saj nj rrug shum t nevojshme? E drejta e kujt duhet t mbizotroj kur shoqria krkon t ndaloj prerjen e druve, n emr t ruajtjes s bimsis, por n kurriz t humbjes s vendeve t puns dhe t rrnimit ekonomik t disa bashksive t vogla, pr t cilat industria e drurit sht burimi i vetm i t ardhurave? A kemi t bjm me cnim t t drejtave t qytetarve apo me mbrojtje t t drejtave t bashksis, kur policia kontrollon pa dallim t gjith njerzit, pr t penguar kontrabandn e drogs?
    Ktyre pyetjeve nuk mund t'u prgjigjesh leht, ndrkoh q rregullat e prgjithshme t demokracis vetm na udhzojn si t'i trajtojm dhe analizojm kto probleme. N t vrtet, zgjidhjet q mund t'u jepen ktyre problemeve mund t ndryshojn me kalimin e kohs. Kjo sht arsyeja q zhvillimi i kulturs demo-kratike ka rndsi shum t madhe. Individt dhe grupet duhet t paktn t tregojn vullnetin e mir pr t toleruar dallimet midis tyre, duke pranuar se argu-mentet e pals tjetr jan me t vrtet t drejta. Palt e ndryshme q marrin pjes n nj debat, qoft n shkall lagjeje apo parlamenti, mund t takohen n frym kompromisi dhe t krkojn nj zgjidhje t veant, t ngritur mbi parimin e prgjithshm t sundimit t shumics dhe t t drejtave t pakics. N disa raste, do t ishte e nevojshme q shtja t hidhej n vot zyrtarisht, por palt mund t arrijn nj konsensus apo marrveshje jozyrtatare nprmjet deba-teve dhe kompromisit. N t njjtn koh, kto prak-tika kan edhe t mirn tjetr se mbi bazn e tyre, ngrihet besimi i nevojshm pr zgjidhjen e problemeve t ardhshme.
    Krijimi i koalicioneve, v n dukje Dajena Revi, sht thelbi i veprimit demokratik. Ai i mson grupet e interesuara t hyjn n bisedime me t tjert, t bien n kompromis dhe t punojn brenda kuadrit t sistemit kushtetues. Gjat puns pr formimin e koalicionit, grupet me mosmarrveshje midis tyre, msojn si t diskutojn n mnyr paq-sore, si t ndjekin qllimet e tyre n mnyr demokra-tike dhe s fundi, si t jetojn n nj bot t larmishme.
    Demokracia nuk prbn nj sr t vrtetash t njohura e t pandryshueshme. Ajo sht nj meka-nizm, nga i cili, njerzit, sado n mnyr jo t prsosur, mund ta arrijn t vrtetn nprmjet ballafa-qimit t ideve, t individve e t institucioneve, dhe kompromisit midis tyre. Demokracia ka karakter prag-matik. Idet dhe zgjidhjet e problemeve nuk kontro-llohen sipas nj ideologjie t ngurt, por provohen n botn reale, ku ato shtrohen pr diskutim dhe ndryshohen, pranohen ose hidhen posht.
    Vetqeverisja nuk t mbron nga gabimet, as nuk i jep fund grindjeve etnike dhe as nuk garanton mbarvajtjen e ekonomis. Megjithat, ajo merr parasysh debatet dhe shqyrtimet q bhen pr gjetjen e gabimeve, i lejon grupet t mblidhen dhe t sheshojn mosmarrveshjet dhe krijon mundsi pr riprtritje dhe investime, q jan baza e zhvillimit ekonomik.

    ------------------------------------------------

    Karta e t drejtave dhe t drejtat e njeriut

    N vern dhe vjeshtn e vitit 1789, brenda nj muaji, u aprovuan dy dekkrata historike mbi t drejtat e njeriut Deklarata mbi t Drejtat e Njeriut dhe t Qytetarit m 26 gusht n Franc dhe Karta e t Drejtave m 25 shtator n Ame-rik. T dyja kto dokumente u prpiluan mbi bazn e doktrins s t drejtave t natyrshme dhe t disa burimeve t tjera filozofike t Ilu-minizmit, n nj koh kur qndrimet e Francs dhe t Ameriks ishin t prafrta dhe t paj-tueshme. Por shum shpejt rragt e tyre do t ndaheshin.
    Marrdhniet e hershme franko-amerikane ishin komplekse dhe jo fare pa kontradikta. N kohn e Revolucionit Amerikan m 1776, Franca ishte njkohsisht qendra e mendimit iluminist dhe vendi ku sundonte monarkia m e fuqishme e Evrops, ajo e Burbonve, me oborrin e tyre vezullues n Versaj. Megjithat Franca lidhi nj aleanc ushtarake me kolonit rebele t Ameriks, pr t mposhtur armikun e tyre t prbashkt, Britanin e Madhe. Pr kritikt francez t Regjimit t Vjetr, Amerika prfaqsonte, qoft edhe n mnyr t papr-sosur, idealin e tyre iluminist pr liri nga ensu-ra, pr t drejta t natyrshme dhe pr nj riorga-nizim t prshtatshm t qeveris.
    Dhjet vjet m von, amerikant mbshte-tn n mnyr t flakt fazn e shprthimit t Revolucionit Francez mbledhjen e Estat Zheneralit, sulmin kundr Bastijs dhe kriji-min e Asambles Kombtare. Por mbshtetja e amerikanve mori fund me ekzekutimin e Lui-gjit XVI dhe me ardhjen n fuqi t Mbretris s Terrorit. Qeveria federaliste konservative n Uashington u tmerrua nga prdorimi i dhuns. N Franc jan mbjell dhmb dragonjsh dhe prej tyre kan mbir prbindsha, vinte n dukje presidenti i dyt i Shteteve t Bash-kuara, Xhon Edms.
    Megjithat, opozita politike q po shfaqej n Shtetet e Bashkuara, me n krye Tomas Xhcfrsonin, vazhdoi t mbshteste republika-nizmin francez. Ktu po shkruhet kapitulli i historis s lirimit t Evrops, shkraante Tomas Xhefrsoni. Idealizimi i mparshm i Ameriks prej reformatorve dhe revolucio-narve francez ishte shndrruar n vitet 1790, n idealizimin e Francs prej republikanve amerikan.
    N nj letr drejtuar Xhefersonit, figura e rndsishme e iluminizmit francez, Zonja Hudto shkruante: Ndryshimi karakteristik midis revolucionit tuaj dhe revolucionit ton sht se, duke mos pasur asgj pr t shkat-rruar, ju nuk kishit asgj pr t dmtuar. Revo-lucionet n Franc dhe n Amerik mund t ken marr drejtime krejtsisht t ndryshme, megjithat, n Kartn e t Drejtave dhe n De-klaratn e t Drejtave t Njeriut, Franca dhe Amerika mbrojtn n mnyr t qndrueshme t drejtat e individit, t cilat me kalimin e vite-ve, u prhapn nga kushtetuta polake, q u nnshkrua m 3 maj 1791, deri tc kushtetutat kombtare q po hartohen n ditct tona.

    ------------------------------------------------

    vazhdon
    no respect whatsoever for authority - Richard Feynman.

  6. #6
    Peja o qytet i bekuar
    Antarsuar
    28-03-2002
    Postime
    312
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Qeveria Demokratike


    Demokracia dhe pushteti

    Prkrahsit e sistemeve autoritare dhe disa kritik mendojn gabimisht se duke i munguar pushteti pr t shtypur, shtetit demokratik i mungon edhe pushteti pr t qeverisur. Kjo pikpamje sht thellsisht e gabuar. Nj shtet demokratik krkon q qeveria t ket kompe-tenca t kufizuara, por jo q ajo t jet e dobt. N qoft se i hedhim nj vshtrim rrjedhs s gjat t histo-ris, do t shikojm se demokracit kan qen me t vrtet t brishta dhe t pakta n numr, madje edhe kur marrim parasysh ringjalljen e demokracive gjat dhjet vjetve t fundit. Demokracit nuk kan mbetur kurrsesi t paprekura nga rrjedha e historis. Ato kan dshtuar pr shkak gabimesh politike, jan mposhtur prej prarjeve t brendshme ose jan shkatrraar prej pushtimeve t huaja. Megjithat me kalimin e kohs, dcmokracitc janc ripcrtcrirc dukshcm dhc kanc trcguar se me angazhimin dhe prkushtimin e denj t shte-tasve, ato mund t kaprcejn vshtirsi t mdha ekonomike, mund t'u japin fund ndasive shoqrore e etnike, dhe kur sht nevoja, edhe t mbizotrojn n koh lufte.
    Jan pikrisht aspektet e demokracis q prmenden m shpesh nga kritikt, ato q e prtrijn at. Proceset e debateve, t mosmarrveshjeve dhe t kompromisive, q disa i cilsojn si dobsi, prbjn n t vrtet burimin kryesor t forcs s demokracis. Sigurisht, askush nuk i ka vlersuar demokracit si tepr t efektshme n shqyrtimin e problemeve. Marrja e vendi meve n frym demokratike n nj shoqri t madhe dhe komplekse mund t jet nj proces i ndrlikuar, i vshtir dhe i gjat. Sidoqoft m n fund, nj qeveri q mbshtetet n plqimin e t qeverisurve, mund t flas dhe t veproj me siguri dhe autoritet, gj q i mungon nj regjimi, pushteti i t cilit mbrohet me shqetsim nn strehn e ngusht t nj force ushtarake ose t nj aparati partiak t pazgjedhur nga populli.

    Rishikimi

    Ndihmes shum e rndsishme q Shtetet e Bashkuara i kan dhn praktiks s demokracis, ka qen zhvi-llimi i nj sistemi rishikimi, pr t siguruar shprn-darjen dhe decentralizimin e pushtetit politik. Ky prbn nj sistem t ngritur mbi bindjen e fort se qeveria sht e prsosur kur mundsit e saj pr shprdorime frenohen dhe kur ajo qndron sa m pran popullit.
    N mnyr t prgjithshme mund t thuhet se fjala rishikim ka dy kuptime: federalizm dhe ndarje e kompetencave.
    Federalizmi sht ndarja e pushtetit n nivelin kombtar, shtetror ose krahinor dhe lokal. Kshtu pr shembull, Shtetet e Bashkuara jan republik federale, ku shtetet kan pozitn dhe pushtetin e tyre ligjor, q nuk varen nga qeveria federale. Ndryshe nga nnndarjet politike n vende t tilla si Britania e Madhe dhe Franca, q jan shtete me struktur politike t njsishme, shtetet amerikane nuk mund t eliminohen apo t ndryshohen nga qeveria federale. Ndonse n shekullin XX, pushteti n shkall kombtare n Shtetet e Bashkuara sht rritur n mnyr t ndjeshme n krahasim me pushtetin n shkall shtetrore, shtetet vazhdojn t ken kompetenca t rndsishme n fusha t tilla si: arsimi, shndeti, transporti dhe ligjshmria. N sistemet e centralizuara ose t njsishme, kto funksione ushtrohen nga qeveria kombtare. Nga ana e tyre, shtetet e veanta n Shtetet e Bashkuara kan ndjekur prgjithsisht modelin federalist, duke u besuar shum funksione, si jan funksionimi i shkollave dhe i rajoneve t policis, bashksive lokale. Ndarja e kompe-tencave dhe e pushtetit n nj sistem federal nuk sht kurr e prer dhe e qart n fusha t tilla si pr shembull arsimi, degt federale, shtetrore dhe lokale mund t ken kompetenca q prkojn, madje edhe q bien n kundrshtim me njra-tjetrn, por sistemi federal u krijon shtetasve mundsit m t mdha pr t marr pjes n qeverisjen e vendit, ka sht me rndsi jetike pr funksionimin e shoqris demokratike.
    N kuptimin e dyt, rishikimi ka t bj me ndarjen e kompetencave, q hartuesit e Kushtetuts s Shteteve t Bashkuara n vitin 1789 e bn me shum kujdes, me qllim q pushteti politik t mos prqndrohej brenda nj dege t vetme t qeveris kombtare. Xhejms Medi-soni, ndoshta figura qendrore n hartimin e Kushte-tuts, dhe m von presidenti i katrt i Shteteve t Bashkuara, ka shkruar: Grumbullimi i t gjith kompe-tencave legjislative, ekzekutive dhe juridike n duar t vetme... mund t quhet me t drejt prkufizimi m i sakt i tiranis.
    Shprehja ndarje e kompetencave l vend n nj far mnyre pr keqkuptime, pasi sipas sistemit t projektuar prej Medisonit dhe hartuesve t tjer t Kushtetuts, kompetencat jan m shum t shpmdara, sesa t ndara. Kshtu pr shembull, push-teti legjislativ i prket Kongresit, megjithat presidenti mund t prdor veton ndaj ligjeve t nxjerra nga Kongresi. Nga ana e tij, Kongresi duhet t siguroj nj shumic prej dy t tretash si n Dhomn e Prfaq-suesve, ashtu edhe n Senat, q t hedh posht veton e presidentit. Presidenti emron ambasadort dhe antart e Kabinetit, si dhe zhvillon bisedime pr t nnshkruar traktate ndrkombtare, por t gjitha kto i nnshtrohen miratimit t Senatit. E till sht edhe zgjedhja e gjykatsve federativ. Shembull tjetr sht se n Kushtetut cilsohet se vetm Kongresi ka t drejt t shpall luft, ndonse presidenti sht koman-dant i prgjithshm i forcave t armatosura. Kjo ka shrbyer si burim tensioni midis t dyja degve, q u duk qart n Luftn e gjat t Vietnamit n vitet 1960 dhe n fillim t viteve 1970, si dhe n konfliktin e shkurtr t Gjirit n vitet 1990-91. Duke qen se asnj program politik nuk mund t zbatohet pa qen mira-tuar nga Kongresi, eksperti i shkencave politike, Riard Nojshtad, e ka cilsuar pushtetin e presidentit n Shtetet e Bashkuara jo si pushtet pr t komanduar, por si pushtet pr t bindur.
    Kushtetuta nuk i cilson t gjitha llojet e rishikimit brenda qeveris federale. Disa prej tyre jan zhvilluar gjat praktiks dhe rasteve konkrete. Ndoshta m e rndsishme nga t gjitha sht doktrina e rishikimit gjyqsor, e cila u vendos n vitin 1803 gjat nj procesigjyqsor dhe q i jep Gjykats s Lart t Shteteve t Bashkuara kompetenca pr t'i shpallur vendimet e Kongresit si jokushtetuese.
    Shpesh ndarja e pushtetit n sistemin amerikan sht e pafrytshme, por megjithat, ajo shrben si garanci e rndsishme ndaj shprdorimit t mundshm t push-tetit nga ana e qeveris shtje q duhet t kihet parasysh n do shtet demokratik.

