Pas pushtimit t Shqipris nga Turqia, nj pjes e flots detare vendase, q nuk mundi t ikte, hyri nn flamurin turk dhe kjo ishte pjesa m fatkeqe e detarve tan, pasi Turqia, duke mos pasur besim n ta, u sekuestroi mjetet e lundrimit dhe i bashkoi me flotn e saj luftarake, q po prgatiste, ndrsa ekuipazhet i internoi. Sundimtari turk i Vlors, Mustafa Begu, drgoi n Stamboll 45 kapedan anijesh shqiptare q t prdoreshin pr nevoja t ndryshme t flots turke dhe, kur pushtuan Lezhn n vitin 1475, kapn rob 200 detar

Historia e lundrimit q nga koht e lashta. Paraardhsit tan mbretr t ujrave t kaltra dhe zotr t transportit detar

Kur lundrtart shqiptar pushtonin detet
Flamujt e lundrimit, n vartsi t pushtimeve. Anijet tona, influenca nga Venediku, Greqia dhe Turqia

Luan Kondi

Shqiptart njihen si detar t zot n rajonin e tyre. Sfidat e para i kan fituar strgjyshrit tan, Jordt e Liburnt, sipas kronikanve t kohrave t lashta, ishin detart m t mdhenj t kohs. Pas pushtimit t Iliris nga romakt, shqiptart humbn terren n detin Adriatik dhe rajon, ndrsa nj pjes e flots, u fut nn flamurin grek dhe luajti nj rol t rndsishm n forcimin e flots helene.

Venedikasit, nn pretekstin se anijet niseshin nga bregdeti shqiptar, i konsideronin pirate dhe nisnin sulmin kundr tyre. Venediku censuronte edhe zhvillimin e flotave t Ulqinit, Shkodrs dhe Durrsit. Pushtimi turk shkatrroi flotn ton, pasi ajo u largua pr n vendet fqinje. Edhe nj pjes e vogl q u fut nn flamurin turk, u shkatrrua nga sulmet e flots greke, n kohn e kryengritjes antiturke. Austro-Hungaria q kishte qlllim t mretronte Adriatikun, hyri n marrveshje me turqit pr t shkatrruar konkurentt kryesor, shqiptart e Ulqinit. Me ndihmen e turqve, arriti ta djeg at qytet dhe bashk me t, edhe anijet e ulqinakve.

Mjetet e thjeshta t lundrimit
Historia e zhvillimit detar n Shqipri fillon q nga strgjyshrit tan, ilirt. T vendosur n bregun lindor t Adriatikut, ata kuptuan rndsin e pozicionit t tyre bregdetar dhe filluan, nprmjet detit Adriatik, t kalonin me mjete primitive nga njri breg, n tjetrin, duke krijuar marrdhnie t ngushta ekonomike mes dy brigjeve. N vendin ton kan ekzistuar forma shum primitive mjetesh lundrimi. N bregdetin e Himars sht prdorur si mjet lundrimi koshi i thurrur me shufra dhe i veshur nga jasht me lkur, por vetm me kalimin e kohs sht zhdukur nga prdorimi. N Ulqin jan prdorur barkat njtrungsh deri rreth vitit 1570. N ujrat e brenshshme toksore, prdoren edhe n kohn e sotme, si n lumin Bun. Prdorimi i disa mjeteve me origjin mjaft primitive, t cilat erdhn deri n koht e afrme, jan dshmi e formave fillestare t mjeteve t lundrimit. Kto jan prdorur edhe nga ilirt, n kohn e fillimit t veprimtaris s tyre detare. Gojdhnat e detarve tan t vjetr tregojn se me mjete t tilla t vogla njtrungsh, gjat stins s vers, lundronin n brigjet e Adratikut dhe tregtonin me skelat e tjera. Himariott me mjete t tilla primitive, lundronin gjat bregut, deri n Kepin e Gjuhzs (Karaburunit), ku prej kndej, drejtoheshin pr n perndim, n det t hapur, e pas nj dite lundrimi me rrema, kalonin Adriatikun (kanalin e Otrantos) dhe dilnin n bregun tjetr. Gjat ktij lundrimi, orientoheshin ditn me an t diellit, ndrsa natn, me ann e yjeve. Mnyra praktike e orientimit ishte e thjesht: n t djatht dhe n t majt t bashit (pjesa e prparme e anijes). N fillim t mjetit t lundrimit, vinin shenja t konvencionale q i prgjigjeshin nj skele t caktuar. Detari, i cili qndronte n ki, pjesn e prapme t anijes, mbante n nj vij t drejt shikimin e tij n shenjn konvencionale dhe n shenjn qiellore, gjat gjith udhtimit t tij. Me kto mjete dhe metoda t para t lundrimit, q mbetn deri von, ilirt e vjetr filluan jetn e tyre detare, t ciln m von e shndrruan n nj shkall shum m t lart.

