Emri:  hasan-zyko-kamberi.jpg

Shikime: 128

Madhsia:  46.1 KB
Studiuesja Genciana Abazi Egro pas veprs s Nazim Beratit, prmbys deformimin letrar q u ndrtua n shekullin 20-t, n diktatur, pr poezin e Hasan Zyko Kamberit q nga realizmi socialist ishte konsideruar rndom si bejtexhi. Me botimin tekstual kritik dalin n drit tre dorshkrime t mbijetuara t H.Z. Kamberit dhe gjith krijimtaria letrare q ka mbrritur prej tij deri m sot.

Intervistoi: Violeta Murati







Pr her t par, ju na sillni t plot n nj botim tekstual kritik poezit e Hasan Zyko Kamberit. far plotson ky botim n studimet ton, ku sht mbshtetur?

Ky botim sht ndrtuar mbi tri dorshkrimet e mbijetuara t Hasan Zyko Kamberit dhe prmbledh gjith krijimtarin letrare q na ka mbrritur deri m sot prej tij. Kjo vepr sht e hapur pr lexuesin e t gjith kategorive, dhe besoj se njohja e krijimtaris s tij do t prcaktoj pr pasoj dhe vendin q i takon ktij poeti n historin e letrsis shqipe.

Ky poet ka qen shum i dashur pr shqiptart n shek. 19. Por n shek. 20 poeti humbi shum nga lavdia. Madje vepra e tij nuk u botua dhe lexuesit e njohn vetm nprmjet disa fragmentesh poezish t botuara npr antologji.

Krijimtaria poetike e H.Z.Kamberit vjen pas botimit t edicionit t Divanit shqip t Nezim Beratit, histori e ka ndjekur kt libr?

Fill pas Nezim Beratit, iu vura puns pr t botuar veprn e poetit Hasan Zyko Kamberi. Kjo sepse, t dy kta poet kan patur nj njohje t konsiderueshme n kohn kur kan jetuar, por edhe sepse jan poett q hasen m shum n dorshkrimet shqipe me alfabetin arab. Por ndryshe nga Nezim Berati, Hasan Zyko Kamberi ka qen i pranishm n ligjrimin e intelektualve nacionalist shqiptar jo vetm mysliman (Naim Frashri, Hafiz Ali Kora, Lumo Skndo ), por edhe t krishter (Thimi Mitko, Jani Vreto, Vissarion Dodani).

N fakt botimi i ksaj vepre sht tejet i vonuar, pasi si poeti m i madh i kohs s tij, ai prej kohsh duhej t ishte njohur i plot nga lexuesi dhe opinioni i gjer shqiptar.

-Si shihet n konktekstin e historis ky autor? N koh ka jetuar?

Poeti Hasan Zyko Kamberi ka jetuar deri n dekadat e para t shekullit 19, n kaprcyell t dy kohrave t rndsishme n historin e shqiptarve. Pikrisht kur n Ballkan po i vinte fundi stabilitetit disashekullor osman dhe po hapej epoka e proceseve nacionale.

Krijimtarin e tij mund ta ndajm n dy pjes, marrdhniet e njeriut me Perndin dhe marrdhniet e individit me realitetin e prditshm. E thn me fjal t tjera nj pjes e krijimtaris mbshtetet n letrsin klasike t Divanit, ndrsa pjesa tjetr n letrsin realiste.

Ai sht i pari ndr poett e shek. 18 q shkputet nga modelet e letrsis klasike t Lindjes dhe lvron fort poezin realiste. Kjo natyr komplekse e veprs s tij ka br q ai t jet ndr poett e paraplqyer prgjat shekullit 19.

-sht nj fakt interesant kur kujtojm se nuk ekziston ndonj biografi, e shkruar, si keni arritur ti mblidhni t dhnat rreth jets s tij?