    Kryeministri dhe presidenti

    Nj ndr shtjet m me rndsi pr demokracin sht mnyra e zgjedhjes s udhheqsve dhe t prfaq-suesve. Prgjithsisht ekzistojn dy mnyra. N nj sistem parlamentar, partia q ka shumicn n legjisla-tur ose nj koalicion partish formon qeverin, t krye-suar nga kryeministri. Nj sistem i till i nj qeverie parlamentare, q fillimisht u zhvillua n Britanin e Madhe, zbatohet sot n pjesn m t madhe t Evrops, n Karaibe, Kanada, Indi dhe n shum vende t Afriks dhe t Azis (m shum n ish-kolonit brita-nike). Mnyr tjetr kryesore sht zgjedhja e drejtpr-drejt e presidentit pa u varur nga legjislatura. Ky sistem presidencial zbatohet sot n pjesn m t madhe t Ameriks Latine, n Filipine, Franc, Poloni dhe n Shtetet e Bashkuara.
    Dallimi kryesor ndrmjet sistemit parlamentar dhe atij presidencial qndron n lidhjen midis pushtetit legjislativ dhe ekzekutiv. N sistemin parlamentar, ato jan n thelb e njjta gj, pasi kryeministri dhe antart e Kabinetit zgjidhen nga Parlamenti. Prgjith-sisht, qeveria qndron n fuqi pr nj periudh t caktuar pr shembull, katr ose pes vjet, n qoft se kryeministri nuk humbet shumicn e votave n parla-ment. N rast t kundrt, qeveria bie dhe bhen zgjedhje t reja. Kryetari i shtetit, n funksionin e presi-dentit ose t monarkut kushtetues, i cili ka kryesisht rol simbolik, fton kryetarin e nj partie t formoj nj qeveri t re.
    Duke qen se parlamenti sht institucioni qeveritar mbizotrues, n sistemin parlamentar nuk ka ndarje t pushtetit, q sht karakteristike pr sistemin presiden-cial amerikan. Prandaj sistemet parlamentare duhet t mbshteten shum m tepr n dinamikn e brendshme politike t vet parlamentit, pr t realizuar rishikimin e kompetencave t qeveris. Ato marrin zakonisht formn e nj partie t vetme t organizuar opozitare q ndjek nga afr qeverin ose t nj rivali-teti ndrmjet partive t shumta t opozits.
    N sistemin presidencial, presidenti sht njkoh-sisht kryetar i qeveris dhe kryetar i shtetit. Presidenti zgjidhet pr nj periudh t caktuar drejtprsdrejti nga populli, ashtu si zgjidhen edhe antart e kongresit. Pr shkak t ndarjes se pushtetit, antart e kabinetitpresidencial zakonisht nuk jan antar t kongresit. Normalisht, presidenti mund t shkarkohet nga detyra prpara mbarimit t mandatit vetm pr krime t rnda ose pr shprdorim t detyrs. Miratimin e programit politik t paraqitur nga presidenti mund ta lehtsoj nj shumic legjislative nga partia e presidentit, por ndryshe nga kryeministri, presidenti nuk varet nga shumica t tilla legjislative pr t vazhduar ushtrimin e fbnksionit t tij.

    Prfaqsuesit

    shtje tjetr me rndsi pr demokracin sht mnyra e organizimit t zgjedhjeve. Prsri paraqiten dy mundsi kryesore: zgjedhje me shumic votash ose prfaqsim proporcional. N zgjedhjet me shumic votash, q nganjher quhen edhe zgjedhje ku fituesi i merr t gjitha, fiton kandidati q merr shumicn e votave n nj zon t caktuar, qoft nj shumic votash m e vogl se 50 pr qind, por m e madhe se kundrshtari, ashtu edhe nj shumic votash m e madhe se 50 pr qind. Zgjedhja e presidentit bhet n t njjtn mnyr, vese n shkall mbarkombtare. Disa sisteme parashikojn zgjedhje t mtejshme pr dy kandidatt me numrin m t madh t votave, n qoft se asnjri prej tyre nuk merr shumicn e duhur t votave n fazn e par. Sistemet e zgjedhjeve me shumic votash priren t favorizojn dy partit mt mdha politike q mbizotrojn n skenn politike t vendit.
    Prkundrazi, zgjedhsit n nj sistem me prfaqsim proporcional, si sht ai q zbatohet n shum vende t Evrops, zakonisht votojn pr partit politike, jo pr kandidat t veant. Numri i prfaqsuesve t nj partie n legjislaturn kombtare prcaktohet nga prqindja ose raporti i votave q secila parti merr n zgjedhje. N nj sistem parlamentar, kryetari i partis q ka fituar shumicn e votave bhet kryeministr dhe e zgjedh Kabinetin nga parlamenti. N qoft se asnjra prej partive nuk ka marr shumic votash, partit hyjn n bisedime t gjalla pr t formuar nj koalicion partish, i cili do t drejtoj vendin. Prfaqsimi propor-cional priret t favorizoj nj numr t madh partish. Ndonse do parti gzon prkrahjen e nj prqindjeje relativisht t vogl zgjedhsish, ato shpesh hyjn n bisedime pr t pasur prfaqsuesit e tyre n qeverin e koalicionit.

    Parlamenti dhe presidenti

    Ndr tiparet kryesore t sistemeve parlamentare, t cilt n kohn ton prbjn shumicn e shteteve demokra-tike, jan ndjeshmria dhe elasticiteti. Qeverit parla-mentare, sidomos kur zgjidhen me metodn e prfaq-simit proporcional, priren drejt sistemeve shumpar-tiak, sipas t cilve n legjislatur prfaqsohen edhe grupe politike relativisht t vogla. Rrjedhimisht, n proceset politike q zhvillohen n nivelet m t larta t qeveris mund t marrin pjes edhe pakica t veanta. Nj larmi e till nxit dialogun dhe kompromisin, pasi partit prpiqen t krijojn qeverin e koalicionit. N qoft se koalicioni dshton, apo n qoft se partia humbet mandatin e saj, kryeministri jep dorheqjen dhe formohet nj qeveri e re apo zhvillohen zgjedhje t reja. T gjitha kto nuk prbjn ndonj kriz q do t rrezikonte vet sistemin demokratik.
    E met e madhe e sistemit parlamentar sht aspekti negativ i elasticitetit dhe i ndarjes s pushtetit paqn-drueshmria. Koalicioni me shum parti mund t jet i brisht dhe mund t shprbhet qysh n shenjat e para t krizs politike, duke br q qeveria t qndroj n pushtet pr periudha relativisht t shkurtra. Qeveria mund t bjer n dor t partive t vogla ekstremiste, t cilat, duke krcnuar se do t trhiqen nga koalicioni qeveritar dhe duke e detyruar qeverin t jap dorhe-qjen, mund t'i paraqesin qeveris krkesa politike t veanta. Krahas ksaj, duke qen kryetar i nj partie t caktuar, kryeministri nuk ka at autoritet q do t kishte sikur t ishte zgjedhur drejtprsdrejti nga populli.
    shtje tjetr sht edhe mungesa e nj rishikimi institucional zyrtar mbi pushtetin suprem t parla-mentit. Kshtu pr shembull, nj parti politike q prbn shumicn n parlament mund t miratoj nj program politik t gjer, madje edhe antidemokratik, dhe megjithat sht e pamundur t kufizohen veprimet e saj, duke i hapur kshtu dyert tiranis s shumics.
    Pr sistemet presidenciale nga ana tjetr, veori krye-sore jan dhnia e drejtprdrejt e llogaris, vazhdi-msia dhe forca. Presidentt q zgjidhen nga populli pr periudha t caktuara, mund t prdorin autoritetin q buron nga zgjedhja e drejtprdrejt q u ka br populli, pavarsisht nga pozita e partis s tyre politike n Kongres. Duke krijuar deg t ndara, por teorikisht t barabarta n qeveri, nj sistem presidencial prpiqet t formoj institucione ekzekutive dhe legjislative t fuqishme, ku secili t jet n gjendje t krkoj manda-tin e zgjedhjeve nga populli dhe secili t mund t kon-trolloj dhe balancoj tjetrin. Ata q i tremben mund-sis pr tirani nga dega ekzekutive, priren t theksojn rolin e Kongresit; ndrsa ata q u tremben shprdori-meve t mundshme nga nj shumic e prkohshme n legjislatur, i japin rndsi pushtetit t presidentit.
    E meta e zgjedhjes s presidentit dhe e legjislaturs veas qndron n asnjansimin e mundshm t tyre. Presidenti mund t mos e marr numrin e duhur t votave pr zbatimin e programit t tij, por nga ana tjetr, duke prdorur fuqin e vetos, ai mund t mos e lejoj kongresin t zvendsoj programin e tij me nj program tjetr legjislativ.
    Meqense presidenti zgjidhet n mnyr t drejtpr-drejt, mund t krijohet ideja se ai gzon pushtet m t madh se kryeministri. Por presidenti duhet t ndeshet edhe me legjislaturn, e cila, pavarsisht nse mund t jet nn ndikimin e opozits ose jo, zotron nj pushtet vote t pavarur nga ai i presidentit. Pr kt arsye, disi-plina e nj partie sht shum m e dobt se n nj sistem parlamentar. Kshtu pr shembull, presidenti nuk mund t prjashtoj apo t disiplinoj ndonj antar kokfort t nj partie, si mund t veproj zako-nisht kryeministri. Kur ka miratimin e shumics s parlamentit, kryeministri sht i sigurt pr miratimin e programit legjislativ t qeveris; kurse nj president q ka t bj me nj kongres q i ruan me kujdes t drejtat e tij, mund ta arrij miratimin e nj projektligji vetm pas bisedimesh t shumta.
    Cili prej ktyre dy sistemeve mund t'i plotsoj m mir krkesat e nj demokracie kushtetuese: sistemi parlamentar apo ai presidencial? Prgjigjja e ksaj pyetje sht br objekt debatesh t shumta midis ekspertve t shkencave politike dhe politikanve, pjesrisht pr arsye se secili prej ktyre sistemeve ka t mirat dhe t metat e tij t veanta. Megjithat duhet pasur parasysh se t dy sistemet jan t prshtatshm pr nj demokraci kushtetuese, ndonse asnjri prej tyre nuk e garanton at.