Detaria ilire
Rritja e mjeteve t lundrimit u b e mundshme pasi anijet filluan t visheshin nga jasht me drrasa. Detar t prmendur n periudhn e lasht, kan qen fiset ilire Japod, t cilt prve skelave q kishin krijuar n bregdetin lindor t Adriatikut, kishin krijuar edhe baza t tjera n pjesn perndimore t tij, si edhe n bregdetin gendror t Italis. M von, vendin e japodve si lundrtar, do ta zinin Liburnt, t cilt jan mjaft t dgjuar. Mjetet e lundrimit t tyre quheshin Liburnide e ishin t madhsis mesatare, t gjata, t holla, t mprehta n pjesn e prparme e t pasme t tyre. Ishte pikrisht kjo struktur q ju jepte shpejtsi n lundrim dhe lehtsi n drejtim. Me kto mjete, liburmnt lundronin gjat gjith Adriatikut dhe Jonit. Veprimtaria detare e liburnve ishte transporti tregtar, n peshkim, dhe n luftra pr zotrimin e detit. Ky fis ilir, n shekullin VIII para e.r. e kishte n kontroll t gjith Adriatikun. Ndrsa n njrin breg themeluan qytetin Trentum, mbi lumin Tronto, n tjetrin kishin pushtuar Korfuzin. N baz t ktyre dy pozicioneve, ata kontrolluan pr nj koh t gjat Kanalin e Otrantos, duke mos lejuar hyrjen e anijeve t huaja. Nse ndonj prej tyre do t deprtonte skelat e vogla q ndodheshin n kanalin e Otranrtos, ndiznin zjarre t mdha pr t lajmruar skelat e tjera. N kt koh, grekt lundronin vetm n Egje dhe romakt n detin Tiren. Duke e quajtur gjithnj det t tyre Adriatikun, ilirt, i trajtonin anijet e huaja si armike dhe shpesh dilnin nga pozicionet e fshehura t bregdetit, sulmonin anijet e huaja dhe pastaj ktheheshin prsri atje. Pas liburnve, u dalluan pr veprimtari n det, Ardiant dhe Daorset. Mjetet e lundrimit q prdorn Ardiant, quheshin Lembe dhe transportonin secila rreth 50 vet. Lufta iliro-romake, e cila zgjati pr rreth nj shekull, prfundoi me fitoren e Roms. Kshtu, pushtuesist morn nga ilirt, jo vetm anije t gatshme, por edhe material pr ndrtim anijesh, teknik kjo ndrtimi ilire e detarsh t zot pr flotn e tyre. Gjat mesjets, morn zhvillim t madh forcat prodhuese ,dhe pr rrjedhoj, edhe shkmbimet tregtare. N kt koh, detaria mori nj hop t madh n t gjith bregdetin ton, q nga Tivari e deri n Vlor. U ndrtuan anije t mdha, q madje, shiteshin jasht vendit.