Pr kt poet mungojn burimet dokumentare. N vendin e tij t lindjes, n Starje t Kolonjs, pr t rrfehen shum legjenda, veanrisht pr marrdhniet e afrta q ka patur me Ali Pash Tepelenn, por q sht e vshtir t dokumentohen. Prve ksaj edhe n varrin e poetit, q ndodhet n Starje dhe njihet me emrin Tyrbja e Baba Hasanit mungon data e vdekjes sepse tyrbja s bashku me mbishkrimet e saj ku jepeshin dhe t dhna konkrete sht djegur nga trupat greke m 1914. Kshtu q t dhnat e vetme mbi jetn e tij i kam nxjerr nga poezit q n shum raste japin informacione t natyrs biografike.

-far t dhnash ofrojn poezit pr marrdhniet e poetit me Ali Pash Tepelenn, ka pasur nj lidhje mes tyre?

M tepr se pr marrdhnie t drejtprdrejta me pashain e Janins, n poezit e Hasan Zyko Kamberit msojm pr perceptimin q kishte popullsia e asaj kohe pr at se kishte ndrmend t bnte pashai i Janins me pashallkun e tij dhe t far natyre shteti aspironte t krijonte. Ali Pashn e konsideronte si njeriun q do t krijonte shtetin e tij dhe q ai e emrton Shqipri duke na dhn kshtu dhe dokumentin e par q njohim deri m sot ku haset pr her t par prdorimi i termit Shqipri.

-Kur sht prmendur pr her t par si poet H.Z.Kamberi?

Poeti n letrat shqipe pr her t par prmendet n dhjetvjeart e fundit t shekullit 19. Naim Frashri m 1896 e vendos n kreun e poetve shqiptar, kurse pas tij rendit Nezim Beratin dhe Dalip Frashrin. Po n kt vit, d.m.th. m 1896, Jani Vreto n punimin dorshkrim mbi historin e shkrimit shqip shpreh vlersimet maksimale pr poetin. Kurse Thimi Mitko prgatit pr botim 3 poezi (Grat e veja, Paraja dhe Fati im), t cilat i prkthen edhe greqisht, por sikurse ka ndodhur n shumicn e rasteve me poett shqiptar t shekullit 19, do t mbesin n dorshkrim pa e par dritn e botimit.

-Si jan transmetuar kto poezi?

Poezit e Hasan Zyko Kamberi jan transmetuar me an t dorshkrimeve, q do t thot se transmetimi i tekstit sht realizuar prmes kopjimit d.m.th. shumfishimi i tyre sht br me an t kopjimit me dor. Kjo praktik n Perndim u zvendsua n mesin e shek. 15 me shtypshkrimin, pas zbulimit historik t Gutenbergut. Mirpo n Perandorin Osmane prdorimi i shtypshkronjs pr shtetasit mysliman, pr arsye t natyrs fetare filloi relativisht von. Shtypshkronja e par u hap n Stamboll m 1727, por vetm m 1783 filloi t funksionoj n mnyr t rregullt. N kt kontekst historik dhe institucional edhe tekstet q shqiptart shkruan shqip me alfabetin arab qarkulluan n trajt dorshkrimi.

-Pr her t par ju pohoni se me krijimin e Mevludit ai ishte i pari q ka prdorur shqipen n lutje dhe ceremoni fetare t besimit islam. far dshmon kjo?

Hasan Zyko Kamberi sht i pari q ka prdorur shqipen n msimin dhe praktikimin e fes islame. Krahas Mevludit ai ka shkruar dhe poezi t natyrs fetare didaktike (Ilmihal), t natyrs informuese, si jan historia e fes islame apo historit pr ngjarje t rndsishme n Islam, si lufta mes Aliut dhe Muavijes. Por Mevludi (kng mbi lindjen e profetit Muhamet dhe bmat e tij) veohet sepse sht hera e par q shqipja prdoret gjat lutjeve n ceremonit fetare t besimit islam. Kshtu ai sht iniciues i tradits s Mevludeve n shqip pasuar nga Ismail Floqi, Hafiz Ali Ulqinaku, Abdullah Konispoli, Hafiz Ali Kora, apo Tahir Popova n Kosov etj.