    ---------------------------------------------
    Vala e tret e Demokracis


    Sipas pikpamjes s Semjull P. Hantingtonit, ekspert i shkencave politike n Universitetin e Harvardit, historia c demokracis nuk sht prparim i ngadalt dhe i pareshtur, por varg valsh q prparojn, trhiqen dhe pastaj pr-parojn e ngrihen prpjet.
    N nj artikull t shkruar n Revistn e demo-kraci$, Hantingtoni dallon tre val t gjata historike t demokracis. Vala e par filloi n fillimin e shekullit XIX kur e drejta e vots iu dha nj pjese t madhe t banorve meshkuj t Shteteve t Bashkuara, dhe vazhdoi deri n vi-tet 20 t shekullit ton. Gjat ksaj periudhe, lindn rreth 29 regjime demokratike. Zbatica ose trheqja e vals s par filloi n vitin 1922 me ardhjen n fuqi t Musolinit n Itali dhe vazhdoi deri n vitin 1942, kur numri i regjime-ve demokratike n bot u paksua n 12.
    Vala e dyt filloi me triumfin e Aleatve n Luftn e Dyt Botrore. Ajo arriti kulmin m 1962 kur numri i regjimeve demokratike arriti n 36. Zmbrapsja e vals s dyt midis vitit 1962 dhe mesit t viteve 1970 e zvogloi kt numr n 30. Megjithat qysh nga viti 1974, va-la e tret e demokracis shtoi prafrsisht edhc 30 regjkne t reja demokratike, duke c dyfi-shuar numrin e tyre, pa llogaritur madje edhe revolucionin politik q po ndodh n ish Bash-kimin Sovjetik dhe n disa pjes tc Afriks.
    A e ka arritur kulmin vala e tret? A do t ke-t tani nj zmbrapsje t fort q tc mund tc eli-minoj shum nga fitoret e demokracis t vi-teve '70 dhe '80 t ktij shekulli? Hantingtoni analizon ndrthurjen komplekse t forcave po-litike dhe kulturore q veprojn n zona t ndryshme t bots, pa nxjerr konkluzione pr-fundimtare. Ai arrin n prfundimin se trhe-qja e vals s tret sht gjithmon e mundur, q do t ndiqet ndoshta nga nj val e katrt di-kur n shekullin XXI.
    Megjithat nj model i till nuk sht kurrse-si i pashmangshm. Duke u mbshtetur tek e kaluara, mund t themi se dy faktort m ven-dimtar q ndikojn n forcimin dhe shtrirjen e ardhshme t demokracis, shkruan Han-tingtoni, do t jen zhvillimi ekonomik dhe udhheqja politike. Zhvillimi ekonomik e bn demokracin t mundur; udhheqja politike e bn at reale.
    --------------------------------------------
    vazhdon
    no respect whatsoever for authority - Richard Feynman.

  7. #7
    Peja o qytet i bekuar
    Antarsuar
    28-03-2002
    Postime
    312
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    POLITIKA, EKONOMIA DHE PLURALIZMI


    Pjesmarrja

    Shtetasve nuk mund t'u krkohet t marrin pjes n procesin politik. Madje ato jan t lir t shprehin paknaqsin e tyre pr t mos marr pjes n t. Sido-qoft, pa energjin jetike t veprimtaris s shtetasve, demokracia fillon t dobsohet. Shtetasit e shoqrive demokratike mund t hyjn n nj mori organizatash private, shoqatash dhe grupesh vullnetare. Shum prej tyre interesohen pr politikn shtetrore, dhe megji-that t pakt jan ato q kontrollohen ose financohen nga qeveria. E drejta e individve pr t'u bashkuar lirisht dhe pr t'u organizuar n lloje t ndryshme grupesh joqeveritare ka rndsi themelore pr demokra-cin. Kur njerzit me interesa t prbashkta mblidhen s bashku, zrat e tyre bhen t ndjeshm, kurse mundsit e tyre pr t ndikuar n debatin politik shtohen. Si shkruan vzhguesi i madh politik francez i shekullit XIX, Aleksis d Tokvil, Nuk ka vende ku shoqatat nevojiten m shum pr t parandaluar despo-tizmin e fraksioneve ose fuqin arbitrare t nj princi, sesa ato ku ka triumfuar demokracia.
    Grupet e panumrta q formohen n nj shoqri demokratike mund t klasifikohen n shum mnyra. Ato grupe, funksioni kryesor i t cilve sht t ushtrojn presion mbi qeverin pr shtje t veanta, quhen grupe t interesit ose ndryshe, grupe me ndikim (lobbies). Grupet e interesit privat, si jan shoqatat tregtare, grupet profesionale ose sindikatat kan zakonisht nj qllim ekonomik n politikn e tyre, ndonse mund t mbajn gjithashtu qndrim politik pr shtje q jan shum larg fushs s tyre, pr t ciln ato jan t specializuar.
    T ashtuquajturat grupe t interesit publik, si jan organizatat e mjedisit dhe t mbarvajtjes shoqrore, priren drejt asaj q ato mendojn se sht pr t mirn e t gjithve ose t kolektivit. Kjo nuk i bn grupet e interesit publik m t menura apo m t virtytshme se ato t interesit privat. Vetm se shkalla e interesit vetjak n qndrimet q ato mbajn ndaj shtjeve publike, sht shpesh dytsore.
    T dyja llojet e grupeve t interesit veprojn me gjallri n do vend demokratik. Q t dy i kushtojn rndsi t veant opinionit publik, duke br t gjitha prpjekjet pr ta zgjeruar rrethin e prkrahsve, si dhe duke u prpjekur njkohsisht t edukojn njerzit dhe t ndikojn n politikn e qeveris.
    Grupet e interesit shrbejn si forc ndrmjetsuese midis individve t veant dhe nj qeverie q sht zakonisht mjaft e madhe dhe e shkputur. Shoqria demokratike mund t marr vendime q ndikojn n mirqenien e antarve t saj vetm nprmjet bashk-veprimit t ktyre grupeve, si dhe nprmjet procesit t debateve t hapura, konflikteve, kompromisit dhe konsensusit midis tyre.

    Votimi

    Votimi pr zgjedhjen e zyrtarve shtetror sht forma m e dukshme dhe m e rndomt e pjesma-rrjes n jetn e demokracive t sotme, si dhe m theme-lorja. Nj shoqri mund t quhet demokratike vetm kur ajo sht n gjendje t zhvilloj zgjedhje t lira dhe t drejta.
    Arsyet q i nxisin zgjedhsit jan po aq t shumta sa edhe shoqrit dhe interesat q ato prfaqsojn. Kuptohet qart se zgjedhsit do t votojn pr kandidatt q prfaqsojn interesat e tyre, por ato ndikohen gjithashtu edhe nga faktor t tjer. Nj nga kto sht prkatsia n nj parti; ato individ q shohin tek nj parti politike interesat e tyre, jan m t prirur pr t votuar, sesa ato q e quajn veten t pavarur apo t paparti. N t vrtet, n sistemet me prfaqsim proporcional, zgjedhsit mund t votojn vetm pr nj parti politike, por jo pr kandidat t veant.
    Ekspertt e shkencave politike kan zbuluar nj sr faktorsh t tjer, t cilt mund t ndikojn n parapl-qimin e zgjedhsve dhe n rezultatet e zgjedhjeve. Kshtu pr shembull, vendet me sisteme prfaqsimi proporcional, ku do vot ndikon n prfaqsimin n legjislatur, priren q t ken rezultate m t larta se vendet ku fituesi prcaktohet me shumicn e votave n nj zon t caktuar. Pozita ekonomiko-shoqrore, lehtsia relative pr t'u regjistruar si zgjedhs, forca e sistemit partiak, prfytyrimi q krijohet pr kandidatin nga mjetet e informacionit, shpeshtsia e zgjedhjeve t gjitha kto ndikojn n numrin dhe pjesmarrjen e zgjedhsve n votime. N zgjedhjet demokratike, shpesh bhen prpjekje jo pr t prcak-tuar se cili prej kandidatve gzon prkrahje m t madhe popullore, por se cili kandidat mund t arrij t nxis prkrahsit e tij q ta konkretizojn mendimin e tyre n vot. Rreziku i prhershm q mund t lind nga largimi i dshirs s zgjedhsve pr t votuar, nuk sht se nuk do t ket njerz q t ushtrojn funk-sionet shtetrore, por se ata q do t'i ushtrojn kto funksione, do t zgjidhen nga nj numr gjithmon e m i vogl zgjedhsish.

    Partit politike

    Partit politike mbledhin antar, bjn emrime dhe organizojn fushata pr zgjedhjen e zyrtarve shtet-ror; hartojn programe politike pr qeverin, n qoft se prbjn shumicn; bjn kritika dhe paraqesin alter-nativa politike, n qoft se jan n opozit; sigurojn mbshtetje pr politik t prbashkt midis grupeve t interesit; msojn njerzit si t'i kuptojn problemet politike; paraqesin struktura dhe rregulla pr zhvillimin e debateve n gjirin e shoqris. N disa sisteme politike, faktor me rndsi n shtimin dhe nxitjen e antarve t partis mund t jet ideologjia; ndrsa gjetk, interesat ekonomike ose pikpamjet shoqrore mund t paraqesin rndsi m t madhe se prkushtimi ideologjik.
    Organinizimi dhe procedurat e partive paraqesin ndryshime t mdha. N njrin cep t spektrit, n sistemet parlamentare shumpartiake t Evrops, partit politike jan organizata me disiplin t fort, q udhhiqen vetm nga drejtues profesionist. N cepin tjetr, ndodhen Shtetet e Bashkuara, ku partit rivale Partia Republikane dhe Partia Demokratike, jan orga-nizata t decentralizuara q funksionojn kryesisht n Kongres dhe n nivelin shtetror. Kjo gjendje ndryshon do katr vjet, kur organizatat e Partis Republikane dhe t Partis Demokratike n vend, duke u mbshtetur fuqimisht tek vullnetart, bashkpunojn pr t organi-zuar fushatat pr zgjedhjen e presidentit.
    Partit politike jan po aq t larmishme sa shoqrit n t cilat ato veprojn. Fushatat e zgjedhjeve q zhvi-llojn ato, jan shpesh t ndrlikuara, zakonisht t gjata, madje nganjher edhe pa kuptim. Megjithat, funksioni i tyre sht tepr serioz; ai ka t bj me prpunimin e nj metode paqsore e t drejt npr-mjet s cils shtetasit e nj vendi demokratik mund t zgjedhin udhheqsit e tyre dhe t luajn rol vendimtar n fatin e tyre.

    Protesta

    N nj shoqri demokratike qytetart kan t drejt t grumbullohen n mnyr paqsore dhe t protestojn kundr politiks s qeveris apo kundr veprimeve t grupeve t tjera me demostrata, marshime, peticione, bojkotime, greva dhe forma t tjera t veprimit t drejt-prdrejt t shtetasve.
    Veprimet e drejtprdrejta jan t mundshme pr t gjith n nj shoqri demokratike, por zakonisht jan prdorur nga grupet e shtypura, t paprkrahura apo grupet e pakicave, t cilt kan qen t prjashtuar nga do mundsi tjetr pr t ndikuar n politikn qeveri-tare. Protesta t tilla kan qen gjithmon pjes e shoqris demokratike. N ditt tona, protestat paq-sore, q shpesh synojn t trheqin vmendjen e mjeteve t informacionit, prfshijn nj varg t gjat problemesh, duke filluar nga ndotja e mjedisit deri te armt brthamore, shtje t politiks ndrkombtare dhe diskriminimi racial dhe etnik. Form e veant e veprimeve t drejtprdrejta sht e drejta e sindikatave pr t organizuar greva kundr pundhnsve, me t cilt ato kan mosmarrveshje q nuk jan zgjidhur me an t bisedimeve.
    Protestat jan gur prove pr do shoqri demokra-tike. Idealet e shprehjes s lir dhe t pjesmarrjes s shtetasve n jetn e shoqris mbrohen leht kur t gjith tregohen t sjellshm dhe pajtohen pr shtje kryesore. Por kur protestuesit dhe objektet e protests s tyre nuk pajtohen pr shtjet kryesore, mosmarr-veshje t tilla mund t jen t zjarrta dhe t acaruara. N t tilla raste mbetet vetm nj mundsi, ajo e ruaj-tjes s ekuilibrit, e mbrojtjes s t drejts pr lirin e fjals dhe t grumbullimit, gjithmon duke mbrojtur rendin publik dhe duke kundrshtuar do orvatje pr krcnim ose prdorim dhune. T shtypsh nj protest paqsore n emr t ruajtjes s rendit, do t thot t'i hapsh rrugn shtypjes; t lejosh protesta t shfrenuara e t dhunshme, do t thot t'i hapsh rrugn anarkis.
    Pr arritjen e nj ekuilibri t till nuk mund t jepen formula magjike. N fund t fundit, nj gj e till varet nga prkushtimi i shumics pr t mbrojtur institu-cionet e demokracis dhe parimet e t drejtave t individit. Shoqrit demokratike jan n gjendje t prballojn edhe mosmarrveshjet m t hidhura midis shtetasve, me prjashtim t atyre mosmarrveshjeve q kan t bjn me prligjjen e vet demokracis.