Mesjeta, venedikasit sulmonin flotn ilire
Gjat mesjets, rolin udhheqs n jetn detare n Adriatik, e kishte Republika e Venedikut, e cila u forcua shum edhe nga elemetet detar t marra nga bregdeti yn. Lnda drusore, pr ndrtimin e anijeve venedikase, vinte nga bregdeti yn. N Tivar, Ulqin, Shkodr, Lezh, Rodon, Durrs, Vjos e Vlor, lulzuan kantieret vendase, q ndrtonin anije pr Venedikun. Ky shtet mori pr flotn e tij, detar t shquar nga brigjet tona. Nga llojet e shumta t anijeve venedikase, prmenden shpesh emrat Griv, Griba, Kripa, Kripina, t cilat ishin anije t nj tipi me ato t bregut ton dhe prdoreshin kryesisht pr transportimin e krips. N vitin 1368, Gjergj Balsha, i cili kishte nn pushtetin e tij Shkodrn, Ulqinin, Tivarin, synonte t formonte nj flot t fuqishme detare dhe lshoi n det disa anije t armatosura. Venediku drgoi anijet e tij pr t djeguar ato t Balshs, por m n fund u arrit kompromisi, q ky i fundit t mbante nj numr t kufizuar anijesh. Balsha vazhdoi t ndrtonte anije, deri n krcnimin e Vendedikut se do t konsideroheshin si anije pirate. Po n vitin 1368, Karl Topia, n Durrs, donte t krijonte flotn e tij dhe prsri pr kt penges, ishte Venediku.

Shekulli XV, pushtimi turk
Pushtimi turk e shkretoi t gjith vendin, aq sa edhe tradita aq e vjetr detare n vendin ton, u ndrpre. Historian t asaj kohe thon se shqiptart i ishin larguar krejtsisht detit, kurse jasht vendit t tyre, vazhdonin t qndronin t lidhur me jetn aty. Shqiptart e ishujve n jug u bn brthama e flots greke, kurse Ulqini n veri, mbajti tipare t nj qyteti t vjetr detar, ka shkruar historiani Hahn-i, marr pr shum koh me problemet historike t vendit ton. Me rnien e Himars nn pushtimin turk n vitin 1479, dhe deri n pushtimin e dyt t Lezhs n vitin 1506, brenda nj periudhe 27-vjeare, i gjith bregdeti shqiptar, q prfshihet brenda ktyre dy qendrave, ra nn pushtimin turk. Popullsia vendase bregdetare, e ndjekur dhe e zemruar nga pushtuesit turq, emigroi jasht. N kt mrgim mjetet e lundrimit ishin t parat q ikn. Si Venediku, ashtu edhe Turqia, synonin q kto mjete t binin n duart e tyre. Turqit, n vitin 1468 kishin n Adriatik 300-400 mjete lundrimi, nj pjes t mir t t cilave i morn nga vendet e pushtuara t bregdetit shqiptar dhe nj pjes e ndrtuan n vendin ton. Me pushtimin e Durrsit nga turqit, flota detare vendase u largua pr n Ulqin dhe Tivar, ndrsa me pushtimin e Vlors, shkoi n Himar. Me pushtimin e bregdetit ton jugor, iku n Parg dhe ndr ishuj t tjer. N kt mnyr, pjesa qendrore e bregdetit ton fushor u zhvesh nga mjetet dhe traditat e lundrimit, ndrsa n t dy ant e tij u prqndruan mjetet e lundrimit dhe detart q vazhduan traditn e vjetr. Gjat viteve 1700-1800, vjen rigjallrimi i flots dhe bregu yn u pasurua me mjetet e lundrimit m t mdha t kohs. Ulqinakt ndrtuan dhjet anije t mdha me 16 dhe 18 vela. Ndrtimi i ktyre anijeve tregonte fuqin e madhe q ishte krijuar n vend pr ndrtimin e anijeve dhe nevojn e madhe pr transportin detar. N kt mnyr, detart shqiptar fituan prestigj t madh n Adriatik dhe nisn ta ndjenin veten t sigurt n lundrimet e tyre n Detin e Zi, Tiren, n oqeanin Atlantik dhe deri n Balltik. Pas shek XIX, lindi nevoja e prsosjes s mjeteve t lundrimit, pasi ato q disponoheshin, nuk i prgjigjeshin nevojave t kohs. Venediku psoi disfat, pasi n detin Adriatik doli Austria. Edhe flota shqiptare u ndodh prpara nj kundrshtari t ri, q nuk e njihte m par. Ndrkoh, Perandoria tuke kishte marr tatpjetn dhe ishte gati q pr t mbijetuar, t bnte fardo lshimi. Austro-Hungaria krkonte shkatrrimin e flots shqiptare dhe ja arriti q me ndihmn e tyrqve t digjte Ulqinin dhe flotn e tij, q ather kishte rreth 400 anije me tonazhe t ndryshme.