Kto krijime t natyrs fetare teologjike e vendosin Hasan Zyko Kamberin n pozitn e personalitetit t par shqiptar q n mnyr t qart, t mirorganizuar dhe t plot ka prdor gjuhn shqipe gjat transmetimit n publik t historis dhe kulturs islame. Nga ana tjetr, Hasan Zyko duke krijuar n shqip edhe Ilmihali-n (udhrrfyes i njohurive themeltare doktrinore dhe praktike t Islamit) i cili dshmohet t ket qen pjes e programit msimor q zhvillohej n at koh n Perandorin Osmane i ka dhn ksaj krijimtarie edhe nj perspektiv didaktike. Fakti q ka krijuar n shqip poezi fetare me natyr t qart didaktike dshmon pr nj ndjeshmri t tijn n shtjen e msimit dhe t prhapjes s fes me ann e gjuhs amtare.

Ndonse poeti nuk e ka artikuluar n mnyr t qart misionin e tij, krijimi i poezive n gjuhn shqipe mbi t gjitha dimensionet e besimit (shpirtror, praktik e mendimtar) t shtyn t mendosh se kemi t bjm me nj pun t vetdijshme n kt drejtim. Kt mendim ma prforcon edhe fakti se nj shekull m von, Hafiz Ali Kora, pasi artikulon n mnyr t qart domosdoshmrin e msimit t fes islame n gjuhn amtare, do t veproj ashtu sikurse Hasan Zyko Kamberi, duke br pjes t krijimtaris s tij sistematike dhe qllimore udhrrfyesin pr njohurit themeltare doktrinore e praktike Myslimanija, Mevludin dhe veprn Historija e Shenjt edhe t katr Halifet. Dhe kto dy krijimtari prbjn nj shembull par exellence pr studimin e mnyrs se si sht zhvilluar n gjuhn shqipe ligjrimi fetar islam.

-Deri tani, ashtu si sht ngulitur nga realizmi socialist, Hasan Zyko Kamberi sht konsideruar rndom si bejtexhi. ǒsht ky poet tani?

Termi bejtexhi ka filluar t prdoret n vitet 50 t shekullit 20. Ai sht krijim i mirfillt ideologjik i historiografis letrare komuniste. Ky emrtim gjeti terren n kushtet kur vepra e ktyre poetve nuk ishte botuar dhe ishte e vshtir q t gjykohej mbi kapacitetet letrare t tyre.

Sot lexuesi ka n dor veprn e plot t gjith krijimtaris s mbijetuar t Hasan Zyko Kamberit. Besoj se kjo do t shrbej si piknisje nga duhet t filloj vlersimi dhe ridimensionimi i ktij poeti.

-far keni parasysh kur thoni se H.Z. Kamberi ka qen vazhdimisht n vmendjen e intelektualve nacionalist?

T bije n sy q vepra e tij ka qarkulluar n duart e t gjithve duke filluar nga teqet, tek bejlert syni, tek intelektualt ortodoks, dhe sht m e rndsishmja jo vetm brenda vendit por edhe jasht tij. Madje sht m spektaktolarja dhe q t habit sht se vepra e tij nuk ka qarkulluar vetm me alfabetin arab, por edhe me alfabetin grek. Kjo tregon q ai jo vetm sht njohur, por dhe sht dashur. Madje intelektual si Thimi Mitko dhe Vissarion Dodani kan tentuar ta botojn at. Kurse Jani Vreto shprehet se t gjith ata q jan jasht kan mall t dgjojn poezit e Hasan Zykos.

-Poezit e H.Z Kamberi trheqin pr natyrn realiste, ashtu si edhe ju na vini n dukje n parathnien e librit, ishte ky fenomen?