    Mjetet e informacionit

    T qeverissh do t thot t komunikosh. Ndrkoh q shoqrit moderne bhen akoma dhe m t mdha dhe m t ndrlikuara, n fushn e komunikimit dhe t debatit politik mbizotrojn gjithmon e m shum mjetet e informacionit: radioja dhe televizioni, gazetat, revistat, librat, madje edhe qendra t kompjuterizuara t dhnash.
    Mjetet e informacionit n nj vend demokratik kan nj sr funksionesh q prkojn, por q dallohen qart nga njri-tjetri. Njri prej ktyre funksioneve sht t informoj dhe t edukoj. Pr t gjykuar drejt mbi poli-tikn shtetrore, njerzve u nevojitet informacion i sakt, i shpejt dhe i pashtrembruar. Duke qen se mendimet jan nga m t ndryshmet, njerzve u duhet t ballafaqohen me nj numr t madh pikpamjesh. Kjo luan rol me rndsi gjat fushatave elektorale, n nj koh kur numri i zgjedhsve q kan mundsi t shikojn, dhe aq m pak t bisedojn vet me kandi-datt, sht i pakt. Pr kt arsye, q t mund t kuptojn problemet dhe t sqarohen pr pozitat n t cilat qndrojn kandidatt dhe partit e tyre politike, ato duhet t bazohen te gazetat dhe televizioni.
    Funksion tjetr i mjeteve t informacionit sht t mbikqyrin qeverin dhe institucionet e tjera t fuqishme t shoqris. Duke iu prmbajtur nj niveli t caktuar pavarsie dhe paanshmrie, ndonse jo n mnyr t prsosur, mjetet e informacionit mund t zbulojn t vrtetn q shtrihet pas pretendimeve t qeveris dhe t vn prpara prgjegjsis zyrtart shte-tror pr veprimet e tyre.
    Por mjetet e informacionit mund t marrin pjes m aktive n debatin shtetror. Nprmjet kryeartikujve ose reportazheve, mjetet e informacionit mund t luftojn pr zbatimin e nj politike t veant, q sipas tyre sht e nevojshme. Ato mund t shrbejn gjithashtu edhe si forum ku organizatat dhe individt t mund t shprehin mendimet e tyre nprmjet letrave n redaksi dhe botimit t artikujve me pikpamje t kundrta.
    Komentuesit theksojn edhe nj rol tjetr gjithmon edhe m t rndsishm t mjeteve t informacionit prpilimi i shtjeve kryesore. Prderisa nuk mund t japin njoftime pr gjithka, mjetet e informacionit vendosin se pr cilat probleme duhen dhn njoftime dhe pr cilat jo. Me pak fjal, ato vendosin se far shrben si lajm dhe far jo. Nga ana e tyre, kto vendime ndikojn mbi rndsin q populli i jep nj problemi t caktuar. Ndryshe nga vendet ku mjetet e informacionit kontrollohen nga qeveria, mjetet e informacionit n nj vend demokratik nuk mund t'i shtrembrojn apo t mos i prfillin faktet sipas dshirs s tyre. N fimd t fundit, kundrshtart e tyre, si dhe vet qeveria, jan t lir t trheqin vmendjen drejt shtjeve t tyre kryesore.
    T pakt jan ata q theksojn se mjetet e informa-cionit i kryejn kto funksione gjithmon me prgje-gjsi. Korrespondentt e gazetave dhe t televizionit mund t prpiqen pr t arritur nj nivel paanshmrie, por megjithat lajmet kalojn npr paragjykimet dhe ndjenjat e individve dhe t ndrmarrjeve pr t cilat ata punojn. Ato mund t jen t bujshme, t prcipta, t pasakta, ndrhyrse dhe provokuese. Kjo nuk mund t zgjidhet duke hartuar ligje q japin ndonj prkufizim arbitrar t prgjegjsis, apo duke pajisur me leje t veanta gazetart, por duke zgjeruar bashkbisedimin e hapur, me qllim q shtetasit t mund ta dallojn bykun e shtrembrimeve dhe t retorizmit dhe t gjejn farn e s vrtets. M 1919, Olivr Uendll Holmzi i Ri, gjykats i shquar n Gjykatn e Lart t Shteteve t Bashkuara, ka thn: Prova m e mir e s vrtets sht aftsia e mendimit pr t'u pranuar n konkurrencn e tregut.

    Demokracia dhe ekonomia

    Demokracia nuk nnkupton ndonj doktrin t veant ekonomike. Qeverit demokratike i kan pranuar njlloj, si socialistt e prkushtuar, ashtu edhe ekono-mistt e tregut t lir. N t vrtet, pjesa m e madhe e debateve n fardo shoqrie demokratike, ka t bj me rolin e duhur q qeveria duhet t luaj n ekonomi. Sidoqoft, do t ishte m mir t thuhej se prgjith-sisht prkrahsit e demokracis e konsiderojn lirin ekonomike si elementin baz n fardo shoqrie demokratike. Nj fakt i till nuk i ka penguar problemet ekonomike t bhen forc kryesore dalluese, madje prcaktuese, e s majts dhe e s djathts n veprim-tarin politike t ditve tona.
    Kshtu pr shembull, socialdemokratt theksojn se thelbi i politiks ekonomike t qeveris sht nevoja pr barazi dhe mirqenie shoqrore. N t kaluarn, kjo ka br q qeveria t zotroj elementt kryesor t ekonomis kombtare, si pr shembull: telekomunika-cionin, transportin dhe industrin e rnd. Socialdemo-kratt i krkojn gjithashtu qeveris t siguroj ndihma mjeksore, ndihma pr t papunt dhe ndihma t tjera pr lehtsimin e gjendjes s atyre q kan nevoj. Krejt ndryshe, partit politike centriste dhe konservatore i japin zakonisht rndsi shum m t madhe ekonomis s tregut t lir, t papenguar nga kontrolli apo ndrhyrja e qeveris, si mjeti m i efektshm pr arritjen e zhvillimit ekonomik, prparimit teknologjik dhe mirqenies s prgjithshme.
    Megjithat, t gjitha palt n debatin ekonomik kan praktikisht terren t prbashkt m t madh sesa ato mund t ken n vrullin e diskutimeve politike. Si partit e s majts, ashtu edhe partit e s djathts pr shembull, e pranojn rolin e rndsishm q luan lvizja sindikaliste, kur sht e pavarur nga qeveria. Puntort n nj shoqri t lir kan mundsi t formojn ose t hyjn n sindikata pr t prfaqsuar interesat e tyre n bisedimet me pundhnsit pr shtje t tilla si: pagat, ndihma shndetsore dhe pensionet, kushtet e puns dhe mnyra e paraqitjes s ankesave.
    Asnj shtet demokratik i kohs son nuk ka nj sistem ekonomik q t jet: ose plotsisht pron e shtetit, ose krejtsisht i pavarur nga ai. T gjith para-qesin nj przierje t iniciativs private dhe t mbikqy-rjes qeveritare. T gjith mbshteten fuqimisht n mekanizmin e nj tregu t lir, ku mimet nuk caktohen nga qeveria, por nga vendimet e pavarura t mijra blersve dhe prodhuesve, t cilt bashkveprojn do dit mes tyre.
    Partit politike t s majts, ndonse prgjithsisht socialdemokrate nga drejtimi, e pranojn se tregu i lir, duke vepruar sipas parimit t oferts dhe krkess, shtkryemotori i zhvillimit dhe i lulzimit ekonomik. Po ashtu edhe partit centriste, ndonse prgjithsisht jan kundr ndrhyrjes s qeveris n planifikimin e prodhimit dhe kundr pronsis s prodhimit prej saj, e kan pranuar prgjegjsin e qeveris n drejtimin e disa aspekteve t ekonomis si: sigurimi i ndihms pr t papunt, i ndihms mjeksore dhe i ndihmave t tjera pr mbarvajtjen e shtetit; zbatimi i nj politike taksore pr mbshtetjen e zhvillimit ekonomik. Rrje-dhimisht, ekonomia e vendeve demokratike t kohs son, ndonse e ndryshme n detaje, ka tipare t prbashkta.
    Rrnimi, gjat viteve t fundit, i ekonomis s plani-fikuar nga qendra n shum vende t bots, e ka thek-suar me forc rolin e ekonomis s tregut. Me sa duket, liria mbetet element i domosdoshm jo vetm n poli-tik, por edhe n ekonomi. Sipas ambasadorit t Shte-teve t Bashkuara pran Komisionit t s Drejtave t Njeriut n Kombet e Bashkuara, Suksesi ekonomik nuk mund t garantohet vetm nga liria. Ndrsa dsh-timi ekonomik garantohet me siguri nga shtypja. Qoft edhe n ato raste t rralla kur regjimet autoritare kan mundur t bjn hapa t rndsishme n zhvi-llimin ekonomik, ato u kan dhn shtetasve liri ekono-mike, duke ua mohuar atyre t drejtat politike. Jo vetm kaq, por prgjithsisht suksesi nuk e ka forcuar pushtetin e regjimit, por ka shtuar, si n rastin e Kilit dhe t Tajvanit, krkesat e popullit pr liri politike, krahas liris ekonomike.
    N shoqrit demokratike, pr probleme ekonomike do t vazhdohet t diskutohet n t ardhmen me t njjtn gjallri si n t kaluarn. Por gjithmon e m shum, diskutimet nuk po prqendrohen n alterna-tivn e dshtuar t ekonomis s planifikuar nga shteti, por n sigurimin e t mirave t ekonomis s tregut t lir pr t gjith shtetasit, n nj bot prher e m t ndrvarur. (Trajtimi m i plot i problemeve ekono-mike bhet n vllimin far sht ekonomia e tregut?, i cili do t botohet n muajt e ardhshm.)

    Zrat

    N shoqrit demokratike jan krijuar mendime t ndryshme mbi natyrn e njeriut. Sipas njrit prej tyre, populli sht n gjendje t vetqeveriset n mnyr t drejt dhe t lir, n qoft se i krijohen mundsit. Sipas nj mendimi tjetr, do shoqri prfshin nj larmi t madhe interesash dhe individsh, q meritojn t'u dgjohet zri dhe t'u respektohen pikpamjet. Si prfimdim mund t thuhet se t gjitha demokracit e shndosha kan dika t prbashkt: ato jan t zhurmshme.
    Presidenti Xhorxh Bush e ka prshkruar larmin e madhe t organizatave vullnetare n Shtetet e Bashkuara si mijra pika drite. Kjo metafor i prshtatet edhe larmis ose pluralizmit t shoqrive demokratike kudo. Zrat e demokracis prfshijn zrin e qeveris, zrin e prkrahsve dhe sigurisht, edhe zrin e kundrshtarve t saj politik. Atyre u bashkngjiten edhe zrat e sindikatave, t grupeve t organizuara t interesit, t shoqatave t komuniteteve, t mjeteve t informacionit, t dijetarve dhe t kritikve, t udhhe-qsve fetar dhe t shkrimtarve, t shoqrive t vogla dhe t korporatave t mdha, t institucioneve fetare dhe t shkollave.
    T gjitha kto grupe jan t lira t ngrejn zrin e tyre dhe t marrin pjes n procesin politik demokratik, n shkall lokale apo kombtare. N kt mnyr, politika demokratike vepron si nj filtr nprmjet t cilit krkesat e zshme t shtresave t ndryshme t popullit shndrrohen dalngadal n politik shtetrore. Ish-presidenti Xhimi Karter ka thn: Prvoja e demo-kracis sht si prvoja e vet jets n ndryshim t pandrprer, e pafundme n larmin e saj, nganjher e vrullshme, por edhe m e vyer, sa m shum t'i ket br ball vshtirsive.