Flota shqiptaro-greke
Autor t ndryshm, si Pukevil, Koraj, Hahn, Baldaci, kan vn n dukje fuqin e madhe detare t shqiptarve t Greqis dhe veanrisht, ato t ishujve t Jonianit. Sipas Pukevilit, n vitin 1816 flota tregtare greke prbhej, prej 615 mjetesh t lundrimit detar, me nj kapacitet prej 153580 ton. N kto shifra prfshihen edhe anijet e shqiptarve q ishin vendosur n Greqi. Ndrmjet gjith ishujve t Greqis, ishujt Hydra, Speca dhe Psara mbanin rekordin pr fuqi detare. Kta ishuj ishin t banuar me popullsi shqiptare. N flotn e prgjithshme tregtare greke, n vitin 1816 vetm shqiptart e ishujve Hydra, Speca dhe Psara kishin 240 anije me nj kapacitet 90000 ton (sipas Pukevilit), kshtu shqiptart e ktyre ishujve kishin t vetat 40 pr qind t numrit t prgjithshm t anijeve dhe 60 pr qind t tonazhit t flots greke, pa llogaritur sasin e tonazhit t anijeve shqiptare t ishujve t tjer dhe t brigjeve. Marina e shqiptarve t Greqis dha nj kontribut t madh pr pavarsin greke. Flota detare e shqiptarve t Greqis u b brthama e par e flots luftarake greke. Dhe me t vrtet, deri von n shekullin XIX n marinn luftarake greke prdorej n shum raste gjuha shqipe.

Avulloret e para edhe n Shqipri
Flota shqiptare filloi t rimkmbej. N vitin 1831 n detin Adriatik u shfaqn avulloret e para. Q n fillim t shekullit XIX tregtart e Shkodrs kishin vaport e vet. Njri pas tjetrit, dy tregtar t mdhenj, blen n vitin 1840 dy vapor me kapacitet 120 ton. T dy kto avullore humbn pa ln gjurm. Flota shqiptare n vitin 1850 kishte rreth 53 anije, me nj tonazh t prgjithshm 3800 ton. Shum firma t huaja preferonin shum mjetet e lundrimin shqiptar, sepse trasportonin m lir se t gjith t tjert. N vitin 1878 u bn prpjekje pr formimin e nj shoqate shqiptare t lundrimit n Adriatik, por Austro-Hungaria ndrhyri te qeveria turke pr t mos e lejuar krijimin e saj. Me pushtimin e Ulqinit nga Mali i Zi, shum mjete lundruese t ktij qyteti u vendosn n Shkodr, q ather numronte 500 barka me tonazhe t ndryshm. Nga fundi i shekullit t XIX, Spiro Ndrenika, nga bregdeti i Himars kishte n pronsi nj vapor me kapacitet 1000 ton. N Luftn e Par Botrore, nga rreth 500 mjete q kishte flota jon, mundn t mbeten vetm 7-t. N vitin 1927 flota jon kishte 60 motoveliera dhe tre anije t blera jasht si Shqipnia, Oboti dhe Sknderbeu. Kto anije me 1800 dalje q bnin brenda vitit, realizonin transportin e 75 mij ton mallrash. Deti Adriatik n kt koh rrihej nga mjetet e lundrimit t shoqrive italiane si Lloyd Triestina e Pulia, asaj jugosllave Jandranska dhe mjetet greke t lundrimit. Italia me konensionet q kishte nxjerr nga qeveria shqiptare e asaj kohe, arriti t konkuroj dhe t largoj anijet e shoqrive t tjera nga portet tona. M pas, tre vaport shqiptar u zhdukn nga qarkullimi. Vapori Shqipnia, u sekuestrua pa shkak nga qeveria italiane q m von ia shiti shoqris Pulia, Oboti. U mbyt n rrethana t panjohur, ndrsa vapori Sknderbeg ju shit nj shoqrie jugosllave.