Hasan Zyko Kamberi n poezit e tij sht fokusuar n t prditshmen e njerzve. Ai ka qen nj vzhgues i mpreht dhe kjo e ka orientuar edhe drejt kritiks, e cila shpesh kalon n sarkazm.

E veanta e Hasan Zyko Kamberit sht se merret me problemet e grupeve margjinale t shoqris si t varfrit q ngopen me trahana, grat e veja dhe vajzat e martuara pa njohur burrin e dashurin. Realitetin e jep nga optika e ktyre grupeve dhe krkon q shoqria t jet m e vmendshme ndaj tyre. Kshtu shfaq dhe nj an t fort humanizmi dhe ndjenja pr nj bot m t drejt dhe m njerzore. Kshtu ai sht i pari n letrat shqipe q ka n fokus gruan dhe i jep z krkesave materiale, shpirtrore dhe fizike t saj. Madje ai shkon aq larg sa q objekt t poezive bn dhe marrdhniet q ka patur me gruan e tij (Rrapon), t ciln e ka dashur dhe vlersuar shum. Pr shkak se komunizmi mbajti qndrim prjashtues ndaj fes Hasan Zyko Kamberit ju mbajtn mend vetm poezit me karkater realist ku spikat Paraja e cila vazhdon t lexohet dhe t prmendet edhe sot e ksaj dite. Madje bashkvendasit e tij i atribuojn poetit meritn q i ka knduar paras shum koh prpara se Marksi t shkruante Kapitalin.

A mund t themi se ishte nj pararends i ajupit, referuar satirs?

T dy kan lvruar satirn n mnyr t suksesshme, por mendoj se jemi hert q t vendosim nj lidhje direkte mes tyre. Ka ende shum dorshkrime shqip me alfabetin arab, njohja e t cilave do t na jap nj panoram t plot t zhvillimeve letrare. Dhe mendoj se vetm ather mund t gjykojm mbi ecurin e realizmit dhe satirs n letrat shqipe.

-Thoni se Thimi Mitko, nj ortodoks sht marr me poezit e H.Z. Kamberit, si ka arritur ti mbledh kur kishte problem me alfabetin arab me t cilin ishte shkruar shqipja?

Prvese t dy, si poeti ashtu dhe Mitko, gjeografikisht vinin nga e njjta zon, Thimi Mitko pr nj koh t gjat ka jetuar n Egjipt. Me do gjas ai e ka njohur alfabetin arab q prdorej atje. Pr m tepr ka qen pjes shum aktive e kolonis shqiptare t Egjiptit, ku shum prej tyre vinin nga zona Kor-Kolonj-Prmet-Zagori. Interesant sht fakti q intelektualt shqiptar t asaj kohe kan bashkpunuar me njri-tjetrin shum m aktivisht se e mendojm ne sot, pavarsisht se i prkisnin konfesioneve t ndryshme fetare. Thimi Mitko dorshkrimin e poezive t Hasan Zyko Kamberit e ka marr nga babai i Teqes Halveti n Kor.

far mendoni se e ka vshtirsuar njohjen e plot t veprs s ktij autori, kur thoni se ka pasur edhe prfundime t gabuara. Pr far bhet fjal?

Ideologjit e shek. 20 kan penguar botimin e veprs s tij. sht e habitshme se si gjat shek. 20 u fashit gjith ajo fam q gzonte ky poet. Madje u harrua edhe froni ku e ngjiti Naim Frashri poetin. Studiuesi Osman Myderrizi tentoi n vitet 60 ta botonte, por nuk arriti. Koo Bihiku me cilsin e recenzentit t veprs, arriti deri aty sa poetin e quajti t degjeneruar q merret me grat e veja dhe nuk krkonte shkaqet se prse kto gra nuk i kishin burrat pran. Sigurisht mosbotimi i veprs i hapi rrug vlersimeve nga m ekstremet.

Burimi : Mapo.al