    -----------------------------------------------------

    Demokracia n vetvete nuk garanton asgj. Ajo paraqet mundsi pr t fituar, por edhe rrezik pr t dshtuar. Sipas shprehjes kumbuese, por edhe t mpreht t Tomas Xhefrsonit, premtimi q bn demokracia sht jeta, liria dhe krkimi i lumturis.
    N kt mnyr, demokracia sht njkohsisht premtim dhe sfid. Ajo sht premtim se duke punuar bashkarisht, qeniet njerzore mund t vet-qeverisen n mnyr t atill q i shrben aspiratave pr liri personale, zhvillim ekonomik dhe drejtsi shoqrore. Ajo sht sfid, sepse suksesi i nisms demokratike varet nga vet shtetasit dhe nga askush tjetr.
    Qeverisja e popullit dhe nga populli do t thot se shtetasit e nj shoqrie demokratike ndajn me t, t mirat dhe t kqijat. Duke marr prsipr prgjegjsin e vetqeverisjes, nj brez prpiqet t mbroj ligjshmrin, e fituar me vshtirsi, t liris s individit, t t drejtave t njeriut dhe t sundimit t ligjit pr brezin tjetr. N do shoqri dhe n do brez, njerzit duhet ta fillojn rishtas veprn e demokracis, duke marr parimet e s kaluars dhe duke i zbatuar ato n praktikn e nj epoke t re dhe t nj shoqrie n ndryshim.
    Xhozef Brodski, poet rus dhe fitues i mimit Nobel, ka shkruar: Nj njeri i lir nuk fajson asknd, n qoft se dshton. Kjo vlen edhe pr shtetasit e nj shoqrie demokratike, t cilt, prfundimisht, duhet t mbajn prgjegjsi pr fatin e shoqris n t ciln kan dashur vet t jetojn.
    M n fund, kemi kshtu qeverin q meritojm

    -----------------------------------------------
    fund

    Falnderime
    Agjencia e Informacionit e Shteteve t Bashkuara (USIA) dshiron t falnderoj ester E. Finin e Ri, drejtor i Rrjetit t Prsosmris Arsimore n Universitetin e Vanderbiltit, Methju Gendllin, bashkpuntor shkencor pran Rrjetit t Prsosmris Arsimore dhe Erik enouedhin, bashkrendues i Federats Amerikane t Arsimtarve pr programin Msimi i demokracis n kuadrin ndrkombtar, pr ndihmesn e tyre n prgatitjen e ktij botimi
    no respect whatsoever for authority - Richard Feynman.

  8. #8
    !Welcome! Maska e StormAngel
    Antarsuar
    05-02-2003
    Vendndodhja
    Zurich, Switzerland
    Mosha
    31
    Postime
    6,871
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Thash dhe une te marr pjese ketu, pasi qe e shof se ia vlen. Me leje....


    HYRJE

    Demokracia bashkohore sot as qe mund te paramendohet pa partite politike dhe zgjedhjet e lira .Pra partite politike shikuar si nga aspekti teorik ashtu dhe nga aspekti praktik jane kategori te pashmangshme per funksionimin e mirfillte te shteteve bashkohore dhe strukturave te tyre.Ato jo vetem qe u mundesojne qytetareve qe te jene pjesmares ne garat per funksione politike,si kandidat te mundshem ose duke u percaktuar per ndonje opcion te caktuar,por gjithsesi jane I vetmi instrument qe ndihmon ndryshimin e qete te strukturave udheheqese shtetrore.Pa dyshim partit politike krahas shtetit ,jane subjekte me te organizuara qe e bejne demokracine bashkohore sit e tille.
    Ato prej paraqitjes se tyre e ketej kane ndikuar me shume se xhdo structure tjeter e organizuar ne kahjet zhvillimore te shoqerive konkrete,si dhe ne proceset e perditshme te jetes politike duke treguar nje afersi te jashte zakonshme te pershtatshmerise ne rethanat e reja shoqerore.
    Te gjitha analizat e partive politike bejne te qarte se paraqitja e partive politike nuk ishte rastesi por ishin rezultat I nevojave shume te thella te jetes bashkohore politike.
    Megjithate ,partite politike nuk ishin rezultat I rethanave te caktuara ,por njeherit ato paraqesin force te organizuar qe ndikon ne ndryshimin e rethanave shoqerore.Andaj per tu njoftuar ne menyre sa me cilesore me veprimin e partive politike ne nje shoqeri nk mjafton te vihet vetem forma e sistemit politk por aq eshte e rendesishme qe te dihet numri dhe natyra e partive politike si dhe raportet qe krijohen midis tyre gjate veprimit praktik ne jeten bashkohore.


    Demokracia


    "Demokracia sht forma m e keqe shtetrore, me prjashtim t t gjitha t tjerave". Ky citat rrjedh nga ish-kryeministri britanik Uinston rill. Ai konkretizon gjendjen faktike: Nj demokraci perfekte nuk ekziston askund. Pavarsisht nga t gjitha kritikat, demokracia sht procesi m i suksesshm drejt zgjidhjes paqsore t konflikteve. Kudo n bot, njerzit mbshteten tek ajo, n rajone dhe sistemeve te ndryshme. Demokracia jeton nga bashkpunimi i qytetarve. Kusht pr angazhim sht njohuria. Mundsin e prfshirjes e kan vetm ata, t cilt kan njohuri baz mbi mekanizmat dhe institucionet e shtetit demokratik. Pr kt arsye, transmetimi i ktyre njohurive sht nj ndr detyrat m t rndsishme t edukimit politik, qllimi i t cilit sht pjekuria e qytetarit.
    greqisht, ("sundim i popullit"),eshte form shtetrore, n t ciln pushteti del nga populli dhe (apo) ushtrohet direkt apo indirekt prej tij. N Evrop, demokracia u zhvillua n fillim n qytet-shtetet greke si demokraci direkte apo e drejtprdrejt. (...) Demokracia moderne doli n fillim nga luftrat besimtare kalviniste t shek. VII, posarisht n Skoci, Angli dhe n Holand, vende kto, n t cilat komuna u b mbajtse e jets fetare dhe politike, si dhe nga doktrina iluministe, kryesisht nga pikpamjet e tij mbi lirin dhe barazin e t gjithve dhe nga rndsia normative e mendimit t arsyeshm t donjrit mbi shtetin dhe shoqrin. Msimet e Zh. Zh. Rusos mbi sovranitetin e popullit si e drejt e drejtprdrejt dhe e patjetrsueshme e popullit.
    Q nga viti 1945, n Evrop dhe n pjest tjera t globit kemi nj prhapje t forms perndimore liberale t demokracis kundrejt rregullimeve autoritare sunduese. N vitin 1945, pas katastrofs s shkaktuar nga diktatura nacionalsocialiste dhe fashiste, u duk se u mposht kriza e demokracis liberale, pas dshtimeve t njpasnjshme t periudhs n mes viteve 1922 dhe 1939. Diktaturat e shumta - Spanja, Portugalia, Greqia, Kili, Argjentina, Uruguaji - u transferuan n dhjetvjetshet e fundit n demokraci.
    Fitorja e demokracis u duk me rnien e sistemeve "real-socialiste" t Evrops Lindore dhe asaj t Mesme q nga viti 1989. Mirpo, pikrisht ky shembull e bn t qart domosdoshmrin e nj angazhimi kritik me demokracin. A nuk e quanin kto sisteme veten "Demokraci popullore" apo "socialiste"?. Q nga koha kur atje u b marksizm-leninizmi baza e vetme ideologjike e pluralizmit dhe ekonomia e planifikuar u shkput nga ekonomia e tregut, u b e qart edhe lidhja n mes demokracis, liris personale dhe siguris sociale. Shum njerz kan vshtirsi t mundin shpirtrisht ndryshimin dhe ta pranojn formn e re t demokracis. N kt mnyr, pikrisht n kohn e triumfit u paraqitn rreziqe t reja, t cilat duhet t kihet parasysh. Kjo bhet m s miri duke analizuar historin e lindjes s demokracis, e cila, n rrjedhn e ekzistencs s saj iu nnshtrua nj ser ndryshimesh dhe ballafaqimesh. Asaj gjithher i kanoset rreziku, sepse asnj rend tjetr politik nuk sht aq i varur si ajo nga konsensusi i qytetarve. Mirpo jo vetm padija, por edhe kuptimi i gabuar dhe i idealizuar i nj demokracie harmonike e cila funksionon pa probleme mund t qojn deri tek kthimi i dshpruar, nse nuk arrihet t bhet dallimi mes idealit dhe realitetit. Demokracia sht shndrruar n dika historike. Ajo sht zhvilluar deri n formn e tanishme dhe me siguri se do t ndryshoj edhe m tutje. Ktu duhet t bhet prpjekja pr t paraqitur zhvillimin e demokracis dhe t bhet e qart, se nuk bhet fjala ktu pr nj rend ideal shtetror dhe shoqror, por pr faktin, se duke u nisur nga prvoja e historis, sot sht e mundur vetm nj rend i till dinjitoz shtetror dhe juridik. Rreziku pr demokracin nuk qndron n rend t par n rrzimin e saj nga diktatura. Ajo rrezikohet m tepr nga menduria masive e verbr ideologjike. Demokracia mund t mposhtet n mnyr "demokratike" dhe t drejtohet n drejtim t kundrt, n nj sundim t vetarsyetuar me padrejtsi.

    (bibliografia: http://www.dadalos.org/alb/demokracia/
    dhe libri Partite politike dhe demokracia nga dr.pr Etem Aziri)

    Pergatitur nga une
    Ndryshuar pr her t fundit nga Albo : 14-08-2005 m 23:17
    We didn't land on Plymouth Rock, Plymouth Rock landed on us.

  9. #9
    i/e regjistruar Maska e Xhuxhumaku
    Antarsuar
    19-11-2003
    Vendndodhja
    sopr'un'curva
    Postime
    11,866
    Faleminderit
    18
    156 falenderime n 133 postime

    Demokracia Ne Kulturen Shqiptare

    E Hene, 30 Maj 2005


    DEMOKRACIA NE KULTUREN SHQIPTARE

    Dr. Luan Zyka


    Nese pranojme se zhvillimi i shoqerise ne boten perendimore shenon nivelin me te larte qe ka njohur njerezimi deri sot, atehere pa medyshje kjo i perkushtohet kultures demokratike, mbi themelet dhe me frymen e se ciles perendimi ka kryer kete arritje historike ne gjithe elementet e jetes se tij; sociale, ekonomike, dhe politike.

    Rrenjet e zhvillimit te demokracise shkojne thelle jo vetem ne te shkuaren, por gjithashtu sot po perhapen edhe ne vendet e tjera jashte zones gjeografike te perendimit klasik "kryesisht Europes Perendimore dhe Sh.B.A.), sidomos tani pas mbarimit te Luftes se Ftohte kur shume shtete dhe kombe te tere, si ish shtetet komuniste, mjaft vende aziatike deri edhe shtete muslimane, jane futur ne udhen e demokratizimit te tyre..

    Ecuria e deritashme e proceseve demokratike ne keto vende, me gjithe problemet e ndeshura ku me te shumta e ku me te mprehta, eshte me kah pozitiv, perfshire edhe Shqiperine tone. Ky fakt tregon se perzgjedhja politike e ketyre popujve nuk u ngrit mbi rere, nuk eshte injektuar nga jashte, sepse perndryshe do te kishte deshtuar dhe ata do te zbatonin skema te tjera jo demokratike ne trupin e organizimit te tyre shoqeror. Por keta popuj, ashtu edhe si popujt e perendimit klasik, gjeten lende te pare demokracie ne kulturen e tyre shoqerore, te perpunuar ku me shume e ku me pak, mbi te cilen po hedhin bazat e zhvillit te tyre demokratik. Pra, kultures se tyre shoqerore nuk i mungon tharmi demokratik.