Flamujt e lundrimit
Pas pushtimit t Shqipris nga Turqia, nj pjes e flots detare vendase, q nuk mundi t ikte, hyri nn flamurin turk dhe kjo ishte pjesa m fatkeqe e detarve tan, pasi Turqia, duke mos pasur besim n ta, u sekuestroi mjetet e lundrimit dhe i bashkoi me flotn e saj luftarake, q po prgatiste, ndrsa ekuipazhet i internoi. Sundimtari turk i Vlors, Mustafa Begu, drgoi n Stamboll 45 kapedan anijesh shqiptare q t prdoreshin pr nevoja t ndryshme t flots turke dhe, kur pushtuan Lezhn n vitin 1475, kapn rob 200 detar, t cilt u uan n Shkodr ku i therrn nn muret e kalas pr t tmerruar shkodrant e rrethuar.N vitin 1571, Turqia pushtoi Ulqinin dhe Tivarin, por n kt koh, pushtuesit turq nuk u solln me zemrim, kshtu q flota detare e Ulqinit nuk u largua, por hyri nn flamurin turk. N kt mnyr, fuqia detare e popullit ton, u nda n dy pjes. Pjesa m e madhe n veri,n Kotorr, dhe n jug, n Parge, e n ishuj t tjer hyri nn flamurin venedikas, ndrsa pjesa m e vogl n veri n Ulqin dhe n jug n Himars lundronte nn flamurin turk. Dy pjest e flots tregtare me flamuj t ndryshm, patn kushte t ndryshme zhvillimi; flota shqiptare nn flamurin venedikas u zhvillua n nj mnyr m t qet dhe normale, ndrsa ajo q ishte nn flamurin turk u zhvillua n nj jet luftash dhe prpjekjesh. Detart shqiptar, nn flamurin venedikas, zhvilluan konditat e tyre detare n mnyr normale. Derisa veprimtaria e tyre prputhej me interesat e Venedikut, kta gzonin t gjith prkrahjen e tij dhe nuk kishte fuqi n Adriatik q ti pengonte n det shqiptart, q emigruan n veri, si n Budue, Kotor, Rguz, Venedik etj. Duke qen t izoluar dhe t pakt n numr, u asimiluan nga vendasit, kurse shqiptart q emigruan n jug, i mbajtn deri von karakteristikat kombtare dhe traditat detare. Flota shqiptare q ndodhej nn flamurin turk, u gjend n mes t kudhrs dhe ekiit. Venediku e kishte hal n sy kt flot dhe synonte gjithnj ta zhdukte. Duke qen se kjo ishte nn flamurin turk, lufta q bri Venediku, zhvillohej sipas marrdhnieve veneto-turke. Kur Venediku ishte n marrdhnie t kqija me Turqin, bnte luft direkt kundr saj, dhe kur kto marrdhnie ishin t mira, prdorte mnyra t trthorta lufte. M pushtimin turk, flota shqiptare hyri nn vartsin e Turqis dhe mbante flamurin turk, q i shkaktoi asaj shum dme . E ndrrsa flota shqipatre nn flamurin turk, kishte marr goditje t fuqishme n Ulqin nga Austro-Hungarezt, flota shqiptare nn flamurin grek, e cila punonte pr interesat e Greqis, ishte nn valn e kryengritjes aniturke. Sulmoi do anije q mbante flamurin turk. N t vrtet, t gjitha anijet q ishin n Adriatik, ishin anije shqiptare, t cilat u kapn n befasi n skelat e tyre dhe u fundosn. Shptuan vetm ato anije q ishin n Shkodr, pasi anijet me flamurin grek nuk mundn t hynin kaq thell...

vijon