    Ky fakt deshmon se kultura demokratike si "dhurate hyjnore" eshte e pranishme ne trupin e cdo shoqerie njerezore. Kur flasim ketu per kulturen demokratike kuptojme kulturen shoqerore te nje populli e cila se pari shprehet ne aftesine e organizimit te tij shoqeror. Kultura shoqerore permban ne vetvete, ne genet e saj, kulturen shpirterore te nje populli, duke formuar embrione te gjalla dhe te trasheguara prej thellesive historike te ekzistences dhe zhvillimit te vet.

    Nga kjo pikpamje, historia e civilizimit shqiptar paraqet nje fenomen me vete me kundershti te cuditshme. Nga njera ane verejme pranine e mjaft dukurive civilizuese sic jane edhe kanunet e ndryshme, me kryesorin ate te Lek Dukagjinit, per rregullimin ligjor te jetes se perditshme, pra nje nivel i larte organizimi te vendosur para shekujsh. Ndersa nga ana tjeter jemi deshmitare te veshtiresise se organizimit demokratik te shoqerise se sotme shqiptare.

    Mes kesaj kundershtie, e cila ndricon dhe hijezon kulturen tone demokratike, ngrihet nje nga monumentet e gjalle te kultures shpirterore te shqiptareve; kenga polifonike. Nje diamant ne gjirin e kultures sone; jo vetem nga rrezellimet shumengjyreshe te saj, jo vetem nga vlera "nuk matet me vlera tregu), por kryesisht nga thelbi i saj i cili shprehet ne te gjitha anet, ngado qe e shikon.

    Jane te shumte muzikologet, shqiptare dhe te huaj, te cilet e kane hulumtuar nga prizmi muzikor k-ngen polifonike me natyren e saj te vecante pentatonike me rrenjet thelle ne prehistorine pellasgjike. Te tjere studjues jane marre me prizmin poetik, te tjere akoma me tematiken e saj. Por ajo lende qe i bashkon te gjitha anet e prizmit te ketij diamanti shqiptar eshte vete thelbi i saj, natyra demokratike e ndertimit dhe shprehjes se kenges polifonike.

    Kenga polifonike perben kroniken e jetes se pothuajse gjysmes se kombit shqiptar, bile edhe me gjere; thuhet se kendohet edhe te shqiptaret e veriut, si edhe tek arbereshet. Ajo shoqeron tere ndodhite dhe veprimtarine e jetes se labit, toskes, bregdetasit, qytetarit gjirokastrit, mallakastriotit, skrapalliut, permetarit edhe gramshiotit duke perbere ne kete menyre axhenden e plote te jetes, e cila i jep keshtu permasen gjithepermbledhese te saj.

    Kenga polifonike kendohet nga te gjitha moshat e popullsise, ku cdonjerit i jepet mundesia, pavarsisht gjendjes ekonomiko-shoqerore, moshes dhe seksit, te shpreh mendimin, mallin dhe dertin e tij duke marre keshtu karakter mbarepopullor, pra rolin e nje kuvendi popullor.

    Kenga polifonike nuk mund te kendohet nga goja e nje njeriu te vetem, qofte ai me i pari, me i mencuri, me i forti apo edhe me i pasuri mes te tjereve. Vete fjala e saj e thote; polifoni = shumezereshe. Kjo perben skeletin kryesor demokratik te saj sepse nuk mund te formohet pervecse nga bashkepunimi i shume njerezve.

    Dhe cfare bashkepunimi ! Shikoni si jane vendosur pjesmarresit ne te; gupi kryesor qe merr kengen i pari, si Dhome e Pare e Senatit, me pas grupi i dyte; Dhoma e Dyte e Senatit qe mban ison dhe qe eshte i hapur per te gjithe pjesmarresit. Dhoma e Pare ne vetvete ka gjithe elementet e nje trupi legjislativ te shprehur ne tonet dhe ngjyrimet ndryshme zanore; marresi qe i'a nis, pritesi nga ana tjeter dhe ne mes sapo hyn thyesi prej sfondit madheshtor vjen jehone e isos qe i ve vulen ketij kuvendi te madh. Dhe vetem kur cdonjeri ka thene fjalen e vet, ate fjale te blatuar me shpirt e mendim, me marrje dhe hedhje, thyerje dhe pohim, ne nje debat te tere harmonik eshte formuar ajo, kenga polifonike, e cila tanime ka mandatin ligjor mbarepopullor per te dale duke cuar ane e mbane mesazhin e vet.

    Ajo jo vetem eshte e gjalle, por ne nje haperise gjeografikisht te vogel si Shqiperia e Jugut ka ngjyrimet dhe nivelet e saj; me e thjeshta eshte dy zereshe, pastaj tre zereshe duke u perfeksionuar ne kater zereshin e kenges pleqerishte gjirokastrike dhe ate te Meco Mukes se Bregut te Detit. Ky zhvillim tregon se geni i saj jo vetem qe funksionon por evolun ne forma me te larta zhvillimi. Studjuesit thone se sipas skemes se kenges polifonike kemi edhe lindjen e sazeve polifonike bile edhe te valleve polifonike.

    Pra, ky diamant i kultures shqiptare perben njekohesisht edhe nje embrion sa te lashte, aq edhe te gjalle, krijues dhe formues jo vetem ne llojin e vet zanor por deri ne tingullin muzikor dhe ritmin kercimor. Me te njejten thelb, me te njejten natyre polifonike ku bashkjetojne individi me masen, monofonia me simfonine.

    Simfoni e demokracise ! A nuk i ngjan ne thelb kenga polifonike organizimit te shoqerive demokratike me ne krye organin e vet kuvendin, me qendrat e tjera te pushtetit dhe pjesmarrja e drejtperdrejte e popullit ne to!?. Une nuk mund te them se kush eshte krijuar ne fillim; prizmi shpirteror apo prizmi shoqeror i ketij diamanti t-_ltures shqiptare. Edhe shtjellimi i kesaj ceshtjeje ka rendesine e vet. Por me domethenese dhe me e rendesishme se ekzistenca e ketij diamanti si deshmi e kultures demokratike shqiptare, eshte natyra e tij embrionale civilizuese si shembull dhe shprese per zhvillimin demokratik te shoqerise sone.

    Marre Koha Jone.
    --- La Madre dei IMBECILI e sempre in cinta...

    ---voudou.. ---

  10. #10
    bashkekohor Maska e ~Geri~
    Antarsuar
    21-06-2004
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    917
    Faleminderit
    0
    Falenderuar 1 her n 1 postim
    Demokracia nocioni pa realitet

    Vrejtja e par q mund ti bhet demokracis sht fakti se ajo sht nj term q nuk ngrthen n vete realitet. Dua t them: nse t thuhet pr ndonj sistem politik se sht diktatorial apo fetar pr shembull, menjher do t kuptosh se ka kihet pr qllim me ato nocione. Ky parafytyrim i yti do t jet konform me realitetin me t cilin prshkruhet. Mirpo, nuk sht e njjta gj me demokracin, sepse kuptimi i saj si aludon vet emri, dhe si e dijn teoricientt dhe politikant e mdhenj t ktij drejtimi, sht: pushteti i popullit. Megjith kt, realiteti praktik i ktij sistemi politik, pa marr parasysh t mirat apo t kqiat e tij vrteton se nuk sht pushtet i popullit:

    E para: pr arsye se vet koncepti popull sht i paqart si theksojn disa teoricient t shquar t demokracis. Vni re se thot Robert Dal i cili ndoshta sht autor i studimit m prfshirs amerikan mbi Demokracin e pr t cilin u shkruajt n kopertinn e librit t tij nga i cili do t shkpusim disa fjal, epiteti: ndr politikologt m t shquar t kohs ton. I njjti fitoi dy shprblime t mdha pr kt vepr. Ai thot: thirrsit n Demokraci - duke i prfshir edhe filozoft e politiks dallohen me faktin se ata imagjinojn premisn se vrtet ekziston populli. Ata konsiderojn se populli sht nj realitet t cilin e krijoi Historia. Mirpo ky realitet sht shtje e dyshimt, si ishte e dyshimt n Shtetet e Bashkuara t Ameriks n vitin 1861 kur shtja prfundoi me prdorim t dhuns jo me vullnet t lir apo njmendsi. Supozimi i ekzistimit t popullit dhe gjrat q ndrtohen mbi kt supozim jan pjes t teoris s demokracis imagjinare. (1)

    E dyta: pr arsye se populli nuk ka sunduar ndonjher dhe nuk do t jet sundues; nj gj e till sht e pamundur. Merr pr kt disa dshmi t ithtarve t demokracis:

    Demokracia ideale sht demokracia e drejtprdrejt si quhet, pr t ciln thuhet se sht praktikuar n Athin, shteti i par demokratik q u themelua n shekullin e pest para ers son. Quhej e drejtprdrejt sepse populli tubohej 40 her n vit pr ti diskutuar t gjitha shtjet e rrndsishme politike drejtprdrejt, e pastaj pr t vendosur. Megjithkt prsri nuk ka vendosur populli:

    1- sepse ata q kan themeluar sistemin demokratik kan qen grup i vogl t cilt kan vendosur se kush prfshihet n nocionin popull i cili vendos dhe kush nuk prfshihet. Prjashtuan grat, robrit dhe donjrin q kishte prejardhje joathinase sa do gjat q kishte jetuar aty. Ata q kishin t drejt pr pjesmarrje politike ishin nj prqindje e vogl e popullit. (2)

    2- Pr tu mbajtur mbledhja duhej s paku t prezentonin 6000 mij prej 36000 antarve, q do t thot se vendimet q jan marr nuk kan qen me mendimin e t gjith atyre q kan patur t drejtn e mendimit.

    3- Kohzgjatja e mbledhjes nuk ishte m tepr se 10 or, q jep t kuptojm se ka qen e pamundur pjesmarrja e t gjithve n diskutime. Prparsi kishin disa udhheqs t tyre kurse t tjert ishin vetm pauses.

    Pasi q sistemi demokrat rilindi n shekullin e 18 n Europ, ishte e pamundur q t funksionoj e njjta demokraci si ajo e Athins pr shkak shtimit t madh t popullsis dhe vshtirsis pr tu tubuar. Mirpo n vend q t thuhet se demokracia vendosja e popullit sht e pamundur n kt koh, le t krkojm ndonj sistem tjetr q prputhet me realitetin ton.

    Disa, duke br dredhi, demokracin e Athins e quajtn Demokraci e Drejtprdrejt dhe propozoi q demokracia moderne t jet jo e drejtprdrejt apo prfaqsuese, q nnkupton: Demokraci ku populli zgjedh nj grup t vogl q do ta prfaqson at dhe do t gjykoj n emr t tij. Kjo dredhi duhej patjetr t ndodh, sepse u paraqit kriza e udhheqsis; kush meriton t udhheq, t urdhroj, t ndaloj dhe fjala e tij t jet prfundimtare?

    Udhheqsia, m hert, isht n duar t mbretrve. Ata e konsideronin kt, t drejt t tyre t ciln ua kishte dhn Zoti; sepse njerzit m hert ishin besimtar. Ata besonin se udhheqsia i takon Zotit apo atij q ia jep Zoti. Mirpo njerzit m nuk besonin pas revolucionit t madh ideologjik q ngjau n shekullin e tetmbdhjet, porosia kryesore e t cilit ishte: zhveshja nga ligji i fes n do sfer t jets. M pas nuk pati zvends pr udhheqsin e Zotit apo t mbretrve t emruar nga Zoti, prve q t thuhet se udhheqsia i takon popullit. Ai jep fjaln e fundit lidhur me at q duhet t jet apo q nuk duhet t jet. Me kt, Demokracia prfaqsuese, domosdo doli m e largt se demokracia e drejtprdrejt kur ishte n pyetje pushteti i popullit, pr arsyet q vijojn:

    1- Sepse pushteti ka dy kuptime: pushteti ligjdhns dhe pushteti ekzekutiv. Sipas cilit kuptim populli gzon pushtetin? Nuk mund t jet sipas kuptimit t dyt, sepse smund q tr populli t jet kryetar shteti, kuvendi apo udhheqs ushtrie. Filozofi franez Rousso ishte i pari q prqeshi Demokracin me kuptim pushteti ekzekutiv duke thn: nse shikojm me precizitet kuptimin e fjals Demokraci, do t vrejm se asnjher nuk ka patur Demokraci t vrtet, dhe nuk do t ket. sht n kundrshtim m sistemin e natyrs q shumica t sundoj pakicn. Nuk mund t parafytyrohet q populli doher t mblidhet pr t kaluar kohn e tij n administrimin e shtjeve publike. sht shume e qart se nuk mund q t ket komisione t veanta pr kt qllim prve me ndryshimin e sistemit t administrimit. (3)

    2- Pra nuk mbeti vetm se pushteti ligjdhns, kurse populli nuk sht ligjdhnsi n Demokracin prfaqsuese, porse zgjedh ligjdhnsit. Po lexojm pr s dyti Ruson duke u tallur m kt gj: populli anglez e konsideron veten t lir, mirpo hatashm gabon. Ai sht i lir gjat zgjedhjes s organeve t parlamentit dhe me vet zgjedhjen ata bhen robr dhe asgj tjetr. Mnyra se si i shfrytzojn kto momente t shkurtra t liris me t cilat knaqen aludon vrtet se ata meritojn ta humbin at liri. (4)

    3- Pr arsye se prfaqsuesit e popullit nuk jan vet populli edhe nse ata zgjedhen me koncenzusin e tij. Ndoshta do t ishte e logjikshme sikur t gjith prfaqsuesit t mblidheshin pr t marr mendimin e atyre q i prfaqsojn pr nj shtje, mirpo dihet s ka shum shtje t komplikuara pr t cilat duhet dituri dhe q nuk i prshtaten nivelit intelektual t mass s gjr. Pushteti pra nuk sht i popullit! Po, do t ishte i popullit sikur do prfaqsues t ishte kundr miratimit t ndonj ligji pr t cilin jan kundr shumica e atyre q i prfaqson ai, dhe po t miratonte ligje t tilla, ndoshta do t humbte karrigen n zgjedhjet e ardhshme. E tr kjo sht shum pak n krahasim m shumicn.

    4- T zgjedhurit, n realitet nuk zgjidhen me koncenzus pr tu cilsuar pushteti i tyre si pushteti i popullit, porse me shumic, e shumica nuk sht tr populli. At q e plqen shumica n nj rrafsh t caktuar nuk e plqen shumica n rrafshin tjetr, apo mund t themi se shumica e popullit nuk e plqen sikur t ishin zgjedhjet t drejtprdrejta. Megjith kt t zgjedhurit konsiderohen prfaqsues t popullit dhe pushtetar n emr t tij.

    5- N fillim t Demokracis shumic nuk sht konsideruar shumica e tr popullit, ata i kishin prjashtuar grat, disa t varfr, kurse amerikant prjashtuan robrit. Grat nuk bnin pjes n pushtetin e popullit deri n vitin 1918 n Britani kurse n SHBA deri n vitin 1920. M von edhe pse u prfshin nn nocionin populli q gjykon t gjith qytetart, me prjashtim t fmijve, disa grupacione u privuan nga e drejta e votimit. Vri re mir fjalt t ktij shkrimtari amerikan i cili n librin e tij t ri mbi demokracin thot: miliona njerz mbeten t privuar nga e drejta e votimit n prgjithsi apo pjesrisht; qindra mijra qytetar t cilt jetojn n Vashington; Nj milion e gjysm ata q kan br krime dhe jan dnuar. Disa milion prej atyre q jetojn n Portoriko dhe krahina tjera federale; si dhe miliona tjer t pacaktuar, t cilve u humben letrat e votimit, konsiderohen gabime apo asgjsohn n do zgjedhje. (5)

    6- Pasi q n zgjedhjet n SHBA marrin pjes ata t cilt paraprakisht rregjistrojn emrat e tyre pr t votuar, dhe pasi q shumica nuk i rregjistrojn emrat, ather shumic llogaritet shumica e atyre t cilt kan rregjistruar emrat e tyre pr t votuar para se t fillojn votimet. Prqindja e atyre q kan votuar n vitin 2000 ashtu si sht prmendur n nj raport shtetror ishte si vijon: prej numrit t prgjithshm t popullats n SHBA q sht 203 milion, me mosh prej 18 e prpjet, prej tyre 186 milion vendas, u regjistruan pr t votuar 130 milion, kurse votuan vetm 111 milion. N baz t ksaj statistika e votuesve ishte: 55 % prej numrit t prgjithsm t popullats. 60% prej vendasve dhe 86 % prej atyre q kishin rregjistruar emrat e tyre pr t votuar. (6)


    Demokracia Liberale


    sht nj pun q nuk e kuptojn shum njerz, ajo sht se Demokracia n vendet perendimore nuk sht demokraci e pastr porse prkufizohet si demokraci liberale. Liberalizmi sht teori politike baza e s cils sht shoqria q prbhet nga individt jo nga shtresat, jo nga familjet e as nga ndonj grupim tjetr. Pasi q individi sht themeli i shoqris, dhe pasi q ai ka t drejta, e prej t drejtave t tij m t rrndsishmeve sht liria e tij, nuk lejohet q as pushteti, as ndonj grup, madje as shumica e popullit t nprkmb lirin e tij. Pr kt, ata thirren n si e quajn prkufizim i fundit i pushtetit q don t thot: esenca sht q individt t lihen t lir t zgjedhin ka t duan; shteti nuk ka t drejt t ndrhyj n lirin e tij vetm nse detyrohet pr t mbrojtur lirin e tjerve q mund ta cenoj ndokush. Ata trheqin vrejtjen nga e ashtuquajtura shumic diktatoriale. Mendoja q kt ta argumentoj me shkrime t disa politikanve dhe teoricientve perendimor, e sidomos ata amerikan, mirpo m mjaftoi nga gjith kjo fjala e njrit prej tyre i njohur me emrin Lippman, pr t cilin than redaktort e nj libri ku u prmblodhn disa shkrime t tij, dhe prej t cilit do ti shkpusim disa fjal: ndoshta sht mendimtari m i madh politik amerikan n shekullin e 20 (7), pra merri disa thnie t tij: sipas mendimit tim, duhet patjetr q t refuzojm mendimin se parimet e liris, drejtsis dhe pushtetit t mir shfaqen n vendimin e shumics. Ktu fshihet esenca e ksaj shtjeje. Xh. Washingtoni besonte se populli duhet patjetr q t sundoj, mirpo nuk besonte se pr shkak sundimit t popullit realizohet liria, drejtsia dhe pushteti i mir. Besonte se populli udhheq mirpo jo me pushtet absolut si nuk ka mbreti i cili ka trashguar udhheqsin, pushtet absolut. Ai nuk e tradhtoi vetveten. Nuk e besonte at q sot sht br ideologji e Demokracis udhheqse: se do gj q dshiron shumica duhet t pranohet si e vrtet. Ai e dinte se nuk ka garanc q pushteti i popullit t shndrohet n nnshtrues, keqbrs, i degjeneruar, i padrejt dhe jo i urt. Populli duhet t ndalohet nga disa gjra. Ai sht si t tjert kur sht n pyetje dhnia e llogaris. Ai sht si tjert kur sht n pyetje arsimimi. Ai sht si tjert kur sht n pyetje ngritja e nivelit t moralit t tyre. (8)

    Demokrati i cili iu prmbahet parimeve t tij do t thot: ju me kt vndoni pushtet mbi pushtetin e popullit; parimi i demokracis sht se pushteti i takon popullit, me kt, as ti o Lippman, e as ti o Washington nuk jeni demokrat. Lippmani do tia kthen: ju polemizoni me Demokraci t pastr pr t ciln besohet se e udhheq popullin, mirpo un flas pr Demokracin Liberale q dallon.

    Disa liberalist q kan ardh pas Washingtonit me dekada, shkojn edhe m larg dhe pohojn se Liberalizmi sht themel dhe nse ndodh mospajtim ndrmjet tij dhe Demokracis duhet ti jipet prparsi Liberalizmit. Mendimtari liberalist Hajk, pasi q mbrojti Demokracin fuqishm dhe spjegoi patjetrsueshmrin e liberalizimit t saj n librin e tij me t cilin fitoi popullaritet t gjr para 50 viteve, tha: nuk dua q nga Demokracia t bj idhulj i cili do t adhurohet. Ndoshta sht e vrtet s gjenerata yn flet dhe mendon pr Demokracin m tepr se sa duhet, kurse pr vlerat q i shrbejn asaj shum pak. Demokracia n esenc sht mjet. Ajo sht mjet praktik pr t garantuar sigurin e brendshme dhe lirin personale. Me kt, ajo nuk sht e pagabuar e as e garantuar nga gabimi. Nuk duhet t harrojm se nj pjes e madhe e liris kulturore dhe spirituale u realizua nn ombrelln e pushtetit t prgjithshm m tepr se n disa pushtete demokratike. (9)


    Qndrimi yn ndaj sistemeve t quajtura demokratike


    Sistemet politike t quajtura demokratike, nuk jan pra demokratike me kuptimin se pushteti i takon popullit, porse jan sisteme politike t ndryshme edhe nse kan mes tyre pika t prbashkta. Pra sht gabim q Demokracia t prkufizohet si sistem i shteteve t bashkuara apo Mbretris s bashkuar, apo Francs apo ndonj shteti tjetr perndimor. Pasi q prej t drejtave t ktyre shteteve sht zgjedhja pr vete at q e sheh t prshtatshme, prej themeleve dhe vlerave politike edhepse e tr ajo quhet demokratike, a nuk sht e drejt e jona q t zgjedhim parime dhe vlera politike q i shohim t prshtatshme pr unin ton, realitetin ton, si mjet m t mir pr realizimin e qllimeve tona, qofshin ato vlera n prputhshmri me sistemin demokratik apo n kundrshtim me te? Si jo! Madje kjo sht mnyra e natyrshme e do populli q gjykon me mendjen e tij, respekton vetveten e tij dhe krenohet me personalitetin dhe origjinalitetin e tij.

    Q kndej, nse ndonj prej shteteve tona, dshiron q t zgjedh pr veten e tij sistem q do t prfaqsoj unin e saj dhe do t jet i prshtatshm pr kohn e saj, duhet q t filloj me konsolidimin e parimeve dhe vlerave t cilave do tu prmbahet, pastaj t krkoj institucione t prshtatshme pr kohn dhe rrethanat e tij q do t mund ti bartin ato vlera dhe ti shprehin ato. Pr shembull mund t thuhet: ai shtet dshiron pr veten t dallohet me veori, prej tyre: udhheqsin e tyre e zgjedh populli, mbizotrimi i pushtetit kanunal, liria e t menduarit dhe e gjith kjo t jet brenda kornizave t besimit t tyre pr mnyrn e jets q nuk sht patjetr t jet e njejt si ajo e perndimit. Nse ummeti musliman e bn tr kt brenda kornizave t Kuranit dhe Sunnetit, dhe shton gjra t tjera sikur urdhrimi n t mir dhe ndalimi nga e keqja, mbrojtja e fes e kshtu m rradh. Pajtimi me Demokracin Liberale perendimore n disa hollsira nuk do t thot q t pajtohemi n t gjiha gjrat, apo t prkrah filozofin e saj, apo t quhet me at emr. Disa gjra t mira q jan n demokraci nuk jan t veanta pr t, por mund q ajo t zhveshet nga ato t mira apo t gjinden n ndonj sistem tjetr, madje shum prej tyre kan qen prezente edhe n priudhn e injorancs arabe, mirpo tash nuk sht koha pr tu zgjeruar n kt shtje.


    1. Roberta A. Dahl, Democracy and its Critics, Yale University Press, 1989, fq.3-4.

    2. Ibid fq. 17

    3. Du contrat social

    4. Ibid

    5. Jamin B. Raskin, Overruling Democracy, Routeledge, 2003, p.9.

    6. Source: U.S. census bureau

    7. Clinton Rossiter & James Lare, editors, The Essential Lippman: A Political Philosophy for Liberal Democracy, Harvard University Press, 1982, p. xi

    8. Ibid fq. 4-5

    9. F.A. Hayek, The Road to Serfdom, University of Chicago Press, 1994, p. 78

  11. #11
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    31-08-2005
    Postime
    6
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Une nuk arrita ti lexoj te gjitha kto postime
    por po i pergjigjem vetem titullit te temes

    Per mua Demokracia eshte the messaga of hope and a shining path to the future..
    Kultura e njeriut ska te bej me fare me democracin e vendit....
    Ndryshuar pr her t fundit nga Cindy_NYC : 31-08-2005 m 18:05

  12. #12
    !Welcome! Maska e StormAngel
    Antarsuar
    05-02-2003
    Vendndodhja
    Zurich, Switzerland
    Mosha
    31
    Postime
    6,871
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Citim Postuar m par nga BREK_GRISURA
    Kultura e njeriut ska te bej me fare me democracin e vendit....
    Ik mos na thuaj!? Me te vertete kjo?
    E po per cka atehere i nevojitet nje njeriu kultura moj brek grisur? Kot ta mbaj ashtu sa per qejf te vet?

    p.s: qepja vetes breket, se krijon nje nocion anti demokratik ktu, dhe qe nuk ka te bej fare me kulturen. ose te pakten une mendoj kshu. lol
    We didn't land on Plymouth Rock, Plymouth Rock landed on us.

  13. #13
    Perjashtuar Maska e Dito
    Antarsuar
    02-04-2004
    Vendndodhja
    Ne Bahen time
    Postime
    3,890
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Demokracia!!! ku eshte ajo ne menyre perfekte? sepse askundi nuk egziston ashtu si dhe Komunizmi. Pra Utopi.

    Dito.

  14. #14
    Bogdan Chmielnicki Maska e antares
    Antarsuar
    19-08-2004
    Vendndodhja
    Ukraine
    Postime
    880
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Demokracia eshte kuvendimi dhe votimi i dy ujqve dhe nje qingji per ceshtjen se c'fare do te hane per dreke!
    "The United States appear to be destined by Providence to plague America with misery in the name of liberty"
    -Simn Bolvar

  15. #15
    Rising Star and Legend Maska e Davius
    Antarsuar
    20-04-2003
    Vendndodhja
    Underground
    Mosha
    30
    Postime
    11,981
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Demokracia eshte Anarki.
    My silence doesn't mean I am gone!

  16. #16
    Curva Sud Milano Maska e niku-nyc
    Antarsuar
    20-03-2005
    Vendndodhja
    With God...
    Postime
    3,333
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Demokracia eshte gjeja me precioze ne komunitet dhe ne jete.

    Pa demokraci ska liri, pa liri ska demokraci.

  17. #17
    i/e regjistruar Maska e Iliriani
    Antarsuar
    24-03-2004
    Postime
    1,002
    Faleminderit
    0
    Falenderuar 1 her n 1 postim
    Demokracia nuk bhet m xhihad


    Sadik Bejko

    1. Revolucionet e s majts
    T majtt shqiptar do t mbahen mend pr dy revolucione. Pr at q bn mbas vitit 1944 dhe pr at q bn pas vitit 1997. T duken sikur jan larg e larg dhe fare t ndryshm a pa nj piktakimi midis tyre kto dy revolucione. Por nuk jan dhe kaq larg as kaq t papajtueshm sa ngjajn n plan t par. Pas vitit 1944, si fitimtar pr nj bot t re, ata bn at revolucion q mtonte se do t ndryshonte shum gjra mbi tok, deri dhe vet natyrn e njeriut e t shoqris. Por koha provoi t kundrtn. Dhe jo vetm pr t majtt shqiptar. Pr t gjith komunistt nga qen e nga nuk qen. Ndaj pr kt nuk kemi prse ta zgjatim. Le t vm m mir nj pik.
    2. T abuzosh hapur me shtetin
    M 1997-n ata erdhn prap n pushtet si fitimtar dhe si shptimtar. Por kt radh kishin nxjerr mend. Bn nj revolucion n t kundrtn e t parit. Bn nj shoqri dhe nj shtet me vidh t vjedhim. Dhe ktu duket se t dy revolucionet e tyre takohen. Tek antikrishti. Te mungesa e do prgjegjsie morale dhe juridike. Ndaj sot ata na dalin q t gjith me nga nj dosje dhe pr kt nuk ka asnj njeri q dyshon. Sepse edhe vet kur ishin n krye, as q e anin kokn se do t ndodhte, pasi ta linin pushtetin. E kush sht br ndonjher prgjegjs n Shqipri pr gjra t tilla si vjedhja, prlarja e do gjje publike q t del prpara kur je n pushtet? Q kurse ka ekzistuar ky shtet shqiptar, a ka qen ndonjher dikush q u b prgjegjs pr zullumet q ka br kur ishte n pushtet? Asnjeri. Ktu si n bimsin sipr nj moali fleta mbulon fletn dhe moali posht qelbet n kalbsir. Socialistt tan kt e dinin. Gjat tet vjetve q shkuan, ata ishin shprfills gjer n arroganc. Ata e uan deri n ekstrem shprfilljen jo vetm pr ligjin, por edhe pr ato q quhen cip, turp publik, etiket. Ata ashiqare donin q t ishin ata q ishin. Nuk donin ta fshihnin veten. Fyenin dhe prbaltnin gjer do rregull t vockl t mirsjelljes. Edhe nse n Shqipri ndodhte ndonj katastrof, ata ua kthenin shpinn hapur dhe pa asnj fije respekt fatkeqve. Shkonin n qejf t tyre. Argtoheshin n ndonj buzuk a n ndonj plazh t Dubait.

    3. Revolucioni etik i t djathtve
    Tani ka ardhur nj qeveri q ka shpallur nj revolucion etik. Dhe meq po bn t kundrtn e paraardhsve, po v etikn n plan t par, ajo ca si shpesh nuk po e prfill, me sa duket, t drejtn, ndarjen e pushteteve. Ka apo nuk ka motivim pr nj gj t till, natyra revolucionare e veprimeve t saj nuk do tia dij. Revolucionet jan t till q duan t prmbysin nj situat, pr ta zvendsuar at me nj tjetr. Dhe n revolucion do t bsh si n revolucion, ca skrupuj do ti shprfillsh. Mua kt tagr m kan dhn ata q votuan pr prmbysjen, thot revolucionari. Dhe ne shqiptart i kemi pr zemr revolucionet. Nuk bjm dot pa to.

    4. A i mjafton vetvetja shtetit t shqiptarve
    Nj shtet q nuk ndjek dot rrugn e normalitetit, duket se atij nuk i mjafton vetvetja. sht n krkim t vetvetes. Po, kur do t vij ajo dit q ne shqiptart do ti mjaftonim vetvetes? S paku njher n gjith historin ton. Mos ndjekim vetm modele revolucionare, kauza t t tjerve, modele q na imponohen s jashtmi.
    Njerz si un dikur jetuan me nj ndrr: komunizmin dhe kampin socialist. Dhe pr kt na u desh t jetojm prher n revolucion. Tani, mbas gjashtdhjet vjetsh duhet t jetoj me nj ndrr tjetr: demokracin dhe Evropn. Dhe t pranoj nga nj revolucion apo antirevolucion, sa her ndrrohet pushteti n kt vend. A nuk sht si shum pr nj t moshs sime q t ndjek dy ndrra gjat nj jete q dosido sht vetm nj jet? T ndjek ndrra? Q vall a realizohen. Se njra u thrrmua dhe tjetra po ndrr dhe vetm ndrr, ende e till sht. Ku i dihet vall a realizohet. Kur do t jetoj pa revolucione dhe pa ndrra? T jetoj n nj realitet konkret dhe normal, brenda vetes sime dhe jo jasht vetes, atje n ndrra. Pra, a do ti mjaftoj un nj her vetvetes? Po dhe ky shtet shqiptar a do ti mjaftoj ndonjher vetvetes? Vall, kshtu do t varet pas mjegulls s ndrrave dhe t revolucioneve, pa zbritur nj her me kmbt n tok? Dy breza njerzor ikn me t tilla prralla.

    5. Logjika e luftrave t shenjta
    Gjithmon revolucionet shoqrohen me tension, me turbulli, me mjegulla. Shoqria e revolucionit sht e ndar n dy pal: n t mir dhe t kqij. Dhe sipas logjiks s manikeizmit, e mira sht n luft t pakompromis, t tolerancs zero, si thuhet sot, me t keqen. Fakt sht se ata q prodhojn kauza etike, jo kauza t mbshtetura n logjikn e ftoht t institucionit dhe t s drejts, nuk sht se jan vetvetiu t shenjt. Nuk ka ndonj garanci pr nj gj t till. T shenjtt jan n qiell. Atje lart. Vetm politikant tan, pas nj agjrimi n opozit, na paraqiten si t till n tok. A nuk e bn po kt dhe socialistt m 1997-n?
    Dhe prse gjithmon nj kauz do errsimin e tensionimin, tronditjen e logjiks s shtetit? Jo vetm kaq. Trbimi fanatik i njrit nga blloqet, t ndara tashm n t mir e t kqij, sht gati t prodhoj kamikaz q t hedhin n er tjetrin. E gjitha kjo mban er t keqe. Demokracia nuk bhet me xhihad. Nuk do ndonj luft t shenjt.

    6. Ta lirojm shtetin nga mitologjia
    Njeriu i vogl tej atyre q duan xhihadin a kryqzatn, ka shum probleme t mdha, n voglsin e tij t prditshme t t jetuarit. Ka probleme ekzistenciale q nuk duan tia din pr shenjtrin apo antishenjtrin e t mdhenjve. T shenjt, brenda rrafshit t toksores, jan njerzit. Jo kauzat. T shenjt jan ata q i duam me shpirt n kt ast, tani dhe n jet t jetve. Ktu ndodh e ara e madhe. Politika sht n qiell, n kauza dhe shoqria sht n baltn q ln pas prleshjet politike pr kauza t shterpta. Politika nuk i trheq dot pr nj koh t gjat dhe q t gjith njerzit n kauza a n xhihade t tilla. Se t vegjlit kan interesa m themelore: duan pun, buk, dashuri, ilae, argtime. T mdhenjt meq nuk i plotsojn dot kto, prodhojn kauza t mdha, pr t cilat duhet t bhemi fli ne posht dhe jo ata atje sipr. Se ata sipr, ata q hyjn n shtet, ciltdo qofshin dhe kurdoher qofshin, pavarsisht kauza kan mbrojtur, nuk kan dal pa para e pasuri. Biznesi i politiks ka qen dhe mbetet me leverdi pr ata sipr.
    Kshtu arratisja n etik, n revolucion na ka ln n zall. Pa t sotme, pa jet t gjall. Dhe koha ikn. Ne ikim, vitet rrjedhin.
    Ndaj pyesim: shteti shqiptar do ti mjaftoj ndonjher vetvetes, q t jet i mjaftueshm edhe pr ne qytetart e tij? Boll m me ndrra, me kauza. Me engjj dhe diaj. Ta lirojm shtetin nga mitologjia. Shteti nuk sht Zoti. sht shpikur nga toksort, pr t vepruar sipas nj logjike toksore.




    24/04/2006
    KATEGORIA: Analiza
    O malet' e Shqipris, q mbani kryet prpjet,
    Tmerr e frik prhapni, prpini qiejt e ret!

  18. #18
    ...orfeu... Maska e bajko
    Antarsuar
    26-01-2003
    Vendndodhja
    UTOPIA
    Mosha
    37
    Postime
    151
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    demokracia... lloji me i prishur i qeverisjes...
    bajko

  19. #19
    Perjashtuar Maska e BlackEagle
    Antarsuar
    01-11-2006
    Vendndodhja
    500 Miles a way from home.
    Postime
    261
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Demokracia eshte sistem i bazuar ne LIGJE
    E ndersa ne shqiperi, Demokracia eshte e bazuar ne rryshfete, ne miqesi, ne vjedhje.

  20. #20
    biotech Maska e Atheist
    Antarsuar
    12-05-2002
    Vendndodhja
    n mal
    Postime
    141
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    Demokracia eshte sistemi ku "te gjithe" (pa dallim aftesie logjikuese, vendimmarrese e perzgjedhese) votojne. Per 4 vjet cdo gje tjeter do te varet nga kjo.

Faqja 1 prej 5 123 ... FunditFundit

Tema t Ngjashme

  1. Komunizmi Dhe Demokracia
    Nga biligoa n forumin Problematika shqiptare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 12-06-2009, 16:41
  2. C'eshte Demokracia Kozmopolitike?!
    Nga Erlebnisse n forumin Kultur demokratike
    Prgjigje: 5
    Postimi i Fundit: 30-12-2008, 17:31
  3. Ja si lindi demokracia e sotme
    Nga Kryeplaku n forumin Kultur demokratike
    Prgjigje: 11
    Postimi i Fundit: 30-07-2004, 12:02
  4. Demokracia
    Nga Enri n forumin Problemet ndrkombtare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 09-03-2004, 11:38
  5. Shoqria politike dhe demokracia
    Nga Albo n forumin Kultur demokratike
    Prgjigje: 1
    Postimi i Fundit: 08-09-2002, 08:02

